Bitwa pod Kraśnikiem 1914: pierwsze zwycięstwo Austro-Węgier

W sierpniu 1914 roku Austro-Węgry i Rosja planowały ofensywy w Galicji i na pograniczu Królestwa Polskiego i każda ze stron źle oceniła drugą. Według Johna Rickarda z HistoryOfWar Rosjanie zamierzali uderzyć na wschodzie, w rejonie Lwowa, i sądzili, że tam też koncentrują się Austriacy. Austriacy z kolei spodziewali się, że Rosjanie będą się koncentrować powoli i dalej na zachód, więc główne natarcie wykonywały ich dwie najdalej na zachód wysunięte armie, na północ, w stronę Lublina i Chełma.²

Na zachodnim krańcu austriackiej linii, z lewym skrzydłem opartym o Wisłę, stała 1. Armia generała kawalerii Viktora Dankla. Oswald von Gschließer w biogramie Dankla w Neue Deutsche Biographie odnotowuje, że dowodził on wcześniej 14. Korpusem w Innsbrucku, a na początku wojny objął 1. Armię na lewym skrzydle sił austro-węgierskich. Jego rozkazy, pisze Rickard, brzmiały: iść na północ, ku Lublinowi, i rozbić rosyjską koncentrację w tym rejonie.³

Armia w niewłaściwym miejscu

Naprzeciw stała rosyjska 4. Armia generała Antona von Salzy. Rosjanie nie wierzyli, że tak daleko na zachodzie są duże siły austriackie, i Salza dostał rozkaz marszu na południe, w rejon na zachód od Przemyśla, by odciąć Austriakom odwrót. Jego armia nie zakończyła koncentracji i brakowało jej odwodów, zauważa Rickard, ale nie spodziewano się poważnego oporu.⁴

Historyk Jacek Legieć w Annales Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oddaje skalę tych walk. W pierwszych tygodniach wojny między Wisłą a dzisiejszą wschodnią granicą Polski walczyły cztery armie liczące łącznie około 700 tysięcy żołnierzy. Na linii od Wisły po Szczebrzeszyn 1. Armia Dankla walczyła z 4. Armią Salzy, a dalej na wschód austro-węgierska 4. Armia starła się z rosyjską 5.⁵

Trzy dni pod Kraśnikiem

Obie armie zderzyły się czołowo na południe od Kraśnika 23 sierpnia. Pierwszego dnia, pisze Rickard, rosyjskie prawe skrzydło natknęło się na austriackie lewe i pod naciskiem przewagi liczebnej powoli się cofało. 24 sierpnia walki objęły cały front, a rosyjskie prawe skrzydło znów zostało zepchnięte.⁶

25 sierpnia Dankl rzucił cały ciężar na swoje lewe skrzydło. Rosyjskie prawe ustąpiło, a lewe, zaatakowane teraz z flanki, też musiało się cofnąć. Pod koniec dnia Rosjanie zostali odepchnięci nawet o siedem mil. Legieć pisze o ich ciężkich stratach i o odrzuceniu armii na przedpola Lublina. Tej nocy Salzę odwołano, a 4. Armię objął generał Aleksiej Ewert.⁷

Pierwsze zwycięstwo

Dla Austro-Węgier było to pierwsze zwycięstwo w tej wojnie i pierwsza bitwa na południowym odcinku frontu wschodniego, jak przypomniało Muzeum Narodowe w Lublinie, gdy jego oddział w Kraśniku, Muzeum 24. Pułku Ułanów, otwierał poświęconą jej wystawę „Kraśnik 1914: zapomniany bój Polaków”. Rickard, patrząc na całą kampanię, ocenia je jako zwycięstwo niewielkie.⁸

Rosjanie wciąż sądzili, że mają przed sobą tylko osamotnione oddziały na austriackiej flance. Postanowili uderzyć na nie z trzech stron: korpusem z 9. Armii na austriackie lewe skrzydło i całą 5. Armią, zwróconą na zachód, na austriacką flankę i tyły. Legieć pisze, że 5. Armia dostała ten rozkaz 25 sierpnia. Naprzeciw niej szła jednak austro-węgierska 4. Armia, a w bitwie pod Komarowem, która nastąpiła od 26 sierpnia do 1 września, rosyjska 5. Armia otarła się o katastrofę.⁹

Teren zdobyty i stracony

Dankl szedł dalej na północ i, jak pisze Gschließer, dotarł pod Lublin. Dalej na wschodzie kampania potoczyła się jednak inaczej. Rosjanie wygrali nad Gniłą Lipą i pod Rawą Ruską, bitwa o Lwów zakończyła się klęską Austro-Węgier i cała armia musiała się cofnąć ku Karpatom. Zdobycze spod Kraśnika oddano.¹⁰

Bitwa pozostała związana z nazwiskiem Dankla. W październiku jego armia ruszyła ponownie na Dęblin (Iwanogród) u boku niemieckiej 9. Armii Hindenburga, a później trzymała linię Nidy i osłaniała Kraków. W 1917 roku otrzymał tytuł barona z przydomkiem von Kraśnik, a w 1918 roku hrabiego, odnotowuje Gschließer. W maju 1915 roku, gdy do wojny przystąpiły Włochy, objął obronę Tyrolu.¹¹