Jakie bitwy dały Polsce niepodległość?
Bitwa Warszawska z sierpnia 1920 roku zajmuje pierwsze miejsce w naszym rankingu: ocaliła odrodzone państwo przed podbojem sowieckim. Dalej są powstanie wielkopolskie z lat 1918 i 1919, obrona Lwowa w 1918 roku, III powstanie śląskie z 1921 roku i bitwa nad Niemnem z 1920 roku, po której przyszedł rozejm.
Polska odzyskała niepodległość w listopadzie 1918 roku, po ponad stu latach zaborów, ale o jej granice walczono niemal na wszystkich kierunkach aż do 1921 roku. Trzynaście bitew, ofensyw i powstań z tej listy prowadzi od Legionów pod Kostiuchnówką w 1916 roku po bitwę nad Niemnem w 1920 roku i III powstanie śląskie w 1921 roku. Ułożyliśmy je według punktów, a najwięcej waży to, jak bardzo są znane i co dały państwu i jego granicom; zobacz, jak je wybraliśmy. W każdym wpisie oddajemy też sprawiedliwość drugiej stronie: Ukraińcy, Niemcy, Litwini i strona sowiecka mieli własne cele, a Ukraińcy walczyli zarówno przeciw Polsce, jak i u jej boku.1
1 Bitwa Warszawska, 1920
- Gdzie
- Przedpola Warszawy, od Wkry po Wieprz
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska (Józef Piłsudski) wobec Rosji Sowieckiej (Front Zachodni Michaiła Tuchaczewskiego)
- Siły
- Ok. 120 tys. żołnierzy polskich wobec ok. 114 tys. sowieckich pod Warszawą według jednego z polskich szacunków; dane się różnią
- Wynik
- Rozstrzygające zwycięstwo Polski; 60 do 66 tys. jeńców sowieckich
W lipcu 1920 roku Front Zachodni Tuchaczewskiego ruszył na Warszawę z rozkazem, że droga do światowego pożaru prowadzi „poprzez trupa białej Polski”. Plan operacji, oparty na ogólnej koncepcji Piłsudskiego, opracował sztab generalny gen. Tadeusza Rozwadowskiego: utrzymać przedmoście na wschód od stolicy, a w tym czasie zebrać nad Wieprzem grupę uderzeniową i wejść nią w słabo obsadzoną lukę na skrzydle armii sowieckich. Według jednego z polskich szacunków ok. 120 tys. polskich żołnierzy stanęło pod Warszawą przeciw ok. 114 tys. czerwonoarmistów; inne wyliczenia się różnią.2
Od 13 sierpnia Armia Czerwona szturmowała przedmoście. Radzymin, 25 km od centrum stolicy, przez trzy dni przechodził z rąk do rąk, a pod Ossowem 14 sierpnia zginął w natarciu kapelan ochotników ks. Ignacy Skorupka. 16 sierpnia grupa Piłsudskiego uderzyła znad Wieprza na północ, a po dziesięciu dniach armie sowieckie były rozbite. IPN podaje 25 tys. zabitych po stronie sowieckiej, 66 tys. jeńców i prawie 50 tys. żołnierzy, którzy uciekli do Prus Wschodnich; Muzeum Historii Polski, zastrzegając, że straty sowieckie to szacunki, mówi o 60 tys. jeńców i ok. 4,5 tys. polskich zabitych. Mit i fakt: „cud nad Wisłą” to zwrot Stanisława Strońskiego, prawicowego publicysty i zdeklarowanego przeciwnika Piłsudskiego, który pisał o „cudzie Wisły” w „Rzeczpospolitej” 14 sierpnia 1920 roku; prof. Mariusz Wołos nazywa go niemal czystą propagandą.3
Dlaczego to miejsce: Bitwa, która ocaliła państwo, ma komplet punktów za rozpoznawalność, wkład, skutek i pamięć, bo 15 sierpnia to wciąż Święto Wojska Polskiego, i traci jeden punkt tylko za pewność źródeł, bo dane sowieckie są rozbieżne; 49 na 50 daje jej pierwsze miejsce.4
2 Powstanie wielkopolskie, 1918 do 1919
- Gdzie
- Prowincja poznańska (Wielkopolska), wówczas w granicach Niemiec
- Wojna
- Powstanie wielkopolskie
- Strony
- Powstańcy wielkopolscy, potem Armia Wielkopolska, wobec wojsk niemieckich i Grenzschutzu
- Siły
- Ok. 15 tys. powstańców na początku, ok. 70 tys. w Armii Wielkopolskiej po kilku tygodniach; siły niemieckie nie są dokładnie znane
- Wynik
- Zwycięstwo powstańców; niemal cała dzielnica w polskich rękach, linia rozejmu z Trewiru z 16 lutego 1919
W zaborze pruskim rozejm z listopada 1918 roku początkowo niczego nie zmienił: Poznań wciąż był pod władzą niemiecką. 26 grudnia tłumy powitały w mieście Ignacego Jana Paderewskiego, a 27 grudnia padły pierwsze strzały. Wieczorem 28 grudnia niemal cały Poznań był w polskich rękach. Dowództwo objął mjr Stanisław Taczak, a po nim gen. Józef Dowbor-Muśnicki, który powołał pod broń kolejne trzy roczniki; poznański historyk Marek Rezler szacuje, że na początku walczyło ok. 15 tys. powstańców, a w formowanej Armii Wielkopolskiej ponad 70 tys. żołnierzy było gotowych do wysłania na front.5
Walki objęły Zbąszyń, Rawicz, Inowrocław i setki innych miejscowości, a powstańcy wyzwolili niemal całą Wielkopolskę. 16 lutego 1919 roku, na żądanie marszałka Focha, do przedłużenia rozejmu podpisanego w Trewirze dopisano nakaz wstrzymania wszelkich niemieckich działań zaczepnych przeciw Polakom i linię demarkacyjną obejmującą zdobycze powstańców; układ nie podawał daty wejścia w życie, więc Niemcy jeszcze przez pewien czas walczyli. Kiedy 28 czerwca 1919 roku podpisano traktat wersalski, Wielkopolska od dawna była już polska. Starsze szacunki mówią o prawie 2,5 tys. poległych i zmarłych oraz 6 tys. rannych, najnowsze badania imiennej listy strat o 2261 ofiarach śmiertelnych. Mit i fakt: często słyszymy, że było to jedyne zwycięskie polskie powstanie, tymczasem Przystanek Historia IPN wymienia cztery: obok niego wielkopolskie z 1806 roku, sejneńskie z 1919 roku i II powstanie śląskie.6
