Ignacy Jan Paderewski: pianista, który został premierem

Ignacy Jan Paderewski był najsłynniejszym pianistą swojej epoki, a przez większą część 1919 roku stał na czele rządu Polski, która dopiero co wróciła na mapę Europy. W czasie I wojny światowej wykorzystał swoją sławę w Stanach Zjednoczonych, by zjednać dla sprawy niepodległej Polski Amerykanów, a przede wszystkim prezydenta Woodrowa Wilsona. W 1919 roku był premierem i ministrem spraw zagranicznych i w imieniu Polski podpisał traktat wersalski. Zmarł w Nowym Jorku w 1941 roku i do 1992 roku spoczywał na cmentarzu narodowym w Arlington.¹

Kim był Ignacy Jan Paderewski?

Paderewski urodził się 6 listopada 1860 roku (część polskich opracowań podaje 18 listopada) w Kuryłówce na Podolu, wówczas w Cesarstwie Rosyjskim, dziś Kuryliwce na Ukrainie. Jego ojciec był administratorem majątków ziemskich. W 1872 roku rozpoczął naukę w Instytucie Muzycznym w Warszawie, w którym po uzyskaniu dyplomu przez pewien czas uczył, a potem kształcił się dalej w Berlinie i Wiedniu.²

Jego kariera koncertowa nabrała rozpędu pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku: w 1887 roku zadebiutował w Wiedniu, a w marcu 1888 roku zagrał w paryskiej Salle Érard. Odtąd koncertował w całej Europie i w obu Amerykach. Drugą sceną stały się dla niego Stany Zjednoczone: od lat dziewięćdziesiątych wracał tam z kolejnymi tournée, a jego Menuet G-dur należał do najbardziej znanych utworów fortepianowych epoki.³

W 1899 roku poślubił Helenę Górską i kupił posiadłość Riond-Bosson koło Morges w Szwajcarii, która stała się jego główną siedzibą. Pierwszym jego publicznym wystąpieniem jako patrioty było ufundowanie Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie, odsłoniętego w 1910 roku w 500. rocznicę bitwy pod Grunwaldem.⁴

Kampania w Ameryce, 1915 do 1917

Po wybuchu wojny w 1914 roku Paderewski zaangażował się w pomoc ofiarom. Na przełomie 1914 i 1915 roku razem z Henrykiem Sienkiewiczem założył w Vevey w Szwajcarii Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. W 1915 roku przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie wraz z żoną założył Polish Victims Relief Fund, fundusz pomocy polskim ofiarom wojny.⁵

W kolejnych latach dał ponad 300 koncertów i przemówień na rzecz sprawy polskiej, w tym wystąpienie pod pomnikiem Tadeusza Kościuszki w Chicago w 1915 roku. Organizacje polonijne zaczęły widzieć w nim swojego przywódcę, a on stał się najbardziej znanym rzecznikiem polskiej niepodległości w Ameryce.⁶

Najważniejszy był jednak dostęp do Białego Domu. Paderewski zyskał poparcie pułkownika Edwarda M. House’a, przyjaciela i bliskiego doradcy Wilsona, i za jego pośrednictwem dotarł do samego prezydenta. Polska Agencja Prasowa pisze, że House dwukrotnie zorganizował spotkanie Paderewskiego z Wilsonem w 1916 roku, w czasie kampanii, w której Wilson ubiegał się o reelekcję.⁷

W styczniu 1917 roku Paderewski przygotował memoriał o konieczności odbudowy niepodległego państwa polskiego; według Polish Music Center Uniwersytetu Południowej Kalifornii przekazał go House’owi 12 stycznia, a ten przedłożył go prezydentowi. 22 stycznia 1917 roku Wilson powiedział w Senacie: „Przyjmuję za rzecz oczywistą, jeśli wolno mi podać jeden przykład, że mężowie stanu są wszędzie zgodni co do tego, że powinna powstać zjednoczona, niepodległa i samodzielna Polska”.⁸

