Ofensywa Brusiłowa 1916: największe zwycięstwo Rosji w Wielkiej Wojnie

Wiosną 1916 roku front wschodni ustabilizował się po wielkim odwrocie Rosjan z 1915 roku. W lutym w Chantilly alianci uzgodnili wspólne letnie natarcia, a rosyjskie naczelne dowództwo, Stawka, obiecało ofensywy, które miały odciążyć Francję i Włochy. Potem 21 lutego Niemcy uderzyli pod Verdun, a pospieszne rosyjskie natarcie na północ od Prypeci w marcu, operacja narocka, ugrzęzło w wiosennych roztopach.²

Generał, który chciał atakować

Według planu Stawki główne letnie uderzenie miał wyprowadzić Front Zachodni, na północ od Prypeci. Generał Aleksiej Brusiłow objął w kwietniu Front Południowo-Zachodni, naprzeciw Austro-Węgier. Na naradzie 14 kwietnia, jak pisze John Rickard, był jedynym z trzech dowódców frontów gotowym do natarcia, choć tylko na jego odcinku Rosjanie nie mieli przewagi liczebnej. Gdy w maju Austriacy zaatakowali Włochy w Trydencie, a Włosi poprosili o pomoc, jego ofensywę przyspieszono na 4 czerwca.³

Nowy sposób na przełamanie frontu

Brusiłow dużo myślał o wojnie okopowej. Zamiast gromadzić działa i odwody przed jednym odcinkiem, co pozwalało obrońcy ściągnąć własne odwody w zagrożone miejsce, uderzył naraz w wielu punktach na całej długości frontu. Jego żołnierze kopali sapy naprzód, aż ziemia niczyja, na wschodzie często szeroka na milę, skurczyła się do około 75 jardów, czyli 70 metrów. Ziemianki osłaniały oddziały szturmowe, odwody stały tuż za nimi, natarcie przećwiczono, a ostrzał był krótki, by zachować zaskoczenie.⁴

Źródła różnią się co do liczb. Według Bruce'a Menninga w Encyclopedia of Modern Europe Brusiłow rzucił do walki ponad pół miliona żołnierzy i 1700 dział przeciw siłom austro-węgierskim mniej więcej o połowę słabszym. Rickard podaje dla pierwszego uderzenia liczby znacznie mniejsze: 200 000 ludzi z 900 działami przeciw 150 000 z 600 działami, czyli stosunek sił daleko poniżej tego, co na zachodzie uważano za konieczne do natarcia.⁵

Przełamanie

Natarcie ruszyło 4 czerwca i zaskoczyło Austriaków. Na północy 8. Armia generała Kaledina przełamała front pod Łuckiem, na południu 9. Armia odepchnęła austro-węgierską 7. Armię, aż ta została rozcięta na dwie części, a Rosjanie ruszyli ku Karpatom. W pierwszej fazie, do 15 czerwca, cztery rosyjskie armie przełamały front na różną głębokość, aż 14 czerwca Kaledin natrafił na zaciekłe niemieckie kontrataki na zachód od Łucka.⁶

Potem impet osłabł. Front Zachodni generała Ewerta, który miał zadać główny cios, udzielił tylko słabego wsparcia, a Stawka przerzuciła odwody na południe za późno. Niemcy przysłali posiłki, według Menninga ponad 24 dywizje, według Rickarda 15, a walki przeszły w krwawe zmagania nad Stochodem. Menning kończy ofensywę 13 sierpnia, Rickard liczy jeszcze dwa późniejsze natarcia i ostatnie uderzenie, trwające do 20 września.⁷

Legiony pod Kostiuchnówką

Polscy żołnierze walczyli po stronie austro-węgierskiej. Droga na Kowel, jeden z kierunków rosyjskiego natarcia, wiodła obok Kostiuchnówki nad Styrem, bronionej przez Legiony Polskie. Od 4 do 6 lipca około 5500 legionistów i 800 ułanów, jak podaje dzieje.pl, odpierało około 13 000 rosyjskiej piechoty i 3000 jazdy, dopóki nie załamała się obrona węgierskich oddziałów na skrzydłach. Poległo lub zostało rannych około 2000 Polaków, co czyni tę bitwę najkrwawszą w dziejach Legionów. Więcej w naszym przewodniku po bitwach, które dały Polsce niepodległość.⁸

Zwycięstwo ponad siły Rosji

Koszt był ogromny po obu stronach. Menning szacuje straty rosyjskie na około pół miliona. Rickard podaje liczby dużo wyższe: milion Rosjan, co najmniej tyle samo żołnierzy austro-węgierskich i 350 000 Niemców. Erik Sass na łamach Mental Floss idzie jeszcze dalej: 1,4 mln strat rosyjskich od czerwca do września. Według Menninga natarcie sięgnęło głębokości 60 do 150 kilometrów na froncie długości około 550 kilometrów, według Rickarda od 20 do 100 mil.⁹

Skutki były wielkie, ale nie rozstrzygające. Armia austro-węgierska nigdy nie odzyskała siły bojowej i coraz bardziej podlegała dowództwu niemieckiemu. Ofensywa pomogła odciążyć Verdun i Włochy, a razem z alianckim natarciem nad Sommą zmusiła Niemcy do przejścia do obrony. Zachęcona Rumunia 27 sierpnia wypowiedziała wojnę państwom centralnym, a Falkenhayn pod koniec sierpnia stracił stanowisko szefa niemieckiego sztabu generalnego. Własne straty podkopały jednak morale i siły rosyjskiej armii i obaj historycy wiążą je z rewolucją 1917 roku. Sam Brusiłow, jak zauważa Rickard, w maju 1917 roku został naczelnym wodzem, później służył bolszewikom i zmarł w Moskwie w 1926 roku.¹⁰