Dlaczego to miejsce: Zdobyło dla Polski całą dzielnicę, a od 2021 roku 27 grudnia jest świętem państwowym, więc ma komplet punktów za wkład w niepodległość, skutek i pamięć; rozpoznawalność 4, bo poza Polską jest znane znacznie słabiej niż Bitwa Warszawska, i pewność źródeł 4 dają mu 46 punktów.7
3 Obrona Lwowa, 1918
- Gdzie
- Lwów, Galicja Wschodnia (dziś Ukraina)
- Wojna
- Wojna polsko-ukraińska
- Strony
- Polscy ochotnicy, potem odsiecz z Przemyśla, wobec wojsk państwa zachodnioukraińskiego
- Siły
- Ok. 6 tys. Polaków w walkach; 60 oficerów i 1200 żołnierzy ukraińskich na początku, potem posiłki
- Wynik
- Miasto utrzymane przez Polaków; Ukraińcy wycofali się w nocy z 21 na 22 listopada
Nad ranem 1 listopada 1918 roku ukraińscy żołnierze austro-węgierskiego garnizonu, pod wodzą kpt. Dmytra Witowskiego, bez rozlewu krwi zajęli gmachy publiczne Lwowa dla nowego państwa ukraińskiego; „Encyclopedia of Ukraine” ocenia ich siły na 60 oficerów i 1200 żołnierzy. Dla ukraińskiego ruchu narodowego Lwów należał do Galicji Wschodniej, ziemi w większości ukraińskiej; w samym mieście w 1910 roku Polacy stanowili 51 proc. mieszkańców, Żydzi 28 proc., a Ukraińcy 19 proc.8
Jeszcze tego samego dnia polscy mieszkańcy chwycili za broń pod komendą kpt. Czesława Mączyńskiego i utrzymali zachodnie dzielnice, od Szkoły Sienkiewicza po Dworzec Główny. Wśród 6022 obrońców z polskich list było 427 kobiet i 1422 młodych ludzi poniżej 17 lat: to Orlęta Lwowskie. 20 listopada dotarła odsiecz ppłk. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, a 22 listopada Ukraińcy wycofali się z miasta; Lwów pozostał oblężony aż do wiosny 1919 roku.9
Po zwycięstwie, w dniach 22 do 24 listopada, doszło w dzielnicy żydowskiej do pogromu: mordów, grabieży i podpaleń, których sprawcami byli kryminaliści w mundurach, miejscowy motłoch, a także żołnierze, zarówno obrońcy Lwowa, jak i żołnierze odsieczy. Liczby się różnią: lwowska policja wykazała 44 zabitych, w tym 11 chrześcijan, rządowa komisja sędziego Zygmunta Rymowicza mówiła o ok. 50 zabitych Żydach, Żydowski Komitet Ratunkowy o co najmniej 73, a raport delegatów MSZ o co najmniej 150.10
Dlaczego to miejsce: Dzięki Orlętom i ich cmentarzowi pamięć dostaje najwyższą notę, ale miasto pozostało oblężone do wiosny 1919 roku, a o losie całej dzielnicy przesądziła dopiero ofensywa z 1919 roku, więc wkład i skutek dostają po 4; z III powstaniem śląskim ma po 42 punkty i tyle samo za rozpoznawalność i skutek, więc wyżej stoi jako starsza.11
4 III powstanie śląskie, 1921
- Gdzie
- Obszar plebiscytowy Górnego Śląska, między Opolem a Katowicami
- Wojna
- Powstania śląskie
- Strony
- Powstańcy śląscy pod wodzą Wojciecha Korfantego wobec niemieckiego Selbstschutzu i freikorpsów
- Siły
- Ok. 60 tys. powstańców; siły niemieckie nie są dokładnie znane
- Wynik
- Brak rozstrzygnięcia militarnego; podział z 20 października 1921 dał Polsce większość okręgu przemysłowego
Traktat wersalski oddał losy Górnego Śląska w ręce plebiscytu. 20 marca 1921 roku za Niemcami opowiedziało się 59,4 proc. głosujących, za Polską 40,3 proc., czyli 707 605 głosów wobec 479 359. Strona niemiecka przywiozła ponad 180 tys. emigrantów urodzonych na Górnym Śląsku, a polska ok. 10 tys.; emigranci stanowili ponad 19 proc. głosujących, a na wschodzie regionu większość gmin głosowała za Polską.12
Gdy dotarły wieści, że alianci szykują podział oceniany przez Polaków jako krzywdzący, w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku wybuchło powstanie z Korfantym jako dyktatorem; jak przypomina uchwała Senatu z 2020 roku, Rzeczpospolita wsparła je ludźmi i bronią. Według relacji PAP wzięło w nim udział ok. 60 tys. Polaków, a 1218 poległo. Najcięższe walki stoczono pod Kędzierzynem i na Górze Świętej Anny, gdzie 23 maja niemieckie freikorpsy zdobyły najsilniejszą pozycję powstańców; do 5 lipca walki wygasły bez militarnego rozstrzygnięcia. 20 października 1921 roku, na podstawie zalecenia Ligi Narodów, alianci podzielili region: Polska otrzymała 29 proc. obszaru plebiscytowego i 46 proc. ludności, a wraz z nimi, według wyliczeń PAP, 53 z 67 kopalń, 22 z 37 wielkich pieców i 9 z 14 stalowni. Mit i fakt: Polska nie dostała większości Górnego Śląska, tylko niecałą jedną trzecią ziemi, ale za to większość przemysłu; niemiecki portal muzealny LeMO pisze, że podziału dokonano wbrew woli ludności i że wywołał oburzenie we wszystkich niemieckich partiach.13
Dlaczego to miejsce: Powstanie dało Polsce serce ciężkiego przemysłu, więc wkład ma 5, ale skończyło się bez rozstrzygnięcia, a granicę wytyczyli alianci, więc skutek to 4, jak rozpoznawalność i pamięć; z obroną Lwowa ma po 42 punkty i tyle samo za rozpoznawalność i skutek, więc stoi tuż za nią jako wydarzenie późniejsze.
