Front wschodni I wojny światowej (1914 do 1918): przyczyny, bitwy i skutki

Gdy armie we Francji okopały się, wojna na wschodzie wciąż była w ruchu. Encyclopaedia Britannica opisuje front ponad dwa razy dłuższy od zachodniego, a Imperial War Museums wojnę natarć i odwrotów przez równiny, lasy, jeziora i przełęcze. Timothy Dowling z Virginia Military Institute zauważa, że długo pozostawała ona tym, co Winston Churchill nazwał „nieznaną wojną”. Ten przewodnik prowadzi od bitwy pod Tannenbergiem i bitwy pod Kraśnikiem w sierpniu 1914 roku, przez bitwę pod Łodzią i ofensywę Brusiłowa, po pokój brzeski. O drugim wielkim froncie tej wojny przeczytasz w przewodniku po froncie zachodnim I wojny światowej.²

Przyczyny wojny na froncie wschodnim

Każde mocarstwo przyszło na wschód z własnymi celami. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę, by rozbić Serbię, a ich szef sztabu, Franz Conrad von Hötzendorf, planował natarcie z Galicji na północ, w głąb Królestwa Polskiego, w stronę Lublina i Chełma. Niemcy zamierzały najpierw pokonać Francję, a wschód utrzymać jedną armią, 8., w Prusach Wschodnich, licząc, że Rosja przy swoich odległościach będzie się mobilizować powoli.³

Rosja przystąpiła do wojny, jak pisze Dowling, w obronie Serbii i w nadziei na zdobycze na wybrzeżu Morza Czarnego. Rosyjscy generałowie woleliby najpierw rozprawić się z Austro-Węgrami, ale Rosję wiązał sojusz z Francją i pod francuskim naciskiem zgodziła się wkroczyć do Prus Wschodnich dwiema armiami, podczas gdy cztery kolejne uderzyły na Austro-Węgry w Galicji. Imperium Rosyjskie zaatakowało więc obu przeciwników naraz, zanim jego armie były w pełni gotowe.⁴

Królestwo Polskie wcinało się na zachód między niemieckie Prusy Wschodnie a austriacką Galicję jak ogromny występ, a kształt tej granicy dzielił pierwsze walki na trzy teatry: Prusy Wschodnie na północy, Galicję na południu i występ polski pośrodku. Odległości, rzeki i słaba sieć kolejowa Rosji kształtowały strategię wszystkich stron; Britannica uważa, że lepsze koleje dawały Niemcom rozstrzygającą przewagę w szybkości manewru.⁵

Kto walczył na froncie wschodnim

Państwa centralne reprezentowały na wschodzie Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry, do których później dołączyła Bułgaria, której armia walczyła w kampanii przeciw Rumunii w 1916 roku. Naprzeciw stały Imperium Rosyjskie oraz, od sierpnia 1916 roku, Królestwo Rumunii. Wszystkie wielkie armie opierały się na poborze. Liczby dla Rosji zależą od tego, co się liczy: Britannica podaje około 1,4 miliona ludzi w 102 dywizjach regularnych w sierpniu 1914 roku, a Dowling opisuje armię stałą liczącą milion żołnierzy, która po mobilizacji urosła do około 3,5 miliona.⁶

Armie różniły się jakością. Britannica ocenia armię niemiecką jako jedno z najpotężniejszych narzędzi wojny swoich czasów, rosyjskiego żołnierza jako dzielnego, ale pozbawionego oficerów i artylerii, a armię austro-węgierską jako słabiej dowodzoną od obu. Ten obraz utrzymał się przez większą część wojny: jak podsumowują Imperial War Museums, Rosja zwykle przegrywała z Niemcami, ale lepiej radziła sobie z Austro-Węgrami.⁷

W 1914 roku nie było państwa polskiego, a front przebiegał przez ziemie polskie i Polaków wcielano do wszystkich trzech armii zaborczych: rosyjskiej, niemieckiej i austro-węgierskiej. W latach 1915 i 1916 Polacy ginęli po obu stronach linii frontu. Każde z cesarstw próbowało też zjednać sobie Polaków i tworzyć polskie oddziały dla własnej sprawy; tak u boku Austro-Węgier powstały Legiony Polskie.⁸