28 sierpnia 1917 roku Paderewski wszedł w skład Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, kierowanego przez Romana Dmowskiego, jako jego przedstawiciel w Stanach Zjednoczonych. Zabiegał też o werbunek polskich imigrantów w Ameryce do tworzonej we Francji armii polskiej, nazwanej później Błękitną Armią. Szacunki liczby ochotników z USA, którzy dotarli do Francji, wahają się od około 23 tysięcy, według historyka Paula Valaska, do blisko 30 tysięcy w ujęciu Polskiej Agencji Prasowej.⁹ › Józef Haller: generał Błękitnej Armii

Trzynasty z czternastu punktów

8 stycznia 1918 roku Wilson przedstawił Kongresowi swój program pokojowy w czternastu punktach. Trzynasty brzmiał: „Należy utworzyć niepodległe państwo polskie, obejmujące terytoria zamieszkane przez ludność bezspornie polską, z zapewnionym swobodnym i bezpiecznym dostępem do morza, którego niepodległość polityczną i gospodarczą oraz integralność terytorialną zagwarantuje układ międzynarodowy”.¹⁰

Na ile była to zasługa Paderewskiego, to kwestia oceny, ale oceny, które zapisano, są hojne. Polska Agencja Prasowa pisze, że w dużej mierze przyczynił się on do umieszczenia w orędziu punktu o Polsce, a uchwała Senatu RP z 2016 roku stwierdza, że jego działalność przekonała Wilsona o konieczności powstania niepodległej Polski z dostępem do morza. Najdalej poszedł prezydent George H. W. Bush, który w 1992 roku powiedział, że to Paderewski „bardziej niż ktokolwiek inny” sprawił, iż Wilson umieścił niepodległość Polski wśród czternastu punktów.¹¹

Poznań, grudzień 1918: iskra powstania wielkopolskiego

Po rozejmie z listopada 1918 roku alianci uznawali za przedstawicielstwo Polski wyłącznie Komitet Narodowy Polski w Paryżu, a władzę w Warszawie sprawował Józef Piłsudski. Podróż Paderewskiego do kraju miała przede wszystkim doprowadzić do porozumienia obu obozów, tak by Polska przystąpiła do konferencji pokojowej z rządem uznanym przez świat. Popłynął na pokładzie brytyjskiego krążownika HMS „Concord” i 25 grudnia 1918 roku przybył do Gdańska.¹²

Z Gdańska pociąg jechał do Warszawy przez Poznań, wciąż jeszcze miasto niemieckie. Paderewski przyjechał tam wieczorem w czwartek 26 grudnia i wśród wiwatujących tłumów został przewieziony do hotelu Bazar, gdzie przemówił do zgromadzonych. Historyk Marek Rezler podkreśla, że nie wzywał do walki: mówił o radości z odzyskanej niepodległości i starał się tonować nastroje.¹³

27 grudnia przed hotelem przeszedł pochód polskich dzieci, które składały mu hołd. Po południu doszło do niemieckiej kontrmanifestacji: żołnierze 6. Pułku Grenadierów wraz z niemiecką ludnością przeszli przez centrum miasta, zrywając flagi polskie i koalicyjne. W pobliżu Bazaru padły strzały. Relacje różnią się co do godziny: około 16.40 według Piotra Grzelczaka i materiałów dydaktycznych Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości, między 17.00 a 17.30 według Rezlera, który dodaje, że nie wiadomo, kto strzelił pierwszy. Strzelanina dała początek powstaniu wielkopolskiemu.¹⁴

Sam Paderewski pozostał w powstaniu postacią bierną. Rezler uważa, że jako wysłannik rządu, który dopiero musiał zdobyć zaufanie aliantów, zachował oficjalną neutralność i nie pokazywał się publicznie, tak aby nikt nie mógł zarzucić Warszawie tworzenia faktów dokonanych przed konferencją pokojową. W pierwszych dniach stycznia 1919 roku był już w Warszawie.¹⁵