5 Bitwa nad Niemnem, 1920
- Gdzie
- Środkowy Niemen i Szczara, okolice Grodna i Lidy (dziś Białoruś i Litwa)
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska (2. i 4. Armia pod dowództwem Józefa Piłsudskiego) wobec Rosji Sowieckiej (Front Zachodni Tuchaczewskiego)
- Siły
- 67 do 130 tys. Polaków wobec 114 do 145 tys. Sowietów (szacunki bardzo się różnią)
- Wynik
- Rozstrzygające zwycięstwo Polski; ok. 40 tys. jeńców; rozejm od 18 października 1920
Miesiąc po Bitwie Warszawskiej Tuchaczewski odbudował front za Niemnem i szykował nową ofensywę; według Michała Szukały w jego dywizjach było na początku września prawie 114 tys. żołnierzy, niemal tyle samo co przed bitwą nad Wisłą. Relacja PAP przypisuje dwóm nacierającym armiom polskim 67 tys. żołnierzy w stanie bojowym i 30 tys. w odwodzie, a litewska encyklopedia VLE liczy 130 tys. Polaków i 145 tys. żołnierzy sowieckich. Obie armie były wyczerpane i, jak zauważa IPN, wiele zależało od tego, kto uderzy pierwszy.14
20 września 2. Armia gen. Edwarda Rydza-Śmigłego zaatakowała pod Grodnem; Tuchaczewski ściągnął tam odwody, a okoliczne wsie kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk. Właściwy cios przyszedł z północy. Grupa uderzeniowa ukryta w lasach Suwalszczyzny weszła na teren zajmowany przez Litwinów, złamała ich słaby opór pod Sejnami i 22 i 23 września opanowała mosty na Niemnie pod Druskienikami; VLE odnotowuje tam ciężkie straty litewskie. Po walkach o Lidę Tuchaczewski 26 września wydał rozkaz ogólnego odwrotu. Szukała i VLE zgodnie podają ok. 40 tys. jeńców, a VLE uznaje tę bitwę za drugą co do znaczenia w całej wojnie, po warszawskiej. Rozejm podpisany w Rydze 12 października przerwał walki 18 października i otworzył drogę do pokoju ryskiego.15
Dlaczego to miejsce: Druga klęska armii Tuchaczewskiego wymusiła rozejm i granicę ryską, więc bitwa ma po 5 punktów za wkład w granice i skutek; rozpoznawalność i pamięć, po 3, pozostają w cieniu Bitwy Warszawskiej i zatrzymują ją na 39 punktach.
6 Komarów, 1920
- Gdzie
- Okolice Komarowa na wschód od Zamościa, Lubelszczyzna
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska (1. Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla) wobec Rosji Sowieckiej (1. Armia Konna Siemiona Budionnego)
- Siły
- Dwie polskie brygady jazdy wobec armii konnej liczącej ok. 11,6 tys. szabel (jej własny meldunek z 25 sierpnia)
- Wynik
- Zwycięstwo Polski; 1. Armia Konna wyrwała się na wschód z ciężkimi stratami
Po Bitwie Warszawskiej 1. Armia Konna Budionnego, najgroźniejsza sowiecka formacja tej wojny, skręciła wreszcie na północ, ku Lublinowi. Według jej własnych meldunków 25 sierpnia liczyła 1352 dowódców, 11 581 szabel i 51 dział. Pod Zamościem natknęła się na załogę dowodzoną przez sojusznika Polski, ukraińskiego płk. Marka Bezruczkę: 31. Pułk Strzelców Kaniowskich i ok. 400 żołnierzy jego 6. Dywizji Siczowej przez trzy dni, od 29 do 31 sierpnia, odpierali szturmy, a w tym czasie polskie oddziały zamykały pierścień wokół sowieckiej konnicy.16
31 sierpnia 1. Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla, dwie brygady przeciw czterem dużym dywizjom sowieckim, uderzyła pod Komarowem i szarżowała dwukrotnie, rano i wieczorem. Losy dnia rozstrzygnęła szarża 8. Pułku Ułanów i nadejście VI Brygady Jazdy; polska dywizja straciła kilkuset zabitych i rannych oraz ok. 700 koni. Mit i fakt: armii Budionnego nie zniszczono, bo wyrwała się na wschód w stronę Hrubieszowa, ale była tak poturbowana, że z czasem wycofano ją z frontu. Polscy historycy nazywają Komarów największą bitwą konną XX wieku, a litewska encyklopedia największą od 1813 roku. Jak odnotowała PAP w 2017 roku, inscenizację bitwy pod Komarowem co roku oglądają setki widzów.17
Dlaczego to miejsce: Wyeliminowała z kampanii najgroźniejszą armię sowiecką, więc skutek ma 4, ale osłoniła zwycięstwo pod Warszawą, zamiast samej wywalczyć granicę, więc wkład to 3; rozpoznawalność 3 i żywa pamięć w regionie, oceniona na 4, dają jej 35 punktów.