1914: Tannenberg, Galicja i Łódź

Rosyjska 1. Armia Rennenkampfa wkroczyła do Prus Wschodnich 17 sierpnia 1914 roku i 20 sierpnia pokonała niemiecką 8. Armię pod Gumbinnen. Jej dowódca, Max von Prittwitz, mówił o odwrocie za Wisłę i został zastąpiony przez Paula von Hindenburga, z Erichem Ludendorffem jako szefem sztabu. Plan przygotowany już wcześniej przez podpułkownika Maxa Hoffmanna zwrócił niemal całą 8. Armię na południe, przeciw 2. Armii Samsonowa, która straciła łączność z Rennenkampfem; niezaszyfrowane rosyjskie depesze radiowe zdradzały Niemcom położenie obu armii.⁹

Pod Tannenbergiem, od 26 do 30 sierpnia, Niemcy okrążyli i rozbili centrum armii Samsonowa. Samsonow odebrał sobie życie. Do niewoli trafiło 92 tysiące żołnierzy według Britanniki i 95 tysięcy według Nagornej; całkowite straty rosyjskie wyniosły około 120 do 125 tysięcy, a niemieckie około 10 do 15 tysięcy. Wzmocniona dwoma korpusami z zachodu 8. Armia wyparła następnie Rennenkampfa z Prus Wschodnich w pierwszej bitwie nad jeziorami mazurskimi we wrześniu.¹⁰

Sława Tannenbergu przerosła jego znaczenie strategiczne. Britannica ocenia, że Niemcy nie zdołali przekuć zwycięstwa taktycznego w strategiczne, a Nagorna, że bitwa liczyła się bardziej jako symbol niż jako punkt zwrotny. W Niemczech stała się narodowym mitem, sławionym jako drugie Kanny; w Rosji oznaczała klęskę i umacniała przekonanie, że armię poświęcono, by ratować Paryż.¹¹

W Galicji losy potoczyły się odwrotnie. Austro-węgierska 1. Armia wygrała pod Kraśnikiem 23 sierpnia, a 4. Armia wkrótce potem pod Komarowem, ale dalej na wschodzie rosyjskie 3. i 8. Armia rozbiły austro-węgierskie prawe skrzydło i w pierwszych dniach września zajęły Lwów. Armie Conrada cofnęły się za San, zostawiając twierdzę Przemyśl w oblężeniu. Britannica pisze, że sojusznik Niemiec był już bliski załamania; Dowling, że jego armia nigdy w pełni się nie podniosła.¹²

Jesienią walki przeniosły się do Królestwa Polskiego. Niemieckie natarcie na Warszawę odparto w październiku, a 11 listopada 9. Armia Augusta von Mackensena uderzyła między rosyjską 1. i 2. Armię przed Łodzią. Rosyjska 2. Armia była niemal okrążona, dopóki nie przyszła jej z pomocą 5. Armia Plehwego, a przez kilka dni to Niemcom groziło okrążenie, zanim się z niego wyrwali. Rok zakończył się na wschodzie, jak i na zachodzie, bez rozstrzygnięcia.¹³

1915: Gorlice i wielki odwrót

Zima przyniosła kosztowne bitwy na obu skrzydłach. W lutym 1915 roku niemiecka ofensywa w drugiej bitwie nad jeziorami mazurskimi rozbiła rosyjską 10. Armię, a w Karpatach austro-węgierskie próby odsieczy Przemyśla załamały się w śniegu i mgle. Twierdza skapitulowała przed Rosjanami w marcu 1915 roku.¹⁴

Niemiecki szef sztabu, Erich von Falkenhayn, postanowił wtedy przeprowadzić wielką ofensywę na wschodzie, by sparaliżować armię rosyjską. Nowa 11. Armia Mackensena uderzyła między Gorlicami a Tarnowem w zachodniej Galicji 2 maja 1915 roku, po krótkim i gwałtownym ostrzale w skali, jakiej front wschodni nie znał. Rosyjska linia pękła. Państwa centralne odbiły Przemyśl 3 czerwca, a Lwów 22 czerwca.¹⁵

