Czym była wojna polsko-ukraińska?
Wojna polsko-ukraińska (1 listopada 1918 do 17 lipca 1919) toczyła się między Polską a Zachodnioukraińską Republiką Ludową o Lwów i Galicję Wschodnią po rozpadzie Austro-Węgier. Wygrała Polska: w połowie lipca 1919 roku jej wojsko wyparło Ukraińską Armię Halicką za Zbrucz, a w marcu 1923 roku alianci uznali polskie zwierzchnictwo.2
Wojna zaczęła się w jednym mieście, a skończyła nad Zbruczem, dawną granicą między Austrią a Rosją. Walki uliczne z listopada 1918 roku opisujemy dokładniej w artykule o obronie Lwowa, a szersze tło w przewodniku o odzyskaniu niepodległości, 1914 do 1921. Ta wojna należy do bitew, które dały Polsce niepodległość; toczyła się równolegle z powstaniem wielkopolskim na zachodzie i tuż przed wojną polsko-bolszewicką, a jej wynik w dużej mierze przesądzili Józef Piłsudski i armia Józefa Hallera.
Dlaczego Polacy i Ukraińcy walczyli o Galicję Wschodnią
Galicja Wschodnia, wschodnia połowa austriackiego kraju koronnego Galicji, była ziemią, do której rościły sobie prawo dwa narody. Na wsi większość stanowili Ukraińcy, nazywani wówczas często Rusinami, ale we Lwowie (ukraińskim Lwiwie, austriackim Lembergu) i w większości miast przeważali Polacy i Żydzi: według danych z 1910 roku, które przytacza Polska Agencja Prasowa, miasto było w 51 procentach polskie, w 28 żydowskie i w 19 ukraińskie.3
Każda ze stron odczytywała tę ziemię po swojemu. Lwowski historyk Roman Hołyk opisuje ukraińską argumentację opartą na średniowiecznym państwie halicko-wołyńskim i na wsi, gdzie Ukraińcy stanowili większość: w listopadzie 1918 roku byli przekonani, że kończą panowanie polskiej mniejszości nad ukraińską większością. Galicyjscy Polacy odwoływali się do Kazimierza Wielkiego i dawnej Rzeczypospolitej oraz do miast. Polski historyk Michał Klimecki dodaje, że polscy politycy uważali podział Galicji za wymysł ukraińskich działaczy i w sierpniu 1918 roku uzyskali od cesarza Karola I obietnicę, że prowincja nie zostanie podzielona.4
Ukraińscy przywódcy wyciągnęli z tego własne wnioski. Gdy 16 października 1918 roku Karol I ogłosił przekształcenie monarchii w federację jej narodów, we Lwowie zebrała się Ukraińska Rada Narodowa i 19 października proklamowała państwo ukraińskie sięgające na zachodzie po San. Wobec obietnicy cesarza dla Polaków, zauważa Klimecki, jej przywódcy uznali rozmowy z nimi za bezcelowe i przygotowali przejęcie władzy siłą.5
1 listopada 1918: zryw listopadowy i Zachodnioukraińska Republika Ludowa
Przed świtem 1 listopada 1918 roku ukraińscy żołnierze austro-węgierskiego garnizonu, zorganizowani przez kapitana (sotnika) Dmytra Witowskiego ze Strzelców Siczowych, zajęli gmachy publiczne i obiekty wojskowe Lwowa i wywiesili na ratuszu niebiesko-żółtą flagę. W większej części Galicji Wschodniej Ukraińska Rada Narodowa przejęła władzę niemal bez oporu; opierały się tylko miasta z liczną ludnością polską, między innymi Przemyśl.6
9 listopada Ukraińska Rada Narodowa powołała rząd, Sekretariat Stanu, a 13 listopada tymczasowa ustawa zasadnicza nadała państwu nazwę: Zachodnioukraińska Republika Ludowa (ZURL, po ukraińsku ZUNR). Na jego czele stanął Jewhen Petruszewycz, przewodniczący Ukraińskiej Rady Narodowej.7