7 Ofensywa w Galicji Wschodniej, 1919
- Gdzie
- Galicja Wschodnia, od Lwowa po Zbrucz (dziś zachodnia Ukraina)
- Wojna
- Wojna polsko-ukraińska
- Strony
- Polska, z armią gen. Józefa Hallera z Francji, wobec Ukraińskiej Armii Halickiej Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej
- Siły
- Ok. 50 tys. żołnierzy polskich w maju 1919 wobec armii ukraińskiej liczącej od ok. 40 do 80 tys. w różnych fazach (według Encyclopedia of Ukraine)
- Wynik
- Zwycięstwo Polski; armia i rząd ZURL przeszły za Zbrucz 16 do 18 lipca 1919
Zimą z 1918 na 1919 rok Ukraińska Armia Halicka oblegała Lwów, a w marcu 1919 roku przecięła jego połączenie kolejowe z Przemyślem. Obie strony po kolei odrzucały kompromis: rząd ZURL nie przyjął polskiej propozycji podziału Galicji z lutego i marca 1919 roku, a Polska odrzuciła linię misji Bothy, która zostawiała Lwów Polsce, a drohobyckie zagłębie naftowe Ukraińcom.18
14 maja 1919 roku do natarcia ruszyło ok. 50 tys. polskich żołnierzy, wśród nich dywizje armii Hallera, którą Ententa pozwoliła sprowadzić z Francji do walki z bolszewikami i której, jak odnotowują i polskie, i ukraińskie opracowania, Polska zobowiązała się nie używać przeciw Ukraińcom. W dwa tygodnie zajęto Stanisławów i Halicz. W czerwcu ukraińska ofensywa czortkowska doszła na ok. 40 km od Lwowa, ale zabrakło jej amunicji. 25 czerwca konferencja paryska upoważniła Polskę do zajęcia Galicji Wschodniej po Zbrucz, a od 28 czerwca nowa ofensywa, przez pierwsze trzy dni dowodzona osobiście przez Piłsudskiego, zepchnęła armię ukraińską na wschód; 16 do 18 lipca przeszła ona za Zbrucz razem z rządem ZURL. Dla Ukraińców był to koniec Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej na własnej ziemi; przynależność Galicji Wschodniej do Polski mocarstwa uznały dopiero w marcu 1923 roku.19
Dlaczego to miejsce: Przesądziła o losie całej dzielnicy, więc za wkład i skutek dostaje po 5 punktów, ale niewielu polskich czytelników zna ją z nazwy, a pamięć o niej jest podzielona, bo dla Ukraińców oznacza utratę zachodniej republiki, dlatego rozpoznawalność i pamięć mają po 2, a suma to 34.
8 Zadwórze, 1920
- Gdzie
- Stacja kolejowa Zadwórze, 33 km na wschód od Lwowa
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polski batalion ochotniczy wobec 1. Armii Konnej Budionnego (6. Dywizja Kawalerii)
- Siły
- Ok. 330 Polaków wobec wroga 10 do 20 razy silniejszego (według IPN)
- Wynik
- Batalion zniszczony, 318 poległych; Budionny opóźniony, Lwów niezdobyty
W sierpniu 1920 roku, gdy pod Warszawą ważyły się losy wojny, 1. Armia Konna Siemiona Budionnego podchodziła pod Lwów. 17 sierpnia batalion około 330 ochotników, w większości młodych lwowian, pod dowództwem kapitana Bolesława Zajączkowskiego natknął się pod stacją Zadwórze, 33 kilometry na wschód od Lwowa, na sowiecką 6. Dywizję Kawalerii.20
Polacy zdobyli wzgórze przy torze i odparli sześć szarż konnicy; według IPN bój trwał jedenaście godzin. Gdy kończyła się amunicja, zbierali naboje od zabitych i rannych, a wezwany do kapitulacji Zajączkowski odpowiedział: „Chłopcy! Do ostatniego ładunku!”. Na końcu zastrzelił się, by nie trafić do niewoli, a ostatni żołnierze, już bez oficerów, bili się bagnetami i kolbami, aż wyrąbali ich Kozacy. Z około 330 poległo 318. Siły wroga IPN określa w jednym tekście jako ponad dziesięciokrotnie, w innym jako dwudziestokrotnie większe. Zyskany dzień pozwolił polskim oddziałom wycofać się pod Lwów, a miasto nie zostało zdobyte. Bój przeszedł do historii jako polskie Termopile, a matka jednego z niezidentyfikowanych poległych, plutonowego Konstantego Zarugiewicza, wskazała później żołnierza, który spoczął w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.21
Dlaczego to miejsce: Przydomek „polskie Termopile” podtrzymuje silną pamięć (4) i stawia Zadwórze punkt przed wyprawą kijowską, ale bój jednego batalionu nie mógł rozstrzygnąć ani o granicy, ani o wyniku wojny, więc za wkład i skutek dostaje po 3, a poza Polską jest mało znany (rozpoznawalność 3).