W następnych tygodniach powstańcy opanowali większość prowincji. 16 lutego 1919 roku, przy przedłużeniu rozejmu z Niemcami w Trewirze, alianci zobowiązali Niemcy do zaniechania wszelkich działań przeciwko Polakom w Poznańskiem, co zakończyło powstanie; Instytut Pamięci Narodowej wymienia wśród przyczyn także działania dyplomatyczne Paderewskiego, wówczas już premiera. Traktat wersalski przyznał Polsce niemal całą Wielkopolskę. Od 2021 roku 27 grudnia jest świętem państwowym: Narodowym Dniem Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego.¹⁶ › Zdobycie Ławicy 1919

Premier i minister spraw zagranicznych, 1919

W Warszawie rozmowy z Piłsudskim zaczęły się źle: Naczelnik Państwa odrzucił projekt endecji powołania Rady Narodu Polskiego, która miałaby sprawować władzę do wyborów parlamentarnych. W nocy z 4 na 5 stycznia 1919 roku grupa prawicowych spiskowców próbowała obalić Piłsudskiego i poniosła porażkę w ciągu kilku godzin; zarówno Jacek Goclon, jak i Polska Agencja Prasowa oceniają, że Paderewski prawdopodobnie wiedział o przygotowaniach i tego dnia wyjechał z Warszawy. Nieudany zamach przyspieszył kompromis. 16 stycznia 1919 roku Piłsudski powołał Paderewskiego na prezesa Rady Ministrów i jednocześnie ministra spraw zagranicznych.¹⁷ › Józef Piłsudski

Gabinet był kompromisem między Piłsudskim a Komitetem Narodowym Polskim Romana Dmowskiego. Według uchwały Sejmu z 2019 roku był to pierwszy polski rząd, któremu podporządkowały się wszystkie lokalne instytucje rządowe w byłym Królestwie Polskim, w Galicji, Wielkopolsce i na Śląsku Cieszyńskim, a zasiadali w nim zarówno ministrowie bezpartyjni, jak i przedstawiciele PPS i PSL-Lewicy. Dziesięć dni po jego powołaniu, 26 stycznia 1919 roku, Polska wybrała Sejm Ustawodawczy. Popularność Paderewskiego pomogła narodowej demokracji: Polska Agencja Prasowa ocenia jej poparcie w Warszawie i innych okręgach dawnej Kongresówki na około połowę głosów, a Goclon podaje ponad 40 procent w Kongresówce i 54 procent w Warszawie.¹⁸

Zgodnie z oczekiwaniami Paderewski skupił się na polityce zagranicznej i stosunkach z Zachodem. Dzięki jego amerykańskim kontaktom do kraju płynęła pomoc materialna i żywność. Goclon zauważa, że polityka wschodnia, czyli stosunki z Rosją Sowiecką i Litwą, pozostała domeną Piłsudskiego.¹⁹

Wersal razem z Dmowskim

Na paryskiej konferencji pokojowej polską delegacją kierowali Paderewski jako premier i Dmowski jako prezes Komitetu Narodowego Polskiego. Goclon pisze, że Paderewski włączył się w obrady dopiero od 5 kwietnia 1919 roku, a potem przejął rolę głównego rzecznika Polski, podkreślając zarazem skuteczność Dmowskiego w najtrudniejszych negocjacjach, przede wszystkim z Davidem Lloydem George’em. Według Goclona Paderewski przekonywał przywódców alianckich, że Gdańsk jest dla Polski sprawą życia lub śmierci, ale go nie uzyskał.²⁰

28 czerwca 1919 roku w Sali Lustrzanej w Wersalu podpisano traktat pokojowy, w którym Niemcy uznały „całkowitą niepodległość Polski”. W imieniu „Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej” podpisali go Ignacy Jan Paderewski, prezes Rady Ministrów i minister spraw zagranicznych, oraz Roman Dmowski, prezes Komitetu Narodowego Polskiego. Uchwała Sejmu z 2019 roku nazywa traktat potwierdzeniem międzynarodowego uznania Polski jako suwerennego państwa i sojusznika zwycięskich mocarstw.²¹

