ENZaciągnij się

Odzyskanie niepodległości przez Polskę (1914 do 1921): przyczyny, przebieg i skutki

Polska · 1914 do 1921 · Od Legionów do traktatu ryskiego · ~16 min czytania · Aktualizacja: październik 2026

Autor:

Obraz olejny wzburzonego, niebieskiego morza rozbijającego się o plażę: oficer w płaszczu i czapce z daszkiem wjeżdża na kasztanowatym koniu w fale z uniesioną ręką, a za nim konni trębacze grają na trąbkach i ciągnie się wzdłuż brzegu długa kolumna żołnierzy z biało-czerwonymi chorągwiami.

Wojciech Kossak, Zaślubiny Polski z morzem, 1930, olej na płótnie (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie): gen. Józef Haller podczas uroczystości z lutego 1920 roku, która przypieczętowała powrót Polski nad Bałtyk, „dostęp do morza” z 13. punktu Wilsona. Przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

W skrócie

Daty
1914 do 1921; odzyskanie niepodległości 11 listopada 1918; uznanie granicy wschodniej 15 marca 1923
Gdzie
Ziemie dawnych zaborów rosyjskiego, pruskiego i austriackiego, od Poznania i Bałtyku po Lwów i Wilno
Najważniejsze etapy
Akt 5 listopada 1916, 13. punkt Wilsona (1918), przekazanie władzy przez Radę Regencyjną 11 i 14 listopada 1918, traktat wersalski (1919), traktat ryski (1921)
Najważniejsze bitwy
Lwów, Ławica, Warszawa, Niemen
Przywódcy
Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Ignacy Jan Paderewski, Wincenty Witos, Wojciech Korfanty, Ignacy Daszyński, Józef Haller
Wynik
II Rzeczpospolita, której granice ustaliły wojny, traktaty i plebiscyty w latach 1919 do 1923
Szybka odpowiedź

Jak Polska odzyskała niepodległość w 1918 roku?

Pod koniec I wojny światowej upadły trzy mocarstwa, które rozebrały Polskę. 11 listopada 1918 roku, w dniu rozejmu, Rada Regencyjna w Warszawie przekazała Józefowi Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem polskim, a 14 listopada całą swoją władzę. Odrodzone państwo walczyło potem o granice aż do 1921 roku.1

Polska zniknęła z mapy w 1795 roku i wróciła na nią po 123 latach, w ostatnich tygodniach I wojny światowej. Polacy pamiętają ten moment pod jedną datą, 11 listopada 1918 roku, ale niepodległość przychodziła etapami: zależne królestwo utworzone przez Niemcy i Austro-Węgry w 1916 roku, polskie władze przejmujące rządy w miarę rozpadu mocarstw jesienią 1918 roku i powrót Józefa Piłsudskiego do Warszawy 10 listopada. Granice wywalczono w ciągu kolejnych trzech lat, od obrony Lwowa w 1918 roku po Bitwę Warszawską w 1920 roku i traktat ryski z 1921 roku.2

Ten przewodnik opowiada całą historię: dlaczego Polska zniknęła, jak I wojna światowa odwróciła jej los, co wydarzyło się w listopadzie 1918 roku, kim byli „ojcowie niepodległości” i jak wywalczono każdą z granic, wszędzie tam, gdzie ziemia była sporna, także z perspektywy drugiej strony. Wojna z Rosją Sowiecką ma osobny przewodnik, wojna polsko-bolszewicka, a nasz ranking bitew, które dały Polsce niepodległość omawia walki bitwa po bitwie.

Rozbiory i I wojna światowa: przyczyny odzyskania niepodległości

W latach 1772, 1793 i 1795 Rosja, Prusy i Austria podzieliły między siebie Rzeczpospolitą Obojga Narodów (Austria nie wzięła udziału w drugim rozbiorze), a po 1795 roku państwo przestało istnieć. Przez ponad sto lat Polacy żyli w trzech różnych państwach. W zaborze rosyjskim władze prowadziły rusyfikację i rugowały język polski z życia publicznego, w pruskim obowiązywała twarda germanizacja, a austriacka Galicja cieszyła się szeroką autonomią.3

Wojna 1914 roku postawiła trzech zaborców naprzeciw siebie: Niemcy i Austro-Węgry po jednej stronie, Rosję po drugiej. Polacy mieszkali we wszystkich trzech państwach, więc zmobilizowano ich do trzech armii i walczyli przeciw sobie. W Boże Narodzenie 1914 roku Polacy w mundurach rosyjskich i austro-węgierskich śpiewali kolędy albo wspólnie obchodzili Wigilię ponad linią frontu. Historyk Piotr Szlanta szacuje liczbę Polaków zmobilizowanych do trzech armii na około 3,5 miliona i nazywa tę wojnę, z polskiej perspektywy, polską wojną domową.4

Legiony i polskie formacje

6 sierpnia 1914 roku Pierwsza Kompania Kadrowa, utworzona przez Piłsudskiego z organizacji strzeleckich, wyruszyła z Krakowa do zaboru rosyjskiego, by wzniecić powstanie przeciw Rosji. Ludność przyjęła ją chłodno i do powstania nie doszło. Politycy galicyjscy powołali wtedy Naczelny Komitet Narodowy, pod którego patronatem w sierpniu 1914 roku utworzono Legiony Polskie w ramach armii austro-węgierskiej. Rozrosły się do trzech brygad, a ich najcięższą bitwą była Kostiuchnówka na Wołyniu w lipcu 1916 roku. Ich liczebność kalendarium Muzeum Historii Polski podaje na ponad 25 tysięcy żołnierzy, a Szlanta na około 30 tysięcy w połowie 1916 roku.5

Polacy walczyli także po drugiej stronie. Po rewolucji lutowej 1917 roku w Rosji powstały polskie korpusy. We Francji dekretem prezydenta Raymonda Poincarégo z 4 czerwca 1917 roku utworzono Armię Polską, rekrutowaną spośród polskich emigrantów we Francji, w Stanach Zjednoczonych i Brazylii oraz polskich jeńców wojennych. Od koloru mundurów nazwano ją Błękitną Armią. Od października 1918 roku dowodził nią gen. Józef Haller, a w 1919 roku liczyła około 70 tysięcy żołnierzy.6