Dla Ukraińców, pisze Hołyk, flagi wywieszone nad miastami oznaczały prawowite przejęcie władzy w imieniu narodu; galicyjscy Polacy byli wstrząśnięci i wkrótce zaczęli postrzegać Ukraińców jako wrogą siłę z zewnątrz. Oksana Dudko z lwowskiego Centrum Historii Miejskiej zauważa, że obie pamięci do dziś skupiają się na innych chwilach: Ukraińcy na 1 listopada, zrywie listopadowym, Polacy na obronie Lwowa trzy tygodnie później.8
Bój o Lwów i pogrom
Polski opór zaczął się tego samego dnia pod dowództwem kapitana Czesława Mączyńskiego. Ochotnicy przez trzy tygodnie utrzymali zachodnie dzielnice; IPN liczy ich około 6 tysięcy, w tym blisko 1400 uczniów i studentów. Odsiecz z Krakowa odbiła 11 listopada Przemyśl, a 20 listopada do Lwowa dotarła kolumna podpułkownika Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. Po wspólnym natarciu 21 listopada pułkownik Hnat Stefaniw nakazał tej nocy wycofanie oddziałów ukraińskich i 22 listopada miasto było w polskich rękach. Większość ukraińskich historyków, pisze Mykoła Łytwyn, uważa odwrót za błąd Stefaniwa, choć chodziło w nim o uchronienie trzonu armii przed okrążeniem.9
Po polskim zwycięstwie natychmiast doszło do przemocy wobec lwowskich Żydów. Gmina ogłosiła neutralność i utworzyła własną milicję, jej dzielnica leżała za liniami ukraińskimi, a wśród ochotników rozeszły się pogłoski, że Żydzi strzelali do polskich żołnierzy. Od 22 listopada żołnierze, ludzie noszący mundury bez prawa do nich oraz przestępcy rabowali i palili dzielnicę żydowską i podpalili synagogę; porządek przywrócono dopiero rankiem 24 listopada (misja amerykańska datowała zajścia na 21 do 23 listopada). Dudko zaznacza, że napadano także na dzielnice ukraińskie.10
Liczba ofiar zależy od tego, kto liczył: 64 zabitych Żydów według amerykańskiej misji Henry'ego Morgenthaua; 73 zabitych i 443 rannych według Żydowskiego Komitetu Ratunkowego, z których to liczb korzysta Wacław Wierzbieniec w studium o jego działalności; 50 według rządowej komisji śledczej pod przewodnictwem sędziego Zygmunta Rymowicza; co najmniej 150 według delegatów polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych; blisko 100 według Encyklopedii YIVO.11
Pogrom stał się sprawą międzynarodową. Klimecki zauważa, że doniesienia o przemocy wobec Żydów osłabiały polskie stanowisko na konferencji pokojowej, a ukraińscy historycy Jewhen Łyzen, Wołodymyr Komar i Ihor Sołiar odnotowują, że pierwsza misja Ententy wysłana do Galicji miała między innymi zbadać jego okoliczności.12
Oblężenie Lwowa i Ukraińska Armia Halicka
Utrata Lwowa nie zakończyła wojny. Ukraińcy panowali nad większą częścią Galicji Wschodniej, rozpoczęli oblężenie miasta na froncie długim na około 300 kilometrów i ostrzeliwali jego centrum; do końca kwietnia 1919 roku Lwów pozostawał w okrążeniu. Ukraińskie szturmy na miasto w grudniu i styczniu się nie powiodły.13