W lipcu druga ofensywa uderzyła na występ polski od północy. Rosyjskie dowództwo wolało oddać występ, niż stracić w nim armie, i do połowy sierpnia Niemcy zajęli Warszawę. Pod koniec września odwrót zatrzymał się na linii biegnącej od okolic Rygi na południe, do granicy rumuńskiej. Rosjanie stracili setki tysięcy ludzi w samej niewoli, ale armia uniknęła okrążenia. We wrześniu car Mikołaj II sam objął naczelne dowództwo, z Michaiłem Aleksiejewem jako szefem sztabu.¹⁶

Dowling twierdzi, że sukces pod Gorlicami skłonił Falkenhayna do powrotu na zachód, pod Verdun, w przekonaniu, że te same metody zadziałają i tam. Od lata 1915 roku, jak zauważa Britannica, całe Królestwo Polskie znajdowało się pod okupacją niemiecką i austro-węgierską, a Hindenburg ustanowił tam rząd wojskowy.¹⁷

1916: ofensywa Brusiłowa i Rumunia

W marcu 1916 roku, by odciągnąć siły niemieckie spod Verdun, Rosjanie zaatakowali nad jeziorem Narocz i ponieśli porażkę; Britannica ocenia ich straty na 150 tysięcy ludzi, Dowling na około 70 tysięcy. W maju Austro-Węgry uderzyły na Włochy, a Włosi poprosili Rosję o pomoc. Generał Aleksiej Brusiłow, dowódca Frontu Południowo-Zachodniego, rozpoczął ofensywę 4 czerwca 1916 roku.¹⁸

Ofensywa Brusiłowa miała być uderzeniem pomocniczym, a stała się głównym. Brusiłow zaatakował na szerokim froncie po starannych przygotowaniach, a linie austro-węgierskie, pozbawione najlepszych oddziałów wysłanych do Włoch, pękły pod Łuckiem i na Bukowinie, gdzie padły Czerniowce. Niemieckie posiłki w końcu zatrzymały natarcie i do późnego lata straciło ono impet. Rosja odzyskała Bukowinę i dużą część wschodniej Galicji.¹⁹

Cena była ogromna po obu stronach. Britannica liczy blisko 400 tysięcy jeńców wziętych przez Rosjan i około miliona strat rosyjskich na froncie Brusiłowa; Dowling ocenia straty austro-węgierskie na ponad 700 tysięcy ludzi, a rosyjskie z tego lata na blisko dwa miliony. Britannica nazywa ofensywę ostatnim naprawdę skutecznym wysiłkiem zbrojnym carskiej Rosji i uważa, że zapowiedziała ona upadek monarchii; Dowling, że praktycznie zakończyła wysiłek wojenny Habsburgów.²⁰

Rumunia, licząc na zdobycie Siedmiogrodu i innych ziem austro-węgierskich zamieszkanych przez Rumunów, wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom 27 sierpnia 1916 roku i wkroczyła do Siedmiogrodu. Państwa centralne odpowiedziały z dwóch stron: armia Falkenhayna wyparła Rumunów z Siedmiogrodu, a Mackensen z wojskami niemieckimi, bułgarskimi i osmańskimi przekroczył Dunaj od strony Bułgarii. Bukareszt padł w grudniu 1916 roku, a państwa centralne zdobyły zboże i ropę Wołoszczyzny. Armia rumuńska utrzymała się w Mołdawii u boku Rosjan.²¹

Kampania rumuńska była ciężkim ciosem także dla Rosji. Według Britanniki dodała około 300 mil (480 km) do i tak zbyt długiego frontu rosyjskiego, według Dowlinga około 320 mil. Dowling dowodzi, że przygnębiające doświadczenie Rumunii wraz ze stratami lata ostatecznie złamało carską armię.²²

1917 do 1918: rewolucja, ofensywa Kiereńskiego i pokój brzeski

Rewolucja lutowa 1917 roku (w kalendarzu zachodnim marcowa) zastąpiła cara Rządem Tymczasowym, a Rozkaz nr 1 Piotrogrodzkiej Rady podkopał władzę oficerów nad żołnierzami. Minister wojny, Aleksander Kiereński, liczył, że zwycięstwo odrodzi armię. Ochotniczki utworzyły nawet kobiecy Batalion Śmierci, który miał zawstydzić chwiejnych mężczyzn i skłonić ich do walki. Ofensywa Kiereńskiego pod kierunkiem Brusiłowa ruszyła w Galicji 1 lipca 1917 roku i początkowo posuwała się naprzód, ale załamała się, gdy nadeszły niemieckie posiłki, a żołnierze odmówili dalszej walki; niemieckie przeciwnatarcie wyparło Rosjan z Galicji.²³