Akt 5 listopada 1916 i Rada Regencyjna

5 listopada 1916 roku cesarze Niemiec i Austrii proklamowali Królestwo Polskie na ziemiach zaboru rosyjskiego, które zajęli w 1915 roku. Było to państwo zależne, element niemieckiego planu pasa państw wasalnych między Niemcami a Rosją, a okupanci liczyli na polskiego rekruta. Mimo to akt uczynił sprawę polską znów sprawą międzynarodową. W styczniu 1917 roku powstała Tymczasowa Rada Stanu, w której Piłsudski kierował Komisją Wojskową, a we wrześniu 1917 roku trzyosobowa Rada Regencyjna: arcybiskup Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski i Józef Ostrowski.7

Rada Regencyjna miała złą opinię z powodu uległości wobec okupantów. Historyk Andrzej Garlicki, cytowany przez Muzeum Historii Polski, uznawał tę krytykę za słuszną, ale podkreślał, że przejmowanie z rąk okupantów kolejnych dziedzin życia było znakomitą szkołą dla przyszłych urzędników państwa polskiego.8

W lipcu 1917 roku Piłsudski zerwał z państwami centralnymi. On i większość legionistów z Królestwa odmówili złożenia przysięgi na braterstwo broni z armiami Niemiec i Austro-Węgier (kryzys przysięgowy). Żołnierzy internowano w Szczypiornie, oficerów w Beniaminowie, a Piłsudskiego aresztowano i osadzono w twierdzy magdeburskiej, co uczyniło go symbolem walki o niepodległość. II Brygada Hallera złożyła przysięgę, ale w lutym 1918 roku przebiła się przez front pod Rarańczą w proteście przeciw traktatowi brzeskiemu, który przyznawał Chełmszczyznę Ukrainie.9

13. punkt Wilsona i Komitet Narodowy Polski

Rewolucja w Rosji w 1917 roku pozwoliła zachodnim aliantom podjąć sprawę polską. Komitet Narodowy Polski Romana Dmowskiego, założony 15 sierpnia 1917 roku w Lozannie i wkrótce przeniesiony do Paryża, został uznany przez aliantów za reprezentację Polaków i organizował Błękitną Armię. 8 stycznia 1918 roku prezydent Woodrow Wilson uczynił Polskę 13. ze swoich czternastu punktów: niepodległe państwo polskie miało objąć ziemie zamieszkane przez ludność bezsprzecznie polską i mieć wolny i bezpieczny dostęp do morza. Pianiście Ignacemu Janowi Paderewskiemu, który zabiegał o sprawę polską w Stanach Zjednoczonych, przypisuje się udział w tym punkcie.10

Listopad 1918: jak Polska odzyskała niepodległość

7 października 1918 roku, gdy klęska Niemiec była już pewna, Rada Regencyjna ogłosiła utworzenie niepodległego państwa polskiego, „obejmującego wszystkie ziemie polskie, z dostępem do morza”, i powołała się na zasady pokojowe prezydenta Stanów Zjednoczonych. Był to gest symboliczny, bo Warszawę wciąż kontrolowali Niemcy.11

W kolejnych tygodniach polskie władze przejmowały rządy wszędzie tam, gdzie ustępowali zaborcy. Od 19 października w Cieszynie działała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. 28 października posłowie w Krakowie powołali Polską Komisję Likwidacyjną z ludowcem Wincentym Witosem na czele, która dwa dni później przejęła władzę w Galicji Zachodniej. W nocy z 6 na 7 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z socjalistą Ignacym Daszyńskim jako premierem.12

10 listopada 1918 roku uwolniony z Magdeburga Piłsudski przyjechał do Warszawy specjalnym pociągiem z Berlina. Polscy żołnierze i członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej rozbrajali już niemiecki garnizon, a jeszcze w dniu przyjazdu Piłsudski porozumiał się z niemiecką radą żołnierską w sprawie wyjazdu wojsk.13

11 listopada, w dniu, w którym Niemcy podpisały rozejm w Compiègne, Rada Regencyjna „wobec grożącego niebezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego” przekazała Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich. 14 listopada rozwiązała się, składając swoje obowiązki i odpowiedzialność w jego ręce do przekazania Rządowi Narodowemu. Rząd lubelski ustąpił, a komisja krakowska zaakceptowała nowy stan rzeczy.14

Piłsudski powierzył najpierw misję tworzenia rządu Daszyńskiemu, ale sprzeciwiła się prawica, zwłaszcza Narodowa Demokracja, i 18 listopada pierwszy rząd utworzył socjalista Jędrzej Moraczewski. Dekret z 22 listopada 1918 roku uczynił Piłsudskiego Tymczasowym Naczelnikiem Państwa do czasu zebrania się Sejmu Ustawodawczego. Sejm wybrano w styczniu 1919 roku, a 20 lutego 1919 roku powierzył mu dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa. 16 stycznia 1919 roku premierem został Paderewski.15

Dlaczego się udało

Szlanta podsumowuje, że w 1914 roku żaden Polak nie mógł sobie wyobrazić tak pomyślnego wyniku: wszystkie trzy państwa zaborcze przegrały wojnę, rozpadły się lub upadły, a zwycięzcy uczynili samostanowienie narodów zasadą powojennego ładu. Muzeum Historii Polski zwraca uwagę na to samo: cztery lata wcześniej Polacy mogli jedynie marzyć, że w chwili zakończenia wojny wszystkie trzy mocarstwa będą bezsilne.16

Polacy byli też gotowi tę chwilę wykorzystać. Jak pisze historyk Tomasz Schramm, cytowany przez Muzeum Historii Polski, lewica uznawała Piłsudskiego za swojego, a prawica, acz niechętnie, za „klapę bezpieczeństwa chroniącą przed rewolucją”. Nowe wojsko szybko zbudowano z Polskiej Siły Zbrojnej Rady Regencyjnej, Polskiej Organizacji Wojskowej, dawnych legionistów, polskich korpusów z Rosji i ochotników, a wiosną 1919 roku dołączyła do niego Błękitna Armia.17

Dlaczego 11 listopada?

Ta data jest symbolem, a nie dniem jednego aktu niepodległości. Łączy dwa wydarzenia: rozejm, który zakończył wojnę na froncie zachodnim, i przekazanie przez Radę Regencyjną władzy wojskowej Piłsudskiemu. Artykuł 1 ustawy z 1937 roku, która ustanowiła święto, opisuje 11 listopada słowami: „jako rocznica odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego i jako dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego”.18

Niepodległość była procesem, a jej inne etapy da się datować równie dokładnie: 7 października (orędzie Rady Regencyjnej), 7 listopada (rząd lubelski), 14 listopada (przejęcie przez Piłsudskiego całej władzy) i 22 listopada (dekret o najwyższej władzy). Nie wszystkim podobała się też ta procedura: krytycy uważali, że Piłsudski nie powinien być następcą instytucji powołanej przez okupantów. Duża część kraju była wciąż poza polską kontrolą. Rozejm pozostawił zabór pruski w granicach Niemiec, więc Wielkopolska i Pomorze stały się polskie dopiero dzięki powstaniu z grudnia 1918 roku i traktatowi wersalskiemu, a Szlanta dowodzi, że z polskiej perspektywy wojna skończyła się dopiero traktatem ryskim w marcu 1921 roku.19

Ojcowie niepodległości: kto przywrócił Polsce niepodległość?

Wystawa Instytutu Pamięci Narodowej „Ojcowie Niepodległości” wymienia sześciu przywódców, którzy pochodzili z różnych zaborów, stronnictw i środowisk i często się spierali, ale dążyli do tego samego celu: Piłsudskiego, Dmowskiego, Paderewskiego, Witosa, Korfantego i Daszyńskiego. Dodajemy do nich gen. Józefa Hallera, dowódcę Błękitnej Armii.20

Czarno-białe zdjęcie Józefa Piłsudskiego w czapce z daszkiem i jasnym dwurzędowym płaszczu, idącego obok tłumu; za nim siwy mężczyzna w futrze i starszy mężczyzna z białymi wąsami, a po prawej salutuje młody oficer.
Naczelnik Państwa Józef Piłsudski (z lewej), premier Ignacy Jan Paderewski i minister spraw wewnętrznych Stanisław Wojciechowski po uroczystym nabożeństwie w katedrze św. Jana w Warszawie, w czasie uroczystości otwarcia Sejmu Ustawodawczego (archiwum datuje zdjęcie na 9 lutego 1919 roku); po prawej salutuje adiutant Naczelnika por. Tadeusz Kasprzycki. Autor nieznany, Narodowe Archiwum Cyfrowe (sygn. 22-241-1). Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Walka o granice, 1918 do 1921

Niepodległość nie zakończyła walk. Odrodzone państwo walczyło w Galicji Wschodniej z Ukraińcami (listopad 1918 do lipca 1919), w Wielkopolsce z Niemcami (grudzień 1918 do lutego 1919), na Górnym Śląsku (trzy powstania, 1919 do 1921), o Wilno (październik 1920) i z Rosją Sowiecką (do marca 1921). W styczniu 1919 roku doszło do krótkiej wojny z Czechosłowacją o Śląsk Cieszyński. Ostatnie granice mocarstwa uznały dopiero w marcu 1923 roku.28

Lwów i wojna polsko-ukraińska

1 listopada 1918 roku ukraińscy żołnierze austriackiego garnizonu opanowali Lwów (dziś na Ukrainie) dla państwa ukraińskiego proklamowanego w październiku przez Ukraińską Radę Narodową, które 13 listopada przyjęło nazwę Zachodnioukraińska Republika Ludowa. Polacy, największa grupa narodowa w mieście, stawili opór, a wśród obrońców byli uczniowie i studenci (Orlęta Lwowskie). Polska odsiecz dotarła do miasta około 20 listopada, a 22 listopada oddziały ukraińskie wycofały się. Potem doszło w mieście do pogromu Żydów (według Żydowskiego Komitetu Ratunkowego we Lwowie 22 i 23 listopada, według amerykańskiej misji Henry'ego Morgenthaua od 21 do 23 listopada). Liczby zabitych Żydów się różnią: około 50 według polskiej komisji śledczej, 64 według misji Morgenthaua, 73 według Żydowskiego Komitetu Ratunkowego i co najmniej 150 według delegatów polskiego MSZ.29

Wojna o Galicję Wschodnią trwała do lata 1919 roku. W lutym i marcu 1919 roku Ukraińska Armia Halicka ponownie oblegała Lwów. W maju polska ofensywa odrzuciła Ukraińców na wschód. Użyto w niej armii Hallera, choć, jak zauważa Internetowa Encyklopedia Ukrainy, Paderewski zapewniał aliantów, że nie zostanie ona wysłana do Galicji Wschodniej. Ukraińska kontrofensywa z czerwca straciła impet, 25 czerwca konferencja pokojowa w Paryżu upoważniła Polskę do zajęcia Galicji Wschodniej po Zbrucz, a w połowie lipca armia ukraińska przeszła za Zbrucz.30

Czarno-białe zdjęcie żołnierzy w czapkach i płaszczach, jednego z karabinem z bagnetem, oraz cywilów w kapeluszach zebranych przy łukowym wejściu do kamienicy z numerem 1, z latarnią na murze i kobietą stojącą po prawej.
Żołnierze i cywile przed wejściem do Narodnego Domu (Ukraińskiego Domu Narodowego) przy ulicy Ormiańskiej 1 we Lwowie, gdzie przed przejęciem miasta 1 listopada 1918 roku miał siedzibę ukraiński komitet wojskowy; zdjęcie z listopada 1918 roku. Autor nieznany, Miejskie Archiwum Medialne Centrum Historii Miejskiej we Lwowie. Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Obie strony pamiętają tę wojnę inaczej. Internetowa Encyklopedia Ukrainy opisuje Galicję Wschodnią jako ziemię przeważnie ukraińską, którą Polacy uważali za część historycznego państwa polskiego, a wojnę jako skutek polskiego sprzeciwu wobec państwa ukraińskiego na tych ziemiach. Polskie ujęcie, opublikowane przez Instytut Pamięci Narodowej, podkreśla, że Lwów był jednym z najważniejszych ośrodków kultury polskiej, i odnotowuje zbrodnie wojenne armii ukraińskiej na jeńcach i cywilach. Alianci uznali polską zwierzchność nad Galicją Wschodnią dopiero 15 marca 1923 roku.31

Powstanie wielkopolskie

Rozejm z 11 listopada nie zmienił wschodniej granicy Niemiec, więc zabór pruski pozostał niemiecki. 27 grudnia 1918 roku, wkrótce po przyjeździe Paderewskiego do Poznania, w mieście wybuchły walki i w ciągu kilku dni powstańcy opanowali Poznań i wiele miast regionu, a w pierwszych dniach stycznia 1919 roku zdobyli także lotnisko na Ławicy. Rozejm przedłużony w Trewirze 16 lutego 1919 roku na żądanie marszałka Focha nakazał Niemcom wstrzymanie wszelkich działań zaczepnych przeciw Polakom w Poznańskiem i wyznaczył linię demarkacyjną. Niemiecki historyk Jens Boysen widzi w uznaniu polskich zdobyczy przez aliantów arbitralne, podporządkowane interesom stosowanie prawa do samostanowienia.32

Śląsk Cieszyński i Czechosłowacja

Oba nowe państwa chciały Śląska Cieszyńskiego i jego węgla. Czechosłowacja argumentowała, że księstwo od XIV wieku należało do ziem Korony Czeskiej, i potrzebowała przebiegającej przez nie kolei, którą ČT24 opisuje jako jedyne skuteczne połączenie ziem czeskich ze Słowacją; Polska wskazywała na polską większość mieszkańców. 5 listopada 1918 roku miejscowe rady polska i czeska uzgodniły tymczasowy podział. 23 stycznia 1919 roku wojska czechosłowackie zaatakowały i zepchnęły słabsze siły polskie za Wisłę, a walki ustały po bitwie pod Skoczowem (28 do 30 stycznia).33

Strona czeska obwinia Polskę o rozpisanie wyborów na spornym terenie wbrew tymczasowemu porozumieniu; strona polska nazywa atak agresją i odnotowuje zabijanie jeńców i cywilów. Alianci przerwali walki, a ostateczna decyzja z 28 lipca 1920 roku, podjęta, gdy Polska walczyła z Armią Czerwoną, pozostawiła zagłębie węglowe i liczną mniejszość polską w Czechosłowacji. Spór zatruwał stosunki obu państw przez cały okres międzywojenny.34

Wilno i Litwa

Wilno (dziś stolica Litwy) kilka razy przechodziło z rąk do rąk. Wojsko polskie odebrało je Armii Czerwonej w kwietniu 1919 roku, a 22 kwietnia Piłsudski wydał odezwę „Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”, wyraz swoich planów federacyjnych. W lipcu 1920 roku na konferencji w Spa premier Władysław Grabski, zabiegając o pomoc aliantów przeciw Armii Czerwonej, zgodził się na oddanie Wilna Litwie. Nacierająca Armia Czerwona zajęła miasto 14 lipca, a pod koniec sierpnia, na mocy porozumienia z Litwą, pozostawiła je Litwinom. Po polskich zwycięstwach nad Armią Czerwoną rozmowy w Suwałkach przyniosły 7 października 1920 roku umowę, która wyznaczyła linię demarkacyjną pozostawiającą Wilno po stronie litewskiej, ale nie rozstrzygnęła sprawy miasta.35

Następnego dnia gen. Lucjan Żeligowski upozorował bunt swoich oddziałów, w rzeczywistości z rozkazu Piłsudskiego, i 9 października 1920 roku zajął Wilno. Utworzył Litwę Środkową, której sejm, wybrany w styczniu 1922 roku przy bojkocie Litwinów, uchwalił przyłączenie do Polski, a Polska wcieliła ją wiosną 1922 roku. Litewska encyklopedia narodowa nazywa to okupacją, która złamała umowę suwalską; polskie ujęcie podkreśla, że Litwa porzuciła neutralność w 1920 roku i że według danych urzędowych Polacy stanowili około 70 procent mieszkańców. Rząd litewski nie pogodził się z utratą miasta i nadal uważał je za swoją stolicę.36

Górny Śląsk i plebiscyt

Traktat wersalski oddał losy Górnego Śląska plebiscytowi. Polscy powstańcy chwycili za broń w sierpniu 1919 roku i ponownie w sierpniu 1920 roku; polskie ujęcia uznają drugie powstanie za zwycięskie, a Boysen pisze, że siły niemieckie odparły oba. W głosowaniu 20 marca 1921 roku 59,4 procent głosujących wybrało Niemcy, a 40,3 procent Polskę.37

W nocy z 2 na 3 maja 1921 roku wybuchło III powstanie śląskie pod wodzą Korfantego. Najcięższe walki toczyły się o Górę Świętej Anny, którą niemieckie Freikorpsy zdobyły 23 maja, a według Boysena walki zakończyła dopiero interwencja aliantów. W październiku 1921 roku alianci podzielili region i przyznali Polsce mniejszą, ale przemysłową część wschodnią, co według Niemieckiego Muzeum Historycznego wywołało oburzenie we wszystkich niemieckich partiach. Podpisana w Genewie 15 maja 1922 roku konwencja niemiecko-polska wprowadziła podział w życie.38

Czarno-białe zdjęcie młodych mężczyzn w kaszkietach i cywilnych kurtkach, stojących w szeregach z karabinami na ramieniu na rynku miasteczka, z gapiami przy kamienicach i mężczyzną w czapce z daszkiem i mundurze z pasem, widzianym od tyłu po prawej.
Pododdział powstańczy z karabinami w Rybniku w czasie III powstania śląskiego, 1921. Autor nieznany, Narodowe Archiwum Cyfrowe, zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny (sygn. 1-H-440). Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Wojna polsko-bolszewicka

Największa z wojen o granice zaczęła się od starć o Wilno i Białoruś na początku 1919 roku. 25 kwietnia 1920 roku wojska polskie, sprzymierzone z Ukraińską Republiką Ludową Symona Petlury, rozpoczęły wyprawę kijowską i 7 maja weszły do Kijowa, ale sowieckie kontrofensywy odrzuciły je aż nad Wisłę. W połowie sierpnia 1920 roku Polacy wygrali Bitwę Warszawską kontruderzeniem znad Wieprza, a we wrześniu bitwę nad Niemnem. 12 października 1920 roku podpisano rozejm, a 18 marca 1921 roku traktat ryski. Całą historię opowiada nasz przewodnik wojna polsko-bolszewicka.39

Najważniejsze bitwy o niepodległość i granice

Poniżej, w porządku chronologicznym, nasze artykuły o bitwach lat 1914 do 1921, od obrony Lwowa i powstania wielkopolskiego po Warszawę, Zadwórze, Komarów i Niemen.

  1. 1918
    Powstanie wielkopolskie 1918 do 1919: zwycięski zrywPowstańcy wielkopolscy kontra Cesarstwo Niemieckie

    27 grudnia 1918 roku Poznań wystąpił przeciw Niemcom; siedem tygodni później rozejm w Trewirze zamroził front, a Wersal oddał Wielkopolskę Polsce.

  2. 1918
    Obrona Lwowa, 1918Polska kontra Zachodnioukraińska Republika Ludowa

    Uczniowie i studenci bronili miasta przez trzy tygodnie.

  3. 1919
    Zdobycie Ławicy, 1919Powstańcy wielkopolscy kontra Cesarstwo Niemieckie

    6 stycznia 1919 roku powstańcy wielkopolscy odcięli prąd, oddali cztery strzały z dział i w kilkanaście minut zdobyli niemiecką stację lotniczą pod Poznaniem. Łup stał się zalążkiem polskiego lotnictwa.

  4. 1920
    Bitwa pod Zadwórzem, 1920Polska kontra Rosja Sowiecka

    Młodzi lwowscy ochotnicy stanęli na drodze jazdy Budionnego.

  5. 1920
    Bitwa Warszawska 1920Polska kontra Rosja Sowiecka

    Jak Polska rozbiła nacierającą Armię Czerwoną u bram Warszawy w 1920 roku, Cud nad Wisłą.

  6. 1920
    Bitwa pod Komarowem, 1920Polska kontra Rosja Sowiecka

    Polscy ułani złamali 1 Armię Konną Budionnego.

  7. 1920
    Bitwa nad Niemnem, 1920II Rzeczpospolita kontra Rosja Sowiecka

    We wrześniu 1920 roku armie Piłsudskiego rozbiły nad Niemnem nowy front Tuchaczewskiego pod Grodnem i Lidą, biorąc dziesiątki tysięcy jeńców i kończąc wojnę.

Traktaty i ostateczne granice Polski

Traktat wersalski (28 czerwca 1919): w artykule 87 Niemcy uznały „zupełną niepodległość Polski” i zrzekły się większości prowincji poznańskiej i Prus Zachodnich, co dało Polsce dostęp do morza. Gdańsk został Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów, a o Górnym Śląsku oraz południowych częściach Prus Wschodnich i Zachodnich miały rozstrzygnąć plebiscyty. W tych pruskich okręgach głosowanie z lipca 1920 roku przyniosło zdecydowane zwycięstwo Niemiec. Tego samego dnia Polska podpisała traktat gwarantujący prawa mniejszości narodowych.40

Traktat ryski (18 marca 1921) między Polską, Rosją Sowiecką i Ukrainą Sowiecką zakończył wojnę polsko-bolszewicką. Wyznaczył granicę bliską granicy polsko-rosyjskiej po drugim rozbiorze z 1793 roku i przewidywał zwrot zbiorów sztuki, archiwów i bibliotek wywiezionych do Rosji od 1772 roku. Polska zobowiązała się nie wspierać formacji antysowieckich, co oznaczało internowanie wojsk Petlury i koniec planów federacyjnych Piłsudskiego. Internetowa Encyklopedia Ukrainy zwraca uwagę, że delegacji Ukraińskiej Republiki Ludowej nie dopuszczono do rokowań, a Ukraina była w praktyce już podzielona. Granica ryska przetrwała do sowieckiej agresji we wrześniu 1939 roku.41

Brązowa fotografia studyjna pięciu mężczyzn w ciemnych garniturach, siedzących wokół stołu nakrytego ciemnym suknem; przed mężczyzną pośrodku leży otwarta broszura.
Członkowie polskiej delegacji na rokowania pokojowe w Rydze, 1921, od lewej: Edward Lechowicz, Leon Wasilewski, Jan Dąbski, Henryk Strasburger i Stanisław Kauzik. Autor nieznany, Biblioteka Narodowa (Polona). Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Górny Śląsk podzielono w październiku 1921 roku, a konwencja genewska z 15 maja 1922 roku wprowadziła podział w życie. Wilno wraz z Litwą Środkową Polska wcieliła wiosną 1922 roku. 15 marca 1923 roku Rada Ambasadorów mocarstw sprzymierzonych uznała wschodnią granicę Polski, wraz z Galicją Wschodnią i Wileńszczyzną; w sprawie Galicji Wschodniej decyzja odnotowała uznanie przez Polskę, że warunki etnograficzne czynią tam koniecznym ustrój autonomiczny. Dopiero wtedy, jak zauważa Muzeum Historii Polski, zakończył się proces kształtowania granic II Rzeczypospolitej.42

Narodowe Święto Niepodległości: dlaczego 11 listopada

11 listopada stał się świętem państwowym dopiero na mocy ustawy z 23 kwietnia 1937 roku, która ustanowiła go uroczystym Świętem Niepodległości i dniem wolnym od pracy. Przed II wojną światową obchodzono je więc jako święto państwowe tylko w 1937 i 1938 roku.43

Władze komunistyczne je zniosły. Ustawa z 22 lipca 1945 roku ustanowiła Narodowym Świętem Odrodzenia Polski 22 lipca, rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN, i w tym samym akcie uchyliła ustawę z 1937 roku. W PRL rocznicę 11 listopada obchodziła opozycja, a organizatorzy i uczestnicy obchodów, jak przypomina portal Muzeum Historii Polski, często byli represjonowani.44

W czasie obrad Okrągłego Stołu Sejm przywrócił święto ustawą z 15 lutego 1989 roku jako Narodowe Święto Niepodległości, „dla upamiętnienia rocznicy odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego oraz walk pokoleń Polaków o wolność i niepodległość”. Jest to święto państwowe i dzień wolny od pracy.45

Dziś główne uroczystości państwowe odbywają się na placu Piłsudskiego w Warszawie, gdzie prezydent bierze udział w uroczystej odprawie wart, a przed Grobem Nieznanego Żołnierza składane są wieńce. W całym kraju dzień ten upamiętniają msze i marsze.46

Kalendarium odzyskania niepodległości, 1914 do 1923

  1. 1795
    III rozbiór: Rosja, Prusy i Austria dzielą resztę Rzeczypospolitej, która znika z mapy.47
  2. 1914
    6 sierpnia: Pierwsza Kompania Kadrowa wyrusza z Krakowa do zaboru rosyjskiego; w sierpniu powstają Legiony Polskie.48
  3. 1916
    5 listopada: Niemcy i Austro-Węgry proklamują Królestwo Polskie na okupowanych ziemiach zaboru rosyjskiego.49
  4. 1917
    4 czerwca: dekret francuski tworzy Armię Polską we Francji, przyszłą Błękitną Armię.50
  5. 1917
    Lipiec: kryzys przysięgowy; Piłsudski zostaje aresztowany i osadzony w Magdeburgu.51
  6. 1917
    15 sierpnia: powstaje Komitet Narodowy Polski; działa w Paryżu pod kierunkiem Dmowskiego.52
  7. 1918
    8 stycznia: 13. punkt Wilsona zapowiada niepodległe państwo polskie z dostępem do morza.53
  8. 1918
    7 października: Rada Regencyjna ogłasza niepodległość państwa polskiego.54
  9. 1918
    1 listopada: wybuchają walki polsko-ukraińskie o Lwów.55
  10. 1918
    7 listopada: w Lublinie powstaje Tymczasowy Rząd Ludowy Daszyńskiego.56
  11. 1918
    10 listopada: Piłsudski wraca z Magdeburga do Warszawy.57
  12. 1918
    11 listopada: rozejm na Zachodzie; Rada Regencyjna przekazuje Piłsudskiemu naczelne dowództwo.58
  13. 1918
    14 listopada: Rada Regencyjna rozwiązuje się i przekazuje władzę Piłsudskiemu.59
  14. 1918
    22 listopada: Lwów w rękach polskich.60
  15. 1918
    27 grudnia: w Poznaniu wybucha powstanie wielkopolskie.61
  16. 1919
    23 do 30 stycznia: wojna z Czechosłowacją o Śląsk Cieszyński.62
  17. 1919
    16 lutego: rozejm w Trewirze wstrzymuje niemieckie działania zaczepne przeciw powstańcom wielkopolskim.63
  18. 1919
    28 czerwca: podpisanie traktatu wersalskiego.64
  19. 1919
    Lipiec: Ukraińska Armia Halicka wycofuje się za Zbrucz.65
  20. 1920
    7 maja: wojska polskie i ukraińskie wkraczają do Kijowa.66
  21. 1920
    28 lipca: decyzja aliantów dzieli Śląsk Cieszyński między Polskę i Czechosłowację.67
  22. 1920
    Połowa sierpnia: Bitwa Warszawska zatrzymuje Armię Czerwoną.68
  23. 1920
    9 października: oddziały Żeligowskiego zajmują Wilno.69
  24. 1921
    18 marca: traktat ryski kończy wojnę polsko-bolszewicką.70
  25. 1921
    20 marca: plebiscyt na Górnym Śląsku; z 2 na 3 maja wybucha III powstanie śląskie.71
  26. 1922
    Wiosna: wcielenie Litwy Środkowej do Polski; 15 maja podpisanie konwencji genewskiej w sprawie Górnego Śląska.72
  27. 1923
    15 marca: Rada Ambasadorów uznaje wschodnią granicę Polski.73
  28. 1937
    23 kwietnia: ustawa ustanawia 11 listopada Świętem Niepodległości.74
  29. 1945
    22 lipca: nowa ustawa zastępuje święto dniem 22 lipca.75
  30. 1989
    15 lutego: Sejm przywraca Narodowe Święto Niepodległości.76

Co czytać dalej

O walkach przeczytasz w artykułach bitwy, które dały Polsce niepodległość, obrona Lwowa, zdobycie Ławicy, Bitwa Warszawska, bitwa pod Zadwórzem, bitwa pod Komarowem i bitwa nad Niemnem. O ludziach opowiadają biografie Józefa Piłsudskiego, Józefa Hallera i Tadeusza Rozwadowskiego. Szersze tło dają front wschodni I wojny światowej i historia wojskowa Polski.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. Rada Regencyjna, orędzie o przekazaniu naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu; Instytut Pamięci Narodowej, „Let’s celebrate Poland regaining its independence together!”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  2. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Instytut Pamięci Narodowej, „Let’s celebrate Poland regaining its independence together!”. ↩
  3. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  4. Dzieje.pl, rozmowa z prof. Andrzejem Chwalbą o Polakach walczących przeciw sobie w armiach zaborczych w czasie I wojny światowej; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  5. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Dzieje.pl, „Kalendarium Legionów Polskich”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  6. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Dzieje.pl, „100 lat temu została utworzona Armia Hallera”; Ministerstwo Obrony Narodowej, „Pamięć o Błękitnej Armii”; Jan Snopko, „Haller, Józef”. ↩
  7. Piotr Szlanta, „Poland”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Dzieje.pl, „Kalendarium Legionów Polskich”; Rada Regencyjna, orędzie o przekazaniu naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu. ↩
  8. Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”. ↩
  9. Dzieje.pl, „Kalendarium Legionów Polskich”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Jan Snopko, „Haller, Józef”. ↩
  10. Michał Leśniewski, „Dmowski, Roman”; Woodrow Wilson, „President Woodrow Wilson’s Fourteen Points”; Andrzej Chojnowski, „Paderewski, Ignacy Jan”; Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”. ↩
  11. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, „Orędzie Rady Regencyjnej do Narodu Polskiego”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  12. Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”; Andrzej Chojnowski, „Daszyński, Ignacy”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  13. Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”; Instytut Pamięci Narodowej, „Let’s celebrate Poland regaining its independence together!”; Krzysztof Kozicki, „Listopad 1918. Raporty i relacje z akcji rozbrajania Niemców”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”. ↩
  14. Rada Regencyjna, orędzie o przekazaniu naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu; Instytut Pamięci Narodowej, „Let’s celebrate Poland regaining its independence together!”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”; Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”. ↩
  15. Rada Regencyjna, orędzie o przekazaniu naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu; Andrzej Chojnowski, „Daszyński, Ignacy”; Dzieje.pl, „100 lat temu powołano pierwszy rząd II RP”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”; „Dekret Naczelnika Państwa o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej”; „Uchwała Sejmu z dnia 20 lutego 1919 r. o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Andrzej Chojnowski, „Paderewski, Ignacy Jan”. ↩
  16. Piotr Szlanta, „Poland”; Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”. ↩
  17. Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Jan Snopko, „Haller, Józef”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Ukrainian-Polish War in Galicia, 1918-19”. ↩
  18. „Ustawa z dnia 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości”; Bartosz Dziewanowski-Stefańczyk, „Centenary (Poland)”; Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”. ↩
  19. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, „Orędzie Rady Regencyjnej do Narodu Polskiego”; „Dekret Naczelnika Państwa o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej”; Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”; Jens Boysen, „Polish-German Border Conflict”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  20. Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”; Jan Snopko, „Haller, Józef”. ↩
  21. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”. ↩
  22. Michał Leśniewski, „Dmowski, Roman”; Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”. ↩
  23. Andrzej Chojnowski, „Paderewski, Ignacy Jan”; Dzieje.pl, „100 lat temu wybuchło Powstanie Wielkopolskie”; Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”. ↩
  24. Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”; Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”. ↩
  25. Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”; Dzieje.pl, „III Powstanie Śląskie”; Dzieje.pl, „W sobotę setna rocznica plebiscytu na Górnym Śląsku”. ↩
  26. Andrzej Chojnowski, „Daszyński, Ignacy”; Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”; Rada Regencyjna, orędzie o przekazaniu naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu. ↩
  27. Jan Snopko, „Haller, Józef”; Dzieje.pl, „100 lat temu została utworzona Armia Hallera”. ↩
  28. Piotr Szlanta, „Poland”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; ČT24, „Češi proti Polákům. Před sto lety začala sedmidenní válka o Těšínsko”; Sebastian Pilarski, „Polsko-czechosłowacki konflikt w 1919 r.”; „Oświadczenie rządowe z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania granic wschodnich Rzeczypospolitej”. ↩
  29. Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Western Ukrainian National Republic”; Mykoła Łytwyn, „Łystopadowa nacionalno-demokratyczna rewolucija 1918”; Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; Dzieje.pl, „95. rocznica pogromu we Lwowie”; Raport misji Stanów Zjednoczonych w Polsce, dokument 767; Wacław Wierzbieniec, „The Consequences of the Lviv Pogrom on November 22-23, 1918, in Light of the Findings and Actions of the Jewish Rescue Committee”. ↩
  30. Internet Encyclopedia of Ukraine, „Ukrainian-Polish War in Galicia, 1918-19”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Western Ukrainian National Republic”; Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; Jan Snopko, „Haller, Józef”. ↩
  31. Internet Encyclopedia of Ukraine, „Ukrainian-Polish War in Galicia, 1918-19”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Western Ukrainian National Republic”; Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; „Oświadczenie rządowe z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania granic wschodnich Rzeczypospolitej”; Dzieje.pl, „100 lat temu zakończył się proces kształtowania granic II Rzeczypospolitej”. ↩
  32. Jens Boysen, „Polish-German Border Conflict”; Dzieje.pl, „100 lat temu wybuchło Powstanie Wielkopolskie”; Paweł Głuszek, „Zdobycie lotniska w Ławicy przez Powstańców Wielkopolskich”; Piotr Grzelczak, „Rozejm w Trewirze. Wielkie zwycięstwo sprawy polskiej”; Dzieje.pl, „95 lat temu podpisano w Trewirze układ kończący powstanie wielkopolskie”. ↩
  33. ČT24, „Češi proti Polákům. Před sto lety začala sedmidenní válka o Těšínsko”; Sebastian Pilarski, „Polsko-czechosłowacki konflikt w 1919 r.”. ↩
  34. ČT24, „Češi proti Polákům. Před sto lety začala sedmidenní válka o Těšínsko”; Sebastian Pilarski, „Polsko-czechosłowacki konflikt w 1919 r.”. ↩
  35. Dzieje.pl, „100 lat temu został przeprowadzony tzw. bunt Żeligowskiego”; Paweł Libera, „The Polish-Soviet War of 1920”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Jarosław Centek, „Polish-Soviet War 1920-1921”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Vilniaus klausimas”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Suvalkų sutartis”. ↩
  36. Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Suvalkų sutartis”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Vidurinė Lietuva”; Dzieje.pl, „100 lat temu został przeprowadzony tzw. bunt Żeligowskiego”; Dzieje.pl, „100 lat temu zakończył się proces kształtowania granic II Rzeczypospolitej”. ↩
  37. „Treaty of Peace with Germany (Treaty of Versailles)”; Dzieje.pl, „W sobotę setna rocznica plebiscytu na Górnym Śląsku”; Zofia Fenrych, „Ojcowie Niepodległości”; Jens Boysen, „Polish-German Border Conflict”; Deutsches Historisches Museum, „Oberschlesien”. ↩
  38. Dzieje.pl, „III Powstanie Śląskie”; Deutsches Historisches Museum, „Oberschlesien”; Jens Boysen, „Polish-German Border Conflict”; „Konwencja niemiecko-polska dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie dnia 15 maja 1922 roku”. ↩
  39. Paweł Libera, „The Polish-Soviet War of 1920”; Jarosław Centek, „Polish-Soviet War 1920-1921”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Bohdan Budurowicz, „Riga, Peace Treaty of”. ↩
  40. „Treaty of Peace with Germany (Treaty of Versailles)”; Jens Boysen, „Polish-German Border Conflict”; Deutsches Historisches Museum, „Der Versailler Vertrag”; „Traktat między Głównemi Mocarstwami sprzymierzonemi i stowarzyszonemi a Polską, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r.”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  41. „Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 roku”; Bohdan Budurowicz, „Riga, Peace Treaty of”; Paweł Libera, „The Polish-Soviet War of 1920”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „Signing of the Treaty of Riga”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”. ↩
  42. Deutsches Historisches Museum, „Oberschlesien”; „Konwencja niemiecko-polska dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie dnia 15 maja 1922 roku”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Vidurinė Lietuva”; Dzieje.pl, „100 lat temu zakończył się proces kształtowania granic II Rzeczypospolitej”; „Oświadczenie rządowe z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania granic wschodnich Rzeczypospolitej”; Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”. ↩
  43. „Ustawa z dnia 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości”; Dzieje.pl, „30 lat temu Sejm przyjął ustawę o ustanowieniu 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości”. ↩
  44. „Ustawa z dnia 22 lipca 1945 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski”; Dzieje.pl, „30 lat temu Sejm przyjął ustawę o ustanowieniu 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości”; Bartosz Dziewanowski-Stefańczyk, „Centenary (Poland)”. ↩
  45. „Ustawa z dnia 15 lutego 1989 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości”; Dzieje.pl, „30 lat temu Sejm przyjął ustawę o ustanowieniu 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości”; Bartosz Dziewanowski-Stefańczyk, „Centenary (Poland)”. ↩
  46. Dzieje.pl, o programie obchodów Święta Niepodległości z udziałem prezydenta; TVN24, „Uroczystości przed Grobem Nieznanego Żołnierza. Przemówienie prezydenta”; Bartosz Dziewanowski-Stefańczyk, „Centenary (Poland)”. ↩
  47. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  48. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”; Dzieje.pl, „Kalendarium Legionów Polskich”. ↩
  49. Piotr Szlanta, „Poland”; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”. ↩
  50. Dzieje.pl, „100 lat temu została utworzona Armia Hallera”; Jan Snopko, „Haller, Józef”. ↩
  51. Dzieje.pl, „Kalendarium Legionów Polskich”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”. ↩
  52. Michał Leśniewski, „Dmowski, Roman”; Dzieje.pl, „100 lat temu została utworzona Armia Hallera”. ↩
  53. Woodrow Wilson, „President Woodrow Wilson’s Fourteen Points”; Andrzej Chojnowski, „Paderewski, Ignacy Jan”. ↩
  54. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, „Orędzie Rady Regencyjnej do Narodu Polskiego”; Piotr Szlanta, „Poland”. ↩
  55. Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”. ↩
  56. Dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej”; Andrzej Chojnowski, „Daszyński, Ignacy”. ↩
  57. Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”; Instytut Pamięci Narodowej, „Let’s celebrate Poland regaining its independence together!”. ↩
  58. Rada Regencyjna, orędzie o przekazaniu naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”. ↩
  59. Rada Regencyjna, orędzie o przekazaniu naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu; Instytut Pamięci Narodowej, „Let’s celebrate Poland regaining its independence together!”. ↩
  60. Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”. ↩
  61. Dzieje.pl, „100 lat temu wybuchło Powstanie Wielkopolskie”; Jens Boysen, „Polish-German Border Conflict”. ↩
  62. ČT24, „Češi proti Polákům. Před sto lety začala sedmidenní válka o Těšínsko”; Sebastian Pilarski, „Polsko-czechosłowacki konflikt w 1919 r.”. ↩
  63. Piotr Grzelczak, „Rozejm w Trewirze. Wielkie zwycięstwo sprawy polskiej”; Dzieje.pl, „95 lat temu podpisano w Trewirze układ kończący powstanie wielkopolskie”. ↩
  64. „Treaty of Peace with Germany (Treaty of Versailles)”; Deutsches Historisches Museum, „Der Versailler Vertrag”. ↩
  65. Internet Encyclopedia of Ukraine, „Ukrainian-Polish War in Galicia, 1918-19”; Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”. ↩
  66. Paweł Libera, „The Polish-Soviet War of 1920”; Michał Leśniewski, „Piłsudski, Józef”. ↩
  67. ČT24, „Češi proti Polákům. Před sto lety začala sedmidenní válka o Těšínsko”; Sebastian Pilarski, „Polsko-czechosłowacki konflikt w 1919 r.”. ↩
  68. Paweł Libera, „The Polish-Soviet War of 1920”; Jarosław Centek, „Polish-Soviet War 1920-1921”. ↩
  69. Dzieje.pl, „100 lat temu został przeprowadzony tzw. bunt Żeligowskiego”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Suvalkų sutartis”. ↩
  70. „Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 roku”; Bohdan Budurowicz, „Riga, Peace Treaty of”. ↩
  71. Dzieje.pl, „W sobotę setna rocznica plebiscytu na Górnym Śląsku”; Deutsches Historisches Museum, „Oberschlesien”. ↩
  72. Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Vidurinė Lietuva”; Dzieje.pl, „100 lat temu zakończył się proces kształtowania granic II Rzeczypospolitej”; „Konwencja niemiecko-polska dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie dnia 15 maja 1922 roku”. ↩
  73. „Oświadczenie rządowe z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania granic wschodnich Rzeczypospolitej”; Dzieje.pl, „100 lat temu zakończył się proces kształtowania granic II Rzeczypospolitej”. ↩
  74. „Ustawa z dnia 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości”; Dzieje.pl, „30 lat temu Sejm przyjął ustawę o ustanowieniu 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości”. ↩
  75. „Ustawa z dnia 22 lipca 1945 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski”; Dzieje.pl, „30 lat temu Sejm przyjął ustawę o ustanowieniu 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości”. ↩
  76. „Ustawa z dnia 15 lutego 1989 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości”; Dzieje.pl, „30 lat temu Sejm przyjął ustawę o ustanowieniu 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości”. ↩

Źródła

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego 11 listopada jest Świętem Niepodległości?

11 listopada 1918 roku, w dniu rozejmu kończącego I wojnę światową na Zachodzie, Rada Regencyjna w Warszawie przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich. Data stała się symbolem odzyskania niepodległości, a ustawa z 1937 roku uczyniła ją świętem państwowym.

Kto przywrócił Polsce niepodległość?

Nie jedna osoba. Instytut Pamięci Narodowej wymienia sześciu ojców niepodległości: Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Ignacego Jana Paderewskiego, Wincentego Witosa, Wojciecha Korfantego i Ignacego Daszyńskiego. Piłsudski stanął na czele państwa w listopadzie 1918 roku, a Dmowski i Paderewski zdobyli poparcie aliantów i reprezentowali Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu.

Kiedy Polska odzyskała niepodległość?

Polacy świętują 11 listopada 1918 roku, gdy Piłsudski objął w Warszawie dowództwo nad wojskiem. Niepodległość przychodziła etapami, od orędzia Rady Regencyjnej z 7 października do jej rozwiązania 14 listopada, a granice ustaliły traktat wersalski z 1919 roku, traktat ryski z 1921 roku i uznanie przez mocarstwa w 1923 roku.

Jakie były granice Polski w 1921 roku?

Po traktacie ryskim z marca 1921 roku Polska sięgała od Wielkopolski, Pomorza i wybrzeża Bałtyku na zachodzie po granicę z Rosją Sowiecką i Ukrainą Sowiecką, bliską linii drugiego rozbioru z 1793 roku. Górny Śląsk podzielono w październiku 1921 roku, a Wilno inkorporowano w 1922 roku.

Kto wygrał wojnę polsko-bolszewicką?

Polska. Gdy w sierpniu 1920 roku Armia Czerwona stanęła nad Wisłą, polskie zwycięstwa pod Warszawą i nad Niemnem złamały jej ofensywę. 12 października 1920 roku podpisano rozejm, a traktat ryski z 18 marca 1921 roku dał Polsce wschodnią granicę bliską granicy z 1793 roku, która przetrwała do 1939 roku.

Dlaczego 11 listopada, a nie inna data?

11 listopada połączył koniec wojny z przekazaniem przez Radę Regencyjną wojska Piłsudskiemu, a ustawa z 1937 roku związała ten dzień z jego imieniem. Niepodległość była procesem z innymi datami, jak 7 października, 7 listopada, 14 listopada i 22 listopada 1918 roku, a Wielkopolska pozostawała niemiecka do 1919 roku.

Ile lat trwały rozbiory Polski?

123 lata. Rosja, Prusy i Austria podzieliły Rzeczpospolitą Obojga Narodów w latach 1772, 1793 i 1795, a po trzecim rozbiorze państwo zniknęło z mapy. Niepodległa Polska wróciła w listopadzie 1918 roku, 123 lata po 1795 roku, pod koniec I wojny światowej.

Chwała oręża Twojej ojczyzny

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.Upadek Konstantynopola 1453Bitwa pod Waterloo 1815Bitwa pod Stalingradem 1942-1943

Na podstawie kraju, którego nie zapisujemy · dlaczego? ·

Od Legionów po Wisłę, scena po scenie

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii, scena po scenie, na prawdziwej mapie. Zaciągnij się poniżej, a gdy aplikacja wystartuje, wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.

Albo zaopatrz kampanię na Ko-fi ›