9 Wyprawa kijowska, 1920
- Gdzie
- Prawobrzeżna Ukraina, od Wołynia i Podola po Kijów
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska i Ukraińska Republika Ludowa wobec Rosji Sowieckiej (12. i 14. Armia)
- Siły
- Polska 2. i 3. Armia oraz od 9 do 11,5 tys. piechoty i od 950 do 1300 jazdy ukraińskiej
- Wynik
- Kijów zajęty 7 maja 1920, opuszczony w czerwcu
W kwietniu 1920 roku Piłsudski zawarł sojusz z Ukraińską Republiką Ludową Symona Petlury. Publicznie ogłoszono tylko, że Polska uznaje prawo Ukrainy do niepodległego państwa, a szczegóły umowy utajniono. Jak pisze Juliusz S. Tym w wydawnictwie IPN, cel był zarazem polityczny i wojskowy: utworzyć niepodległe państwo ukraińskie, zająć Kijów jako jego stolicę i rozbić sowiecką 12. Armię. W narracji sowieckiej, a dziś rosyjskiej, wyprawa to polska agresja; historyk IPN Mirosław Szumiło nazywa ją atakiem prewencyjnym.22
Ofensywa ruszyła o świcie 25 kwietnia. Zagony jazdy rozcięły sowieckie ugrupowanie, bolszewicy bez walnej bitwy cofnęli się za Dniepr, a 7 maja oddziały 3. Armii gen. Edwarda Rydza-Śmigłego razem z Ukraińcami weszły do opuszczonego Kijowa. Kraj wiwatował, ale mieszkańcy Kijowa przyjęli wojsko z rezerwą, a większość nie uznawała władz Petlury. W połowie maja Armia Czerwona uderzyła na Białorusi, 5 czerwca konnica Budionnego przerwała front na południe od Kijowa i Rydz-Śmigły nakazał odwrót; 3. Armia przebiła się pod Borodzianką 11 do 13 czerwca. Szumiło ocenia krótko: wyprawa kijowska zakończyła się porażką.23
Dlaczego to miejsce: Wyprawę na Kijów zna niemal każdy polski czytelnik (rozpoznawalność 4, wyższa niż Zadwórza), ale miasto utrzymano niewiele ponad miesiąc, nie przyniosła żadnej granicy i otworzyła drogę sowieckiej kontrofensywie, więc za wkład dostaje tylko 2 i jest punkt za Zadwórzem.
10 Bunt Żeligowskiego, 1920
- Gdzie
- Wilno i Wileńszczyzna
- Wojna
- Konflikt polsko-litewski 1920 roku
- Strony
- „Zbuntowane” dywizje gen. Lucjana Żeligowskiego wobec Litwy
- Siły
- Ok. 15 tys. żołnierzy Żeligowskiego, osłanianych przez ponad 50 tys.; Litwini oddali miasto niemal bez walki
- Wynik
- Wilno zajęte 9 października 1920; w 1922 włączone do Polski
O Wilno upominały się oba młode państwa. Dla Litwinów było historyczną stolicą Wielkiego Księstwa Litewskiego, Polacy podkreślali, że miasto i okolice są w przytłaczającej większości polskie. W lipcu 1920 roku Armia Czerwona zajęła Wilno i na mocy traktatu z Litwą przekazała je Litwinom, a polski rząd, zabiegając w Spa o pomoc mocarstw, zgodził się, by miasto przypadło Litwie. Nie mogąc działać jawnie, Piłsudski zaproponował urodzonemu w Oszmianie gen. Lucjanowi Żeligowskiemu „bunt” oddziałów złożonych z żołnierzy pochodzących z Litwy i Białorusi; Warszawa miała się go oficjalnie wypierać. Że był pomysłodawcą akcji, Piłsudski przyznał publicznie w sierpniu 1923 roku.24
Żeligowski ruszył 8 października, a 9 października pierwsze jego oddziały weszły do Wilna, które wojska litewskie oddały niemal bez walki. Trzy dni później proklamował powstanie Litwy Środkowej. Litwini uznali to za wiarołomstwo i agresję: litewski dowódca wspominał, że atak nastąpił tuż po porozumieniu zawartym z Polską w Suwałkach i że jego żołnierze zatrzymali marsz na Kowno pod Szyrwintami i Giedrojciami. 29 listopada zawarto rozejm. Mediacja Ligi Narodów upadła w styczniu 1922 roku. Sejm Wileński, wybrany w głosowaniu zbojkotowanym przez Litwinów, uchwalił przyłączenie do Polski, a wiosną 1922 roku Sejm Ustawodawczy włączył Wileńszczyznę do Rzeczypospolitej. Rada Ambasadorów uznała granicę w marcu 1923 roku, ale Litwa nigdy jej nie przyjęła, a normalne stosunki oba państwa nawiązały dopiero w 1938 roku.25
Dlaczego to miejsce: Bunt przesądził o przynależności Wilna aż do 1939 roku (wkład 4), ale wojna z Rosją Sowiecką od niego nie zależała (skutek 3), a pamięć, którą Polacy i Litwini odczytują przeciwstawnie, daje tylko 2, co trzyma go punkt za wyprawą kijowską.