Niemcy zajęli Rygę 3 września 1917 roku. Po przejęciu władzy przez bolszewików 6 i 7 listopada rząd Lenina zabiegał o pokój i 15 grudnia w Brześciu Litewskim podpisano rozejm z państwami centralnymi. Gdy Trocki zerwał rozmowy formułą „ani pokoju, ani wojny”, Niemcy 18 lutego 1918 roku wznowili natarcie, a Lenin przyjął ich warunki.²⁴

Na mocy traktatu brzeskiego z 3 marca 1918 roku Rosja Radziecka zrzekła się Polski, Litwy, Łotwy i Estonii, uznała niepodległość Finlandii i Ukrainy oraz utraciła większość Białorusi. Niemcy chciały tego traktatu, by przerzucić dywizje na zachód, do wiosennych ofensyw. Ład ten nie przetrwał: stracił moc po klęsce Niemiec na zachodzie w listopadzie 1918 roku, choć Britannica podkreśla, że wielu zmian terytorialnych nie dało się już cofnąć.²⁵

Polska na froncie wschodnim: Piłsudski i Legiony Polskie

Gdy 6 sierpnia 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji, Józef Piłsudski wysłał swoją Pierwszą Kompanię Kadrową strzelców przez granicę do Królestwa Polskiego, licząc na wybuch powstania. Kompania doszła do Kielc, ale powstanie nie wybuchło. Później w sierpniu Austro-Węgry zgodziły się utworzyć Legiony Polskie pod swoim dowództwem, a Piłsudski objął ich 1. Pułk, późniejszą I Brygadę.²⁶

Legiony rozrosły się do trzech brygad i walczyły z Rosjanami w Galicji, w Królestwie Polskim i na Wołyniu. Najcięższy bój stoczyły pod Kostiuchnówką w lipcu 1916 roku, gdzie pomogły opóźnić letnią ofensywę rosyjską. Piłsudski zażądał wtedy od państw centralnych gwarancji niepodległości Polski.²⁷

5 listopada 1916 roku Niemcy i Austro-Węgry proklamowały Królestwo Polskie na ziemiach odebranych Rosji, licząc na utworzenie polskiej armii przeciw Rosji. Piłsudski wszedł do Tymczasowej Rady Stanu, ale godził się na polską armię tylko jako armię suwerennego państwa. W lipcu 1917 roku, gdy legionistom kazano złożyć przysięgę wierności cesarzom Niemiec i Austrii, polecił im odmówić; został aresztowany i osadzony w Magdeburgu, a większość Legionów rozwiązano lub internowano.²⁸

Polacy służyli także po drugiej stronie. Po rewolucji marcowej z Polaków z armii rosyjskiej utworzono polskie korpusy, a w Paryżu Komitetem Narodowym Polskim kierował Roman Dmowski. Zwolniony z Magdeburga w listopadzie 1918 roku Piłsudski przybył do Warszawy 10 listopada i w ciągu kilku dni objął dowództwo wojsk polskich. Nowe państwo wkrótce musiało walczyć o granice, przede wszystkim w wojnie polsko-bolszewickiej.²⁹

Legenda Legionów przetrwała wojnę. Historyk Paweł Brudek pokazuje, jak Piłsudski i jego zwolennicy zbudowali mit Pierwszej Kompanii Kadrowej i I Brygady jako samotnej elity patriotów, którym posługiwał się potem w sporach z przeciwnikami politycznymi. Leśniewski i Britannica opisują z kolei, jak więzienie w Magdeburgu uczyniło z niego symbol walki o niepodległość i bohatera narodowego.³⁰

Najważniejsi dowódcy frontu wschodniego

Po stronie niemieckiej sławę pod Tannenbergiem zdobyli Hindenburg i Ludendorff, choć Britannica przypisuje główną zasługę za plan Maxowi Hoffmannowi, a najważniejszą rolę w samej bitwie Hermannowi von François. August von Mackensen dowodził 9. Armią pod Łodzią, przełamaniem pod Gorlicami i inwazją na Rumunię. Erich von Falkenhayn, szef sztabu generalnego do sierpnia 1916 roku, kierował ofensywą 1915 roku, a później armią w Rumunii.³¹

