Józef Haller: generał Błękitnej Armii

Niewielu polskich żołnierzy pierwszej wojny światowej przeszło dłuższą drogę do niepodległości niż Józef Haller. W 1918 roku przebił się przez linię frontu, po przegranej bitwie wymknął się z Rosji, a do Polski wrócił na czele armii sformowanej we Francji, częściowo z polskich emigrantów z Ameryki.

Austriacki oficer

Haller urodził się w 1873 roku w Jurczycach pod Krakowem¹, w zaborze austriackim. Wykształcił się na oficera artylerii armii austro-węgierskiej¹, po czym odszedł ze służby i zaangażował się w polską działalność społeczną, między innymi w Sokole i w rodzącym się harcerstwie¹.

Legiony i Rarańcza

W 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich, a w 1916 roku objął dowództwo II Brygady. Gdy w lutym 1918 roku państwa centralne zawarły z Ukraińską Republiką Ludową traktat brzeski, przyznając jej Chełmszczyznę¹, brygada zerwała z Austrią. W nocy z 15 na 16 lutego 1918 roku Haller przeprowadził ją przez front pod Rarańczą, by połączyć się z polskimi oddziałami po stronie rosyjskiej.

Kaniów

Haller objął następnie dowództwo II Korpusu Polskiego na Ukrainie. 11 maja 1918 roku korpus został zaatakowany przez Niemców pod Kaniowem i po zaciętej walce musiał skapitulować. Haller zdołał zbiec i przez Moskwę oraz Murmańsk dotarł do Francji¹.

Błękitna Armia

W październiku 1918 roku Haller stanął na czele Armii Polskiej we Francji, nazywanej Błękitną Armią od francuskich mundurów w kolorze błękitu horyzontu (bleu horizon). W jej szeregach służyli dawni jeńcy wojenni i liczni ochotnicy z Polonii amerykańskiej, szacuje się, że ponad 20 tysięcy². Wiosną 1919 roku armia, licząca około 70 tysięcy żołnierzy³, przybyła do kraju, głównie koleją przez Niemcy⁴, z nowoczesnym uzbrojeniem, samolotami i czołgami, a wkrótce walczyła z wojskami ukraińskimi w Galicji Wschodniej.

Zaślubiny z morzem

Na początku 1920 roku Front Pomorski Hallera przejmował przyznaną Polsce traktatem wersalskim część Pomorza. 10 lutego 1920 roku w Pucku generał dokonał symbolicznych zaślubin Polski z morzem, wrzucając pierścień do Zatoki Puckiej. Uroczystość stała się jednym z symboli odrodzonej Polski.

Rok 1920 i później

W czasie wojny polsko-bolszewickiej Haller organizował Armię Ochotniczą jako jej generalny inspektor¹, a w sierpniu 1920 roku dowodził Frontem Północnym, który bronił przedpola stolicy⁵ w Bitwie Warszawskiej, podczas gdy Piłsudski uderzał znad Wieprza. Później sprzeciwił się zamachowi majowemu Piłsudskiego w 1926 roku i został przeniesiony w stan spoczynku. W czasie drugiej wojny światowej był ministrem w rządzie RP na uchodźstwie, po 1945 roku pozostał w Londynie i tam zmarł w 1960 roku. W 1993 roku jego prochy sprowadzono do Krakowa.