W tych miesiącach Ukraińcy zbudowali regularne wojsko, Ukraińską Armię Halicką (UHA). Zarządzenie z 13 listopada 1918 roku powoływało mężczyzn w wieku od 18 do 35 lat, a na początku 1919 roku armię zorganizowano w trzy korpusy po cztery brygady. Jej słabością, pisze Maciej Krotofil, był brak oficerów, przez który naczelni wodzowie pochodzili z Ukrainy Naddnieprzańskiej, oraz brak przemysłu zbrojeniowego, przez który przez całą wojnę brakowało amunicji. Mimo to do kwietnia 1919 roku była, jego zdaniem, równorzędnym przeciwnikiem Wojska Polskiego, regularną armią, a nie „ukraińskimi bandami” z ówczesnych polskich komunikatów. Siły polskie w Galicji, według Andrzeja Chojnowskiego około 20 tysięcy żołnierzy w styczniu 1919 roku, rosły powoli, ale stale, podczas gdy Ukraińcy szybko wyczerpali swoje możliwości mobilizacyjne.14
W połowie lutego 1919 roku Ukraińcy uderzyli na linię kolejową. Ofensywa wowczuchowska, która według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy ruszyła 17 lutego (Dudko datuje ją na 16 do 23 lutego), przecięła połączenie Przemyśl-Lwów i odcięła liczący około 15 tysięcy żołnierzy garnizon miasta.15
Rozejm Ententy: linia Barthélemy'ego
Mocarstwa obradujące w Paryżu chciały przerwania walk i pozostawienia sprawy sobie. Pierwsza misja międzysojusznicza pod przewodnictwem francuskiego generała Josepha Barthélemy'ego (w wielu opracowaniach Berthélemy) rozmawiała z obiema stronami w styczniu, bez skutku. Druga, w której składzie byli brytyjski generał Adrian Carton de Wiart i amerykański historyk Robert Howard Lord, wyruszyła z Warszawy do Lwowa 17 lutego.16
Pod jej naciskiem 25 lutego weszło w życie zawieszenie broni. Linia demarkacyjna generała, piszą Łyzen i współautorzy, kazałaby Ukraińcom cofnąć się za Bug i Stryj i oddawała Polsce Lwów oraz zagłębie naftowe Drohobycza i Borysławia. Ukraińcy, którzy trzymali Lwów w blokadzie i liczyli na zwycięstwo militarne, uznali ją za jednostronny dyktat i przede wszystkim nie chcieli oddać pól naftowych.17
Rząd zachodnioukraiński odrzucił linię; jego wojsko wznowiło ofensywę 1 marca, a od 2 marca walki znów toczyły się na całym froncie. Łyzen i współautorzy uważają, że to fiasko zwróciło Ententę ku Polsce i przyspieszyło wysłanie armii Hallera; po powrocie do Paryża, odnotowuje Klimecki, Barthélemy przedstawił ukraiński ruch jako żakerię, która wymknęła się spod kontroli i nie jest zdolna zbudować sprawnego państwa.18
W marcu inicjatywę przejęli Polacy. 19 marca ich wojska przełamały front pod Gródkiem i przywróciły połączenie kolejowe z Przemyślem, a pierwsi żołnierze grupy odsieczowej generała Wacława Iwaszkiewicza weszli tego samego dnia do Lwowa. Ukraińska artyleria ostrzeliwała miasto do końca kwietnia.19
Paryż spróbował jeszcze raz. 2 kwietnia konferencja pokojowa powołała komisję pod przewodnictwem południowoafrykańskiego generała Louisa Bothy, której linia dawała Lwów Polsce, a pola naftowe Drohobycza i Borysławia Ukraińcom. Strona zachodnioukraińska ją przyjęła; strona polska, która miała już przewagę na froncie i dążyła do rozstrzygnięcia na polu walki, ją odrzuciła.20
Armia Hallera i ofensywa majowa 1919
Szalę przeważyło przybycie z Francji armii generała Józefa Hallera, „Błękitnej Armii”, wyszkolonej i uzbrojonej przez Francuzów: według Chojnowskiego sześć dywizji i około 68 tysięcy żołnierzy. Alianci zakazali użycia jej przeciw Ukraińcom, co biografowie Hallera z IPN nazywają dyskryminacją, ale polskie dowództwo, pisze historyk Jacek Legieć, nie zamierzało tego zakazu respektować.21
Ofensywa ruszyła 14 maja 1919 roku na całym froncie; walczyło w niej około 50 tysięcy polskich żołnierzy, a dowództwo nad całością operacji objął Haller. W ciągu dwóch tygodni Polacy zajęli zagłębie naftowe Drohobycza i Borysławia oraz większą część prowincji, a 24 maja sprzymierzone z Warszawą wojska rumuńskie wkroczyły na Pokucie, południowo-wschodni skrawek Galicji.22
Potem Piłsudski się zatrzymał. W obawie, że Niemcy odrzucą warunki pokoju i zaatakują, polskie dowództwo od 22 maja przerzucało dywizje Hallera na zachód, co zmniejszyło siły polskie w Galicji prawie o połowę; Piłsudski, zauważa Legieć, przedstawił to Entencie jako ustępstwo. 31 maja front objął generał Wacław Iwaszkiewicz. Armia Halicka, stopniała do około 20 tysięcy żołnierzy, głównie wskutek dezercji, została zepchnięta w kąt południowo-wschodniej Galicji między Zbruczem, Dniestrem a Złotą Lipą.23
Zachodnim Ukraińcom kurczyło się też pole manewru politycznego. Ich zjednoczenie z Ukraińską Republiką Ludową Symona Petlury, proklamowane w Kijowie 22 stycznia 1919 roku, pozostało w dużej mierze na papierze: ZURL zachowała własny rząd i wojsko, a z Ukrainy Naddnieprzańskiej, jak zgodnie piszą Krotofil i Klimecki, nie dostała znaczącej pomocy wojskowej.24
Ofensywa czortkowska, czerwiec 1919
Ukraińska odpowiedź przyszła w czerwcu. 7 czerwca 1919 roku Armia Halicka kontratakowała pod Czortkowem i następnego dnia odbiła miasto; 9 czerwca Petruszewycz, już wtedy dyktator republiki, powierzył dowództwo generałowi Ołeksandrowi Hrekowowi, który zamienił lokalne natarcie w ofensywę na całym froncie. Ołeksandr Rublow z Instytutu Historii Ukrainy liczy na początku około 19 tysięcy zdolnych do walki żołnierzy i 50 baterii.25
W trzy tygodnie Ukraińcy odepchnęli Polaków o 120 kilometrów według Rublowa i o 150 według Szankowskiego i stoczyli ciężkie walki pod Tarnopolem 14 czerwca i pod Brzeżanami 21 czerwca.26
Tam ofensywa wygasła. Przywódcy zachodnioukraińscy odrzucili właśnie zawieszenie broni, które wysłannicy rządu Petlury podpisali z Polakami we Lwowie 16 czerwca: dla Petlury, wyjaśnia Legieć, najważniejszy był Kijów, dla zachodnich Ukraińców Lwów, a sukcesy zachęcały ich do zdania się na siłę. Armia Halicka mogła jednak liczyć tylko na siebie i brakowało jej karabinów i amunicji, by utrzymać zdobycze. 28 czerwca Polacy, z Piłsudskim kierującym natarciem, przełamali front pod Jańczynem; Rublow liczy 38 600 polskich piechurów przeciw 24 tysiącom ukraińskich.27
Do Zbrucza: jak skończyła się wojna
Armia ukraińska cofnęła się w kąt między Zbruczem a Dniestrem. 16 i 17 lipca 1919 roku Ukraińska Armia Halicka przeszła Zbrucz na ziemie Ukraińskiej Republiki Ludowej, a rząd zachodnioukraiński przeniósł się do Kamieńca Podolskiego. Wojska polskie dotarły do rzeki 17 lipca.28
Za rzeką armia walczyła dalej. Jej korpusy pomogły zdobyć Kijów pod koniec sierpnia 1919 roku, ale jesienią zdziesiątkował ją tyfus; w listopadzie przeszła na stronę białych Denikina, a w lutym 1920 roku do Armii Czerwonej. Krotofil ocenia, że od jesieni 1919 roku nie miała już wartości bojowej.29
Kto wygrał wojnę polsko-ukraińską?