Po stronie Austro-Węgier kampanie 1914 i 1915 roku planował Conrad von Hötzendorf, często w sporze z niemieckimi sojusznikami. Po stronie rosyjskiej naczelnym wodzem był wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, do września 1915 roku, gdy dowództwo przejął car Mikołaj II z Aleksiejewem jako szefem sztabu. Dowódcy armii Rennenkampf i Samsonow zapisali się klęską w Prusach Wschodnich, a Aleksiej Brusiłow najskuteczniejszą rosyjską ofensywą wojny.³²

Ilu żołnierzy zginęło na froncie wschodnim?

Dokładnej liczby nie ma, a szacunki bardzo się różnią. Dla Rosji Britannica podaje około 1,7 miliona zabitych żołnierzy; historyk Alexandre Sumpf pokazuje, że dawne radzieckie wyliczenia wahały się od około 0,5 do 0,9 miliona zabitych, i uważa je za zaniżone. Do niewoli trafiło od 2,5 do 3 milionów żołnierzy Imperium Rosyjskiego. Straty niemieckie na wschodzie Britannica szacuje na około 1,06 miliona zabitych, rannych i wziętych do niewoli, a Dowling na ponad 1,5 miliona.³³

Ludność cywilna cierpiała na ogromną skalę, gdy armie przetaczały się przez ziemie polskie, litewskie, ukraińskie i rumuńskie, a miliony ludzi uciekły lub zostały wypędzone ze swoich domów. Britannica pisze, że choroby, głód, zimno i walki zabiły na tym froncie miliony cywilów; Sumpf wlicza 6 milionów uchodźców do wojennych strat Imperium Rosyjskiego.³⁴

Kto wygrał na froncie wschodnim i dlaczego Rosja przegrała?

Wojnę na wschodzie wygrały państwa centralne. Armie rosyjskie były liczniejsze, ale miały mniej oficerów, mniej artylerii i znacznie gorsze koleje niż Niemcy, a pierwsze ofensywy rozpoczęły, zanim były gotowe. Rewolucja 1917 roku załamała następnie rosyjski wysiłek wojenny, a dekrety Lenina o ziemi i pokoju opróżniły okopy, bo chłopi w mundurach wracali do domów.³⁵

To zwycięstwo nie przesądziło jednak o wyniku wojny. Dowling dowodzi, że choć wojnę mógł rozstrzygnąć tylko zachód, front wschodni przez cały czas wysysał siły niemieckie, a ofensywa Brusiłowa ściągnęła niemieckie dywizje spod Verdun. Austro-Węgry nigdy nie podniosły się po stratach poniesionych w walkach z Rosją, a traktat narzucony przez Niemcy w Brześciu przestał obowiązywać po ośmiu miesiącach, po ich klęsce na froncie zachodnim. Z ruin powstały nowe państwa, a wśród nich Polska.³⁶

Najważniejsze bitwy frontu wschodniego

Nasze artykuły o bitwach frontu wschodniego I wojny światowej, od Tannenbergu i Kraśnika w sierpniu 1914 roku po ofensywę Brusiłowa z 1916 roku, znajdziesz poniżej w kolejności dat.

1. 1914
   Bitwa pod Kraśnikiem, 1914Austro-Węgry (1. Armia) kontra Imperium Rosyjskie (4. Armia)

   Od 23 do 25 sierpnia 1914 roku 1. Armia Dankla starła się z rosyjską 4. Armią pod Kraśnikiem i odrzuciła ją ku Lublinowi; było to pierwsze zwycięstwo Austro-Węgier.

   
2. 1914
   Bitwa pod Tannenbergiem 1914Cesarstwo Niemieckie kontra Imperium Rosyjskie

   Jak Niemcy okrążyli i zniszczyli całą rosyjską armię pod Tannenbergiem w 1914 roku, biorąc około 90 000 jeńców.