Na mocy traktatu Niemcy oddały Polsce Poznańskie i Prusy Zachodnie. Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod ochroną Ligi Narodów, włączonym w polski obszar celny, a o przynależności Górnego Śląska i południowej części Prus Wschodnich mieli rozstrzygnąć mieszkańcy w plebiscytach. Niemieckie Muzeum Historyczne w Berlinie przypomina niemiecki punkt widzenia: traktat odrzucano niemal w całym spektrum politycznym jako „dyktat”, a w plebiscycie w 1920 roku w południowych Prusach Wschodnich mieszkańcy niemal jednogłośnie opowiedzieli się za pozostaniem w Niemczech.²²

Upadek rządu

Jesienią 1919 roku krytyka rządu narastała. Sytuacja gospodarcza była zła, granice wciąż nieustalone, a autorytetowi Paderewskiego najbardziej zaszkodziło niepowodzenie w sprawie ostatecznego rozstrzygnięcia o Galicji Wschodniej. Różnił się też z Piłsudskim w sprawie Rosji Sowieckiej: Naczelnik Państwa, w przeciwieństwie do premiera, wykluczał porozumienie z bolszewikami. 9 grudnia 1919 roku Paderewski podał się do dymisji.²³

Ocena Goclona jest wyważona. Jego zdaniem wielki pianista nie miał doświadczenia politycznego i często nie bywał na posiedzeniach rządu, ale w pozyskiwaniu amerykańskiej pomocy gospodarczej i wsparcia Polonii nikt nie mógł się z nim wówczas równać.²⁴

Dalsze życie: Morges, Rada Narodowa i Nowy Jork

W styczniu 1920 roku Paderewski wyjechał do Szwajcarii, ale jeszcze przez pewien czas reprezentował Polskę, między innymi w Radzie Ambasadorów i w Lidze Narodów. W 1921 roku wycofał się z polityki i wrócił na estradę, a wiele koncertów dawał na cele dobroczynne.²⁵

Po przewrocie majowym 1926 roku Paderewski stanął w opozycji wobec nowych rządów. W 1936 roku jego posiadłość Riond-Bosson stała się miejscem spotkań Frontu Morges, opozycyjnego porozumienia, do którego założycieli należeli gen. Władysław Sikorski, Wincenty Witos i gen. Józef Haller. Nie zapomniał o Poznaniu: ufundował pomnik Woodrowa Wilsona, dzieło amerykańskiego rzeźbiarza Gutzona Borgluma, odsłonięty w mieście 4 lipca 1931 roku. Na uroczystość nie przyjechał. Oficjalnym powodem był stan zdrowia żony; wystawa IPN widzi w jego nieobecności protest przeciw rządom sanacji, a Piotr Czyż z Muzeum Narodowego w Warszawie uważa, że trudno dziś rozstrzygnąć, czy przesądziła polityka, czy sprawy osobiste.²⁶

Po wybuchu II wojny światowej Paderewski poparł polskie władze na uchodźstwie. W grudniu 1939 roku został przewodniczącym Rady Narodowej RP, parlamentu emigracyjnego utworzonego we Francji. W 1940 roku ponownie wyjechał do Stanów Zjednoczonych, by szukać pomocy dla Polski. Zmarł w Nowym Jorku 29 czerwca 1941 roku, w wieku 80 lat.²⁷

Arlington, 1941 do 1992, i powrót do Warszawy

Z polecenia prezydenta Franklina D. Roosevelta szczątki Paderewskiego złożono w krypcie pomnika masztu okrętu USS Maine na cmentarzu narodowym w Arlington. Miało to być rozwiązanie tymczasowe: według zapisu Senatu USA Roosevelt powiedział, że Paderewski „może tam spoczywać, dopóki Polska nie będzie wolna”.²⁸

Nastąpiło to pół wieku później. 26 czerwca 1992 roku na uroczystości w Waszyngtonie prezydent Bush przypomniał tę obietnicę i powiedział: „Ten dzień nadszedł”. Szczątki opