Roman Dmowski: polityk, który podpisał za Polskę traktat wersalski

Roman Dmowski spędził decydujące lata walki o niepodległość z dala od pól bitew. Gdy Józef Piłsudski tworzył Legiony, a potem przejmował władzę w Warszawie, Dmowski w stolicach państw zachodnich przekonywał aliantów, że odrodzona Polska powinna znaleźć się wśród zwycięzców I wojny światowej. Jako prezes Komitetu Narodowego Polskiego uzyskał dla niego uznanie aliantów, sprawował polityczne zwierzchnictwo nad armią polską we Francji, przedstawił polskie postulaty przywódcom konferencji pokojowej w Paryżu, a 28 czerwca 1919 roku wraz z Ignacym Janem Paderewskim podpisał w imieniu Polski traktat wersalski. Był też twórcą i głównym ideologiem polskiego nacjonalizmu, a badacze tej epoki wskazują antysemityzm jako część jego programu.¹

Młodość i Narodowa Demokracja

Dmowski urodził się 9 sierpnia 1864 roku w Kamionku pod Warszawą, dziś w granicach miasta, w zaborze rosyjskim. Zmarł 2 stycznia 1939 roku w Drozdowie koło Łomży.²

W 1893 roku wspólnie z publicystą Janem Ludwikiem Popławskim i socjologiem Zygmuntem Balickim założył tajną Ligę Narodową, przejmując i przekształcając starszą Ligę Polską. Stała się ona zalążkiem obozu nazywanego Narodową Demokracją, czyli endecją. Do końca życia był jego przywódcą i głównym teoretykiem.³

Jego najbardziej znana książka, Myśli nowoczesnego Polaka, drukowana najpierw w odcinkach na łamach „Przeglądu Wszechpolskiego”, ukazała się jako książka w 1903 roku i wyłożyła założenia nowoczesnego polskiego nacjonalizmu.⁴

Dmowski uważał, że największym zagrożeniem dla narodu polskiego są Niemcy, a nie Rosja. Dowodził tego w książce Niemcy, Rosja i kwestia polska (1908), w której spisie treści figuruje hasło „Główny wróg Polski”. Od 1907 roku zasiadał w rosyjskiej Dumie Państwowej, w II i III kadencji, i stał na czele Koła Polskiego.⁵

Dwie drogi do niepodległości

Rywalizacja z Piłsudskim zaczęła się długo przed 1918 rokiem. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej Dmowski przebywał w Tokio od maja do lipca 1904 roku i przestrzegał władze japońskie, że powstanie w Królestwie Polskim ma nikłe szanse i przyniesie Polakom tragiczne skutki. W lipcu przybył tam w imieniu PPS Piłsudski, by zabiegać o japońskie poparcie właśnie dla takiego powstania; jego misja się nie powiodła. Wielogodzinna rozmowa obu polityków w cztery oczy, według świadka trwająca dziewięć godzin, nie zbliżyła ich stanowisk.⁶

Ten podział trwał przez całą wojnę. Legiony Piłsudskiego walczyły po stronie Austro-Węgier przeciw Rosji. Dmowski najpierw szukał zjednoczenia ziem polskich z pomocą Rosji, potem zwrócił się ku państwom zachodnim. Uważał, że zjednoczoną i niepodległą Polskę może przynieść tylko klęska Niemiec, odniesiona po stronie ententy.⁷ › Józef Piłsudski: marszałek, który przywrócił Polskę

Komitet Narodowy Polski, 1917

W listopadzie 1916 roku cesarze Niemiec i Austro-Węgier ogłosili utworzenie Królestwa Polskiego na ziemiach odebranych Rosji. Dmowski był jednym z sygnatariuszy deklaracji lozańskiej, protestu przeciw aktowi 5 listopada 1916 roku, od którego zaczęło się tworzenie oficjalnego polskiego przedstawicielstwa po stronie aliantów.⁸

4 czerwca 1917 roku dekret prezydenta Francji Raymonda Poincarégo powołał autonomiczną armię polską we Francji. Aby dać jej polityczne kierownictwo, polscy politycy na emigracji utworzyli 15 sierpnia 1917 roku w Lozannie Komitet Narodowy Polski (KNP), a jego prezesem został Dmowski. Po kilku dniach komitet przeniósł się do Paryża. Tworzyli go głównie politycy Narodowej Demokracji i konserwatywnego Stronnictwa Polityki Realnej; później dołączył do niego przebywający w Stanach Zjednoczonych Paderewski.⁹

Pierwszym celem było uznanie. Francja uznała komitet za oficjalną reprezentację Polski 20 września 1917 roku. Wielka Brytania uczyniła to 15 października, a Włochy 30 października. W Waszyngtonie Departament Stanu zezwolił na formalne uznanie komitetu 10 listopada 1917 roku, jak wynika z jego własnych dokumentów; polskie opracowania datują uznanie amerykańskie na publiczne ogłoszenie 1 grudnia (Przystanek Historia IPN) albo na 6 grudnia 1917 roku (dzieje.pl).¹⁰

Alianci traktowali komitet jako reprezentację Polski, a on prowadził własny aparat dyplomatyczny państwa, którego jeszcze nie było, i zabiegał o publiczne zobowiązanie aliantów wobec Polski. 3 czerwca 1918 roku premierzy Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch ogłosili, że utworzenie zjednoczonego i niepodległego państwa polskiego z wolnym dostępem do morza jest jednym z warunków sprawiedliwego i trwałego pokoju.¹¹

Błękitna Armia

Armia Polska we Francji, nazywana Błękitną Armią lub Armią Hallera, podlegała politycznemu zwierzchnictwu komitetu Dmowskiego, a uzbrojenie i wyposażenie zapewniał jej rząd francuski. Werbowała polskich emigrantów we Francji, Stanach Zjednoczonych i Brazylii oraz polskich jeńców z armii austriackiej i niemieckiej. W październiku 1918 roku dowództwo objął gen. Józef Haller, a armia liczyła ostatecznie około 70 tysięcy żołnierzy.¹² › Józef Haller: generał Błękitnej Armii

22 czerwca 1918 roku pod Mailly w Szampanii pierwsze pułki tej armii otrzymały sztandary podczas uroczystości z udziałem prezydenta Francji i członków komitetu Dmowskiego; według biogramu Muzeum Historii Polski Dmowski sam wręczył sztandary czterem pułkom.¹³

Sam Dmowski pisał później, że to armia sprawiła, iż alianci traktowali Polskę jak sojusznika: w jego ujęciu armia walcząca u boku sprzymierzonych była jedynym tytułem Polski do statusu państwa sprzymierzonego, a więc do miejsca na konferencji pokojowej. Bez niej, jak dowodził, Polska ze swymi Legionami walczącymi wcześniej po stronie państw centralnych i z Radą Regencyjną w Warszawie mogłaby się znaleźć wśród zwyciężonych.¹⁴

Ameryka i Wilson, 1918

W drugiej połowie 1918 roku Dmowski wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Wziął udział w Sejmie Wychodźstwa Polskiego w Detroit pod koniec sierpnia, gdzie Polonia zadeklarowała poparcie dla armii we Francji; filozof John Dewey w poufnym raporcie z 1918 roku o Polonii amerykańskiej odnotował doniesienia prasy, że Dmowski zdominował ten zjazd. Dwukrotnie spotkał się z prezydentem Woodrowem Wilsonem, we wrześniu i w listopadzie, a 8 października 1918 roku wręczył mu memoriał o terytorium przyszłego państwa polskiego.¹⁵

Dwa polskie rządy, listopad 1918 do stycznia 1919

Gdy w listopadzie 1918 roku wojna się skończyła, w Polsce istniały dwa ośrodki władzy. W Warszawie władzę objął jako Naczelnik Państwa Piłsudski i powołał socjalistyczny rząd Jędrzeja Moraczewskiego. W Paryżu alianci znali Komitet Narodowy, który rządu warszawskiego nie uznał. Waldemar Tyszuk z IPN przytacza ówczesny komentarz z Zachodu: istniały „dwa rządy polskie; jeden, który nie potrafi ze swojego państwa wyjść, drugi, który nie potrafi do niego wejść”.¹⁶

21 grudnia 1918 roku Piłsudski napisał do Dmowskiego, że wysyła do Paryża delegację, i zapewniał: „najbardziej chciałbym uniknąć dwoistego przedstawicielstwa Polski przed ententą”. Jego wysłannicy przybyli do Paryża na początku 1919 roku; rozmowy z komitetem były trudne, a komitet żądał od Piłsudskiego uznania go za przedstawicielstwo Polski wobec ententy i utworzenia rządu koalicyjnego.¹⁷

Kompromis zawarto w styczniu 1919 roku. Moraczewski ustąpił, a 16 stycznia 1919 roku premierem i ministrem spraw zagranicznych został członek komitetu, Paderewski. Zdaniem Tyszuka bez oddania stanowiska premiera przedstawicielowi KNP uznanie państwa polskiego na arenie międzynarodowej napotykałoby dalsze trudności.¹⁸

Na konferencji pokojowej w Paryżu

Dmowski i Paderewski byli polskimi delegatami na konferencję pokojową, a Dmowski przewodniczył polskiej delegacji. 29 stycznia 1919 roku wystąpił przed Radą Dziesięciu, najważniejszym organem konferencji, w obecności prezydenta Wilsona i Georges'a Clemenceau; David Lloyd George dołączył na posiedzenie popołudniowe. Według amerykańskiego protokołu mówił najpierw o położeniu wojskowym Polski, o potrzebie dostaw przez Gdańsk i o walkach w zaborze pruskim, a po południu o granicach Polski. Senat RP w uchwale z 2024 roku nazwał je pięciogodzinnym przemówieniem, wygłaszanym na przemian po francusku i po angielsku.¹⁹

Protokół notuje niektóre jego argumenty. Mówił Radzie, że wschodnie Niemcy „nie były z natury niemieckie, lecz zostały zgermanizowane”, że Gdańsk jest znacznie bardziej polski, niż pokazują niemieckie statystyki, i proponował, by Prusy Wschodnie stały się małą odrębną republiką ze stolicą w Królewcu. Twierdził, że jest za wcześnie, by myśleć o Litwie i Ukrainie jako o niepodległych państwach, i proponował połączenie Litwy z Polską. Jan Engelgard na łamach „Niepodległości i Pamięci”, pisma Muzeum Niepodległości, przytacza jego słowa o możliwości uznania autonomii Litwy w tym związku; litewska encyklopedia narodowa podaje, że domagał się przyłączenia Litwy do Polski.²⁰

Według generała i historyka Mariana Kukiela, przytaczanego na państwowej Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej, Dmowski „zaimponował konferencji świetnym improwizowanym wykładem” pełnym faktów i liczb. Do wytyczenia granicy z Niemcami powołano komisję do spraw polskich pod przewodnictwem francuskiego dyplomaty Jules'a Cambona. Na przełomie lutego i marca 1919 roku delegacja przedstawiła na piśmie polskie postulaty dotyczące granicy zachodniej i wschodniej.²¹

Alianci nie przyjęli wszystkich polskich żądań. Projekt traktatu przekazany Niemcom 7 maja 1919 roku przyznawał Polsce większą część Górnego Śląska; po niemieckich zastrzeżeniach ostateczny tekst oddał tę sprawę pod plebiscyt.²²

Traktat wersalski

28 czerwca 1919 roku w Sali Lustrzanej w Wersalu Paderewski i Dmowski podpisali w imieniu Polski traktat pokojowy z Niemcami. Traktat wymienia ich jako pełnomocników Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej: Paderewskiego jako premiera i ministra spraw zagranicznych, Dmowskiego jako „prezesa Komitetu Narodowego Polskiego”.²³

W artykule 87 Niemcy uznały „całkowitą niepodległość Polski” i zrzekły się na jej rzecz Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego, które dało Polsce dostęp do Bałtyku. Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów, ze szczególnymi uprawnieniami Polski. O losie Górnego Śląska i części Prus Wschodnich i Zachodnich miały zdecydować plebiscyty, a wschodniej granicy Polski traktat w ogóle nie wyznaczył.²⁴

Tego samego dnia Polska podpisała z głównymi mocarstwami sprzymierzonymi drugi traktat, o ochronie mniejszości, zwany małym traktatem wersalskim. Gwarantował równe prawa wszystkim obywatelom, zawierał przepisy o szkołach żydowskich i o szabacie, a mniejszości mogły odwoływać się do Ligi Narodów. Gershon Bacon pisze w YIVO Encyclopedia, że polscy przedstawiciele obwiniali żydowski lobbing o traktat, który uważali za obrazę honoru narodowego.²⁵

Nacjonalizm i antysemityzm

Gershon Bacon pisze, że narodowi demokraci pod wodzą Dmowskiego chcieli państwa bardziej zwartego i etnicznie polskiego, nie uznawali dążeń mniejszości narodowych i „przyjęli otwarcie antysemickie stanowisko”, przedstawiając Żydów jako obcą siłę w gospodarce i wzywając do ich masowej emigracji. Leon Volovici w tej samej encyklopedii pisze, że Dmowski, Popławski i Balicki uważali Żydów za obcych i wrogich polskiemu interesowi narodowemu.²⁶

Po przegranych przez endecję wyborach do IV Dumy w Warszawie w 1912 roku ruch zorganizował bojkot ekonomiczny żydowskich przedsiębiorstw. Grzegorz Krzywiec z Instytutu Historii PAN widzi w tym bojkocie kulminację zwrotu ruchu ku ideologicznemu antysemityzmowi i łączy szerzenie się antysemityzmu w międzywojennej Polsce z rozwojem nowoczesnego nacjonalizmu, „a konkretnie z postacią Romana Dmowskiego”, jego głównego ideologa.²⁷

Ocena tej strony jego dziedzictwa nie jest jednolita. Historyk i opozycjonista z czasów PRL Aleksander Hall w rozmowie z Muzeum Historii Polski powiedział: „Oczywiście, należy przyznać, że Dmowski był antysemitą”, ale dodał, że był to antysemityzm wynikający z oceny zagrożeń, jakie niosła duża niezasymilowana warstwa społeczna, i że nie miał nic wspólnego z rasizmem biologicznym propagowanym przez niemiecki nazizm. Krzywiec w monografii Szowinizm po polsku (2009) widzi we wczesnym programie Dmowskiego mitologię polityczną z rasistowskim antysemityzmem na czele; recenzująca książkę historyczka Małgorzata Dajnowicz uznała jego tezy o rasizmie za bardzo kontrowersyjne i odrzuciła pogląd, że rasizm był zasadniczym elementem światopoglądu Dmowskiego. Encyclopedia of Ukraine, wydawana przez Kanadyjski Instytut Studiów Ukraińskich, zwraca uwagę na inną część jego programu: Dmowski sprzeciwiał się niepodległości Ukrainy i opowiadał się za jej podziałem między Polskę a Związek Sowiecki.²⁸

Późniejsze lata

W niepodległej Polsce Dmowski sprawował urząd państwowy tylko krótko: w 1923 roku był przez kilka tygodni ministrem spraw zagranicznych. Po przewrocie majowym 1926 roku przeszedł do opozycji i jeszcze w tym samym roku założył Obóz Wielkiej Polski, a w 1928 roku Stronnictwo Narodowe.²⁹

Volovici pisze, że Obóz Wielkiej Polski domagał się wykluczenia Żydów, także przechrztów, z życia politycznego; biogram Muzeum Historii Polski opisuje jego działalność bojówkarską jako w głównej mierze antysemicką. Władze państwowe rozwiązały go w 1933 roku. Dmowski zmarł 2 stycznia 1939 roku.³⁰

Dziedzictwo i pamięć

W Polsce Dmowskiego zalicza się do grona Ojców Niepodległości wraz z Piłsudskim, Paderewskim, Wincentym Witosem, Ignacym Daszyńskim i Wojciechem Korfantym. 25 września 2024 roku Senat RP przyjął uchwałę upamiętniającą 160. rocznicę jego urodzin; nazwał w niej jego wkład w odzyskanie państwowości w 1918 roku niepodważalnym, a zabiegi o granice na konferencji pokojowej w Paryżu zwieńczeniem jego drogi.³¹

W Warszawie stoi pomnik Dmowskiego. Krzywiec odnotowuje, że jego odsłonięcie wywołało protesty osób, które łączą Dmowskiego z szerzeniem antysemityzmu, a Volovici, że po 1989 roku ugrupowania nacjonalistyczne odwołały się do tradycji jego obozu.³²

Aleksander Hall uważa, że w poważnej historiografii Dmowski zajmuje miejsce jednego z dwóch najważniejszych twórców polskiej niepodległości, a wysiłki obozów Piłsudskiego i Dmowskiego w czasie I wojny światowej okazały się komplementarne: była to „niezamierzona gra na dwóch fortepianach”, która służyła sprawie polskiej.³³ › Bitwy, które dały Polsce niepodległość: od Legionów do Niemna

Granice, których Wersal nie wyznaczył, rozstrzygnęła w kolejnych latach siła oręża: w walkach o Lwów i Galicję Wschodnią oraz w wojnie polsko-bolszewickiej, którą przesądziła Bitwa Warszawska w sierpniu 1920 roku.