   
3. 1914
   Bitwa pod Łodzią, 1914Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry kontra Imperium Rosyjskie

   Od 11 listopada do 6 grudnia 1914 roku armie niemieckie i rosyjskie stoczyły wokół Łodzi ogromną bitwę manewrową, która pochłonęła około 200 tysięcy istnień i została prawie zapomniana.

   
4. 1916
   Ofensywa Brusiłowa, 1916Imperium Rosyjskie kontra Austro-Węgry i Niemcy

   Od 4 czerwca 1916 roku armie generała Brusiłowa łamały front austro-węgierski na Wołyniu i w Galicji. Był to największy sukces Rosji w tej wojnie i jeden z najkosztowniejszych.

   

Oś czasu frontu wschodniego

1. 17 sierpnia 1914
   Rosyjska 1. Armia Rennenkampfa wkracza do Prus Wschodnich.³⁷
2. 20 sierpnia 1914
   Rosjanie wygrywają pod Gumbinnen; wkrótce Prittwitza zastępują Hindenburg i Ludendorff.³⁸
3. 23 sierpnia 1914
   Austro-węgierska 1. Armia wygrywa pod Kraśnikiem.³⁹
4. 26 do 30 sierpnia 1914
   Bitwa pod Tannenbergiem: rosyjska 2. Armia zostaje rozbita.⁴⁰
5. Początek września 1914
   Rosjanie zajmują Lwów i odrzucają Austro-Węgry w Galicji.⁴¹
6. Wrzesień 1914
   Pierwsza bitwa nad jeziorami mazurskimi wypiera Rosjan z Prus Wschodnich.⁴²
7. 11 listopada 1914
   9. Armia Mackensena rozpoczyna natarcie, które prowadzi do bitwy pod Łodzią.⁴³
8. Luty 1915
   Druga bitwa nad jeziorami mazurskimi rozbija rosyjską 10. Armię.⁴⁴
9. Marzec 1915
   Przemyśl kapituluje przed Rosjanami.⁴⁵
10. 2 maja 1915
    Początek niemieckiego i austro-węgierskiego przełamania pod Gorlicami.⁴⁶
11. Sierpień 1915
    Upadek Warszawy; armia rosyjska wycofuje się z Królestwa Polskiego.⁴⁷
12. Wrzesień 1915
    Car Mikołaj II obejmuje naczelne dowództwo.⁴⁸
13. 4 czerwca 1916
    Początek ofensywy Brusiłowa.⁴⁹
14. Lipiec 1916
    Legiony Polskie walczą pod Kostiuchnówką.⁵⁰
15. 27 sierpnia 1916
    Rumunia wypowiada wojnę Austro-Węgrom.⁵¹
16. 5 listopada 1916
    Niemcy i Austro-Węgry proklamują Królestwo Polskie.⁵²
17. Grudzień 1916
    Bukareszt wpada w ręce państw centralnych.⁵³
18. Marzec 1917
    Rewolucja w Piotrogrodzie; car abdykuje.⁵⁴
19. 1 lipca 1917
    Ofensywa Kiereńskiego rusza w Galicji i wkrótce się załamuje.⁵⁵
20. Lipiec 1917
    Po kryzysie przysięgowym Piłsudski zostaje aresztowany i osadzony w Magdeburgu.⁵⁶
21. 3 września 1917
    Niemcy zajmują Rygę.⁵⁷
22. 6 do 7 listopada 1917
    Bolszewicy przejmują władzę w Piotrogrodzie.⁵⁸
23. 15 grudnia 1917
    Rozejm Rosji z państwami centralnymi w Brześciu Litewskim.⁵⁹
24. 18 lutego 1918
    Po zerwaniu rozmów Niemcy wznawiają natarcie.⁶⁰
25. 3 marca 1918
    Traktat brzeski kończy wojnę na froncie wschodnim.⁶¹

Co czytać dalej

Front wschodni był jednym z dwóch wielkich frontów lądowych I wojny światowej. Porównaj go z frontem zachodnim I wojny światowej, zobacz największe bitwy I wojny światowej i sprawdź się w quizie o bitwach I wojny światowej. O drodze Polski od Legionów do niepodległości przeczytasz w artykule o bitwach, które dały Polsce niepodległość, a o tej samej ziemi pokolenie później w przewodniku po froncie wschodnim II wojny światowej.