11 Kostiuchnówka, 1916
- Gdzie
- Kostiuchnówka nad Styrem, Wołyń (dziś Ukraina)
- Wojna
- I wojna światowa (ofensywa Brusiłowa)
- Strony
- Legiony Polskie (w armii austro-węgierskiej) wobec Cesarstwa Rosyjskiego
- Siły
- Ok. 5,5 tys. piechoty i 800 jazdy wobec ok. 13 tys. piechoty i 3 tys. jazdy ze 120 działami (dane dzieje.pl)
- Wynik
- Trzy dni obrony, potem odwrót; ok. 2 tys. strat Legionów
Legiony Polskie poszły na wojnę w 1914 roku u boku Austro-Węgier przeciw Rosji, by drogą orężną dobijać się niepodległości. W czerwcu 1916 roku ofensywa gen. Aleksieja Brusiłowa przełamała front austro-węgierski pod Łuckiem, a Legiony, wszystkie trzy brygady razem, dostały rozkaz utrzymania za wszelką cenę drogi na Kowel pod Kostiuchnówką. Według dzieje.pl miały około 5,5 tys. piechoty i 800 ułanów wobec 13 tys. rosyjskiej piechoty i 3 tys. kawalerii z około 120 działami.26
Rosjanie uderzyli 4 lipca po silnym ostrzale. I Brygada Piłsudskiego utrzymała Redutę Piłsudskiego i odparła wieczorny szturm, ale węgierscy honwedzi na skrzydłach ustąpili. Legioniści cofali się z linii na linię, kontratakując na bagnety, aż 6 lipca po południu dostali rozkaz odwrotu za Stochód. Stracili około 2 tys. zabitych, rannych i zaginionych, najwięcej ze wszystkich bitew Legionów; historyk IPN Łukasz Przybyło przypomina, że była to bitwa przegrana, choć front nie pękł. Według Przybyły Kostiuchnówka utorowała drogę do Aktu 5 listopada 1916 roku, dzięki któremu sprawa polska znów znalazła się na wokandzie walczących mocarstw. Poległych pochowano na legionowych cmentarzach na polu bitwy, takich jak ten na Polskiej Górze.27
Dlaczego to miejsce: To najbardziej znany bój Legionów i wciąż żywa pamięć (rozpoznawalność 3, pamięć 4), ale przegrana bitwa na froncie obcego mocarstwa mogła pomóc niepodległości tylko pośrednio, więc wkład i skutek dostają po 2. Remisuje z obroną Płocka na 29 punktach i wyprzedza ją rozpoznawalnością.
12 Obrona Płocka, 1920
- Gdzie
- Płock i most na Wiśle, na północny zachód od Warszawy
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska załoga i mieszkańcy wobec sowieckiego 3. Korpusu Kawalerii Gaja
- Siły
- Ok. 1,2 tys. żołnierzy i ochotnicy cywilni wobec ok. 3,5 tys. atakujących (dane PAP)
- Wynik
- Miasto obronione; od ok. 250 do 270 zabitych, w tym ok. 100 cywilów
Plan Tuchaczewskiego zakładał obejście Warszawy od północy: jedna z sowieckich armii miała przeprawić się przez Wisłę pod Płockiem i uderzyć na stolicę od zachodu. 18 sierpnia 1920 roku na Płock uderzył 3. Korpus Kawalerii Hajka Byżyszkiana, zwanego Gaj-Chanem, według PAP około 3,5 tys. żołnierzy. W mieście stały trzy bataliony piechoty i Pułk Jazdy Tatarskiej, razem około 1,2 tys. ludzi.28
Do żołnierzy dołączyli mieszkańcy, także kobiety, dzieci i harcerze, a na ulicach stanęły barykady. Obroną miasta i przyczółka mostowego kierowali mjr Janusz Mościcki i Francuz z armii Hallera, kpt. Albert de Bure, a statki Flotylli Wiślanej ostrzeliwały napastników z rzeki. W zajętej części miasta bolszewicy zabili 22 rannych żołnierzy w Szpitalu Garnizonowym i rabowali, także w dzielnicy żydowskiej. Po niemal dobie walk korpus musiał się wycofać. PAP podaje 250 zabitych, w tym 100 cywilów, a płocki historyk Grzegorz Gołębiewski, według niepełnych danych, 170 żołnierzy i 100 mieszkańców. Najmłodszym poległym był czternastoletni harcerz Antolek Gradowski. Zdaniem Gołębiewskiego związanie korpusu na prawie dobę ułatwiło pobicie armii bolszewickich nad Wkrą.29
Dlaczego to miejsce: Płock wciąż obchodzi rocznicę na Cmentarzu Garnizonowym (pamięć 4), a obrona osłoniła skrzydło Bitwy Warszawskiej (wkład i skutek po 3), ale poza regionem mało kto ją zna (rozpoznawalność 2), a liczby pochodzą od jednego wydawcy, który podaje rozbieżne straty (pewność źródeł 3). Remisuje z Kostiuchnówką na 29 punktach i ustępuje jej rozpoznawalnością.