Na polu bitwy Polska. Krotofil wyjaśnia dlaczego: Polacy mogli korzystać z zaplecza większego kraju i z dostaw z zagranicy, a zachodni Ukraińcy, lojalni wobec Habsburgów do końca I wojny światowej, nie mieli międzynarodowego uznania i dysponowali tylko zasobami Galicji Wschodniej. IPN przypisuje rozstrzygnięcie przybyciu armii Hallera. Łytwyn, piszący dla Instytutu Historii Ukrainy, podkreśla, że osamotniona i walcząca na kilku frontach Armia Halicka przetrwała dziewięć miesięcy, co nazywa wielkim moralnym i politycznym czynem.30
Przy stole obrad zwycięstwo trzeba było potwierdzać latami. 25 czerwca 1919 roku Rada Czterech zatwierdziła przygotowaną tego dnia przez ministrów spraw zagranicznych notę upoważniającą wojska polskie do prowadzenia operacji aż po Zbrucz w celu ochrony ludności przed bolszewickimi bandami. Uchwała ministrów pozwalała Polsce użyć armii Hallera i ustanowić administrację cywilną, z zastrzeżeniem autonomii prowincji i przyszłego samostanowienia jej mieszkańców, a nota stwierdzała, że nie przesądza o politycznej przyszłości Galicji.31
W listopadzie 1919 roku alianci poszli dalej. 21 listopada szefowie delegacji przyjęli traktat dla Galicji Wschodniej, który oddawał ją pod polską władzę na 25 lat, po czym Rada Ligi Narodów miała mieć pełnię władzy nad statutem regionu. Polska zaprotestowała i 22 grudnia ta sama rada zawiesiła tę decyzję.32
Ostatnie słowo należało do Konferencji Ambasadorów. Decyzją datowaną na 15 marca 1923 roku (Pisuliński datuje jej przyjęcie na dzień wcześniej) Wielka Brytania, Francja, Włochy i Japonia ustaliły wschodnią granicę Polski, z Galicją Wschodnią po polskiej stronie, odnotowując, że Polska uznała, iż warunki etnograficzne wymagają tam ustroju autonomicznego; Pisuliński dodaje, że ambasadorowie odmówili wysłuchania galicyjskich Ukraińców.33
Straty i liczebność
W wykorzystanych tu źródłach nie ma wiarygodnej łącznej liczby poległych. Najlepiej udokumentowane są straty listopadowych walk we Lwowie, gdzie IPN liczy ponad 400 poległych polskich obrońców, w tym 120 uczniów i 76 studentów (dzieje.pl podaje 439), oraz ofiary pogromu. Liczebność obu armii, na ile pozwalają źródła, zestawia tabela powyżej.34
Epilog: Piłsudski i Petlura, 1920
Rok później wrogowie z 1919 roku byli sojusznikami. 2 grudnia 1919 roku misja dyplomatyczna Petlury pod przewodnictwem Andrija Liwickiego zrzekła się roszczeń na zachód od Zbrucza, a 21 kwietnia 1920 roku oba państwa podpisały w Warszawie sojusz wraz z konwencją wojskową, który wyznaczał granicę na tej rzece. 7 maja wojska polskie, z dwiema dywizjami ukraińskimi u boku, weszły do Kijowa.35
Dla Ukraińców galicyjskich była to zdrada. Galicyjscy członkowie misji Liwickiego opuścili jej skład, a 20 grudnia 1919 roku rząd Petruszewycza, przebywający już w Wiedniu, unieważnił zjednoczenie z Ukraińską Republiką Ludową.36
Dwie pamięci jednej wojny
Każdy z narodów pamięta inną wojnę. Polska pamięć skupia się na obronie Lwowa i Orlętach Lwowskich, młodych obrońcach stawianych w okresie międzywojennym za wzór; ukraińska na 1 listopada 1918 roku. Dudko przypomina, że polski cmentarz wojskowy we Lwowie, zniszczony w czasach sowieckich, odbudowano dopiero po długich sporach i otwarto 24 czerwca 2005 roku w obecności prezydentów Polski i Ukrainy, z ukraińskim pomnikiem obok.37
O charakter tej wojny wciąż toczy się spór. Brożyniak podkreśla, że nie była to wojna rycerska i że zbrodnie wojsk ukraińskich na jeńcach i ludności cywilnej badała komisja Sejmu; Krotofil, że Polacy walczyli z regularną armią; Łyzen i współautorzy, że dyplomacja Ententy działała na niekorzyść Ukraińców; a Hołyk widzi w niej zderzenie narodowych mitologii, w którym każda strona uważała drugą za najeźdźców na nie swojej ziemi.38