13 Wyprawa wileńska, 1919
- Gdzie
- Wilno, Lida i Nowogródek
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska wobec Rosji Sowieckiej
- Siły
- 842 kawalerzystów i ok. 4 tys. piechoty wobec ok. 7 tys. bolszewików pod Wilnem
- Wynik
- Wilno zdobyte 19 do 21 kwietnia 1919; utracone w lipcu 1920
Armia Czerwona zajęła Wilno w styczniu 1919 roku. W kwietniu Piłsudski postanowił uprzedzić sowiecką ofensywę i osobiście pokierował operacją. Gdy inne zgrupowania uderzały na Lidę, Nowogródek i Baranowicze, grupa jazdy ppłk. Władysława Beliny-Prażmowskiego, 842 szable, miała przejść luką w sowieckim froncie około 100 km do Wilna, a za nią piechota gen. Edwarda Rydza-Śmigłego, około 4 tys. ludzi. Sowieckie zgrupowanie wileńskie liczyło około 7 tys. bagnetów.30
Jazda wyruszyła 16 kwietnia, a 19 kwietnia przed świtem uderzyła na Wilno i zdobyła dworzec; pomagali jej kolejarze i uzbrojeni polscy mieszkańcy. Do południa wzięto od 1000 do 1200 jeńców, ale potem bolszewicy przeszli do kontrataków, a ułanom kończyła się amunicja. Utrzymali się do przybycia piechoty, przywiezionej zdobytym pociągiem, i 21 kwietnia Sowieci opuścili miasto. 22 kwietnia Piłsudski wydał po polsku i po litewsku odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Litwa, która uważała Wilno za swoją historyczną stolicę, zaprotestowała i odrzuciła federację; jej Komitet Obrony oświadczył, że porozumienia nie będzie, „dopóki Polacy nie zwrócą nam Wilna”. Miasto pozostało polskie do 14 lipca 1920 roku, gdy znów zajęła je Armia Czerwona.31
Dlaczego to miejsce: Wyprawa odebrała Wilno Armii Czerwonej (wkład 4, nie 5, bo w lipcu 1920 roku Wilno znów stracono), ale mało kto zna ją z nazwy, a Polacy i Litwini pamiętają ją inaczej (rozpoznawalność i pamięć po 2). Remisuje z obroną Zamościa i II powstaniem śląskim na 28 punktach, także w rozpoznawalności i skutku, i wyprzedza je jako starsza, punkt za Kostiuchnówką i Płockiem.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy, które dały Polsce niepodległość
Uwzględniliśmy bitwy, ofensywy i powstania na zbrojnej drodze do niepodległości w latach 1914 do 1921, od bojów Legionów po walki, które wywalczyły albo utrwaliły granicę odrodzonego państwa polskiego w walce z państwem zachodnioukraińskim, Niemcami, Rosją Sowiecką, Litwą lub Czechosłowacją. Gdy słynne starcie było częścią większej bitwy, jak Radzymin, Ossów i kontrnatarcie znad Wieprza w Bitwie Warszawskiej, ocenialiśmy całą bitwę. Droga zaczyna się od Legionów, które walczyły w I wojnie światowej od 1914 roku, zanim istniało państwo polskie; ich boje liczymy tutaj i oceniamy według tych samych kryteriów, więc mają mało punktów za wkład w granice, na które mogły wpłynąć tylko pośrednio. Starsze polskie bitwy są w przewodniku po największych polskich bitwach, a Zadwórze występuje też wśród najsłynniejszych ostatnich obron.
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy dały Polsce niepodległość, a polski czytelnik oceni listę po nazwach, które zna; pozostałe kryteria liczą się podwójnie, poza pewnością źródeł, która liczy się raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwę zna niemal każdy polski czytelnik i jest znana także poza Polską, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Wkład w niepodległość i granice (×2). 5, gdy ocaliła państwo albo wywalczyła mu całą dzielnicę lub granicę, 1, gdy nie zmieniła żadnej granicy; boje Legionów z lat 1914 do 1918 pomogły tylko pośrednio, podtrzymując sprawę polską, i dostają 1 lub 2.
- Skutek dla wyniku wojny (×2). 5, gdy rozstrzygnęła wynik swojej wojny (z Rosją Sowiecką, państwem zachodnioukraińskim, Niemcami lub Litwą), 1, gdy nie zmieniła niczego poza polem bitwy.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje w pamięci (święto państwowe, jak 15 sierpnia czy 27 grudnia, miejsce pamięci, jak Ossów czy Cmentarz Orląt Lwowskich, przydomek, jak polskie Termopile), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Bitwa Warszawska jest pierwsza i dlaczego Zadwórze, „polskie Termopile”, które pamięta każdy polski czytelnik, jest dopiero ósme: batalion kupił dzień zwłoki przed Lwowem, ale nie mógł rozstrzygnąć o granicy ani o wyniku wojny tak, jak ofensywa w Galicji Wschodniej w 1919 roku.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Wkład w niepodległość i granice ×2 | Skutek dla wyniku wojny ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Bitwa Warszawska | 5 | 5 | 5 | 5 | 4 | 49 |
| 2 | Powstanie wielkopolskie | 4 | 5 | 5 | 5 | 4 | 46 |
| 3 | Obrona Lwowa | 4 | 4 | 4 | 5 | 4 | 42 |
| 4 | III powstanie śląskie | 4 | 5 | 4 | 4 | 4 | 42 |
| 5 | Bitwa nad Niemnem | 3 | 5 | 5 | 3 | 4 | 39 |
| 6 | Komarów | 3 | 3 | 4 | 4 | 4 | 35 |
| 7 | Ofensywa w Galicji Wschodniej | 2 | 5 | 5 | 2 | 4 | 34 |
| 8 | Zadwórze | 3 | 3 | 3 | 4 | 4 | 33 |
| 9 | Wyprawa kijowska | 4 | 2 | 3 | 3 | 4 | 32 |
| 10 | Bunt Żeligowskiego | 3 | 4 | 3 | 2 | 4 | 31 |
| 11 | Kostiuchnówka | 3 | 2 | 2 | 4 | 4 | 29 |
| 12 | Obrona Płocka | 2 | 3 | 3 | 4 | 3 | 29 |
| 13 | Wyprawa wileńska | 2 | 4 | 3 | 2 | 4 | 28 |
Blisko listy
Pięć bitew było blisko i nie weszło do trzynastki:
Obrona Zamościa, 1920. Od 29 do 31 sierpnia 1920 roku polski 31. Pułk Strzelców Kaniowskich i ukraińscy saperzy z 6. Dywizji płk. Marka Bezruczki, pod jego dowództwem, odpierali pod Zamościem 1. Armię Konną Budionnego, dając polskiemu dowództwu czas na zamknięcie kotła, który doprowadził do bitwy pod Komarowem. To wspólna pamięć Polaków i Ukraińców; remisuje z wyprawą wileńską w punktach, rozpoznawalności i skutku i przegrywa jako późniejsza.32
II powstanie śląskie, 1920. Wybuchło po zabójstwie polskiego działacza Andrzeja Mielęckiego w Katowicach i od 19 do 25 sierpnia 1920 roku zakończyło się sukcesem: alianci rozwiązali sprzyjającą Niemcom policję bezpieczeństwa i powołali w jej miejsce mieszaną, polsko-niemiecką policję plebiscytową. Remisuje z wyprawą wileńską w punktach, rozpoznawalności i skutku i przegrywa jako późniejsze; śląską historię niesie III powstanie.33
Lwów, 1920. W sierpniu 1920 roku 1. Armia Konna Budionnego parła na Lwów, którego zdobycia domagał się Stalin, komisarz polityczny Frontu Południowo-Zachodniego; miasto się utrzymało, a konnica skręciła na północ, ku Zamościowi i Lublinowi. Obronę Lwowa w 1920 roku opowiadamy przez Zadwórze, a relacje o walkach pod samym miastem są skąpe, stąd pewność źródeł 3 i zabrakło jednego punktu.34
Rarańcza, 1918. W nocy z 15 na 16 lutego 1918 roku, w proteście przeciw pokojowi brzeskiemu, który oddawał Ukrainie Chełmszczyznę, II Brygada Józefa Hallera przebiła się przez front na Bukowinie; przeszło około 1600 żołnierzy, a kilkuset trafiło do austriackiej niewoli. Był to przełom w polityce Legionów, ale niewielki bój o pośrednim wpływie na niepodległość, więc zostaje za Kostiuchnówką.35
Śląsk Cieszyński, 1919. 23 stycznia 1919 roku wojska czechosłowackie przekroczyły tymczasową linię demarkacyjną, by zająć cały Śląsk Cieszyński, do którego oba narody miały realne prawa; najcięższe walki toczyły się pod Skoczowem. Granicy nie wyznaczyły jednak walki, lecz mocarstwa: w lipcu 1920 roku w Spa Polska zgodziła się na ich rozstrzygnięcie, a Rada Ambasadorów podzieliła region 28 lipca 1920 roku, i dlatego Cieszyn zostaje poza listą.36
Legiony, 1914 do 1918: walka, zanim powstało państwo
Droga do niepodległości zaczyna się, zanim Polska istniała. Legiony Polskie ruszyły na wojnę w 1914 roku u boku Austro-Węgier przeciw Rosji, a I Brygadą dowodził Józef Piłsudski. Ich najkrwawszy bój, Kostiuchnówka w lipcu 1916 roku, zajmuje w rankingu 11. miejsce. W lutym 1918 roku, w proteście przeciw pokojowi brzeskiemu, który oddawał Ukrainie Chełmszczyznę, II Brygada Józefa Hallera przebiła się przez front pod Rarańczą na Bukowinie; do listy zabrakło jej czterech punktów (zob. Blisko listy). W maju 1918 roku Niemcy zmusili II Korpus Polski do kapitulacji pod Kaniowem, a Haller przedostał się do Francji, gdzie objął dowództwo Błękitnej Armii.37
Kiedy Polska odzyskała niepodległość?
Polska świętuje rocznicę 11 listopada 1918 roku. Zwolniony z niemieckiego internowania w Magdeburgu Piłsudski przyjechał do Warszawy 10 listopada, a nazajutrz, gdy rozejm kończył walki na Zachodzie, Rada Regencyjna przekazała mu naczelne dowództwo nad wojskami polskimi. Tego dnia państwo nie miało jednak uzgodnionych granic. Ustalały je wojny i traktaty przez następne trzy lata: na wschodzie zamknął je pokój ryski w marcu 1921 roku, a na Górnym Śląsku podział z października 1921 roku.38
Druga strona
Polska walczyła z sąsiadami, którzy mieli własne narodowe nadzieje. Ukraińska armia Petlury, sojusznik Polski w 1920 roku, po rozejmie została w walce sama i 21 listopada 1920 roku przeszła przez Zbrucz do Polski, gdzie jej żołnierzy internowano. Gdy 15 maja 1921 roku Piłsudski odwiedził obóz w Szczypiornie, powiedział do nich, jak odnotowuje Szumiło: „Ja Was, panowie, przepraszam”.39
Niewola była okrutna po obu stronach. Szumiło pisze, że co najmniej 15 tys. polskich jeńców nie wróciło z niewoli sowieckiej, a od 16 do 18 tys. jeńców z Armii Czerwonej zmarło na tyfus i czerwonkę w polskich obozach. Państwo zachodnioukraińskie straciło Lwów w listopadzie 1918 roku, a resztę Galicji Wschodniej w 1919 roku. Litwa, dla której Wilno było historyczną stolicą, straciła je w październiku 1920 roku na rzecz oddziałów Żeligowskiego i nie uznała nowej granicy; normalne stosunki oba państwa nawiązały dopiero w 1938 roku.40
Jak pamiętamy te bitwy
Polska obchodzi 11 listopada jako Narodowe Święto Niepodległości, tego samego dnia, w którym Wielka Brytania, Francja i kraje Wspólnoty wspominają rozejm, a Stany Zjednoczone obchodzą Dzień Weteranów; o tym zbiegu dat opowiada tekst 11 listopada: Dzień Weteranów, Dzień Rozejmu, Dzień Niepodległości. Za polskim świętem stoją bitwy z tego przewodnika i żołnierze wszystkich stron, którzy z nich nie wrócili.41
.jpg){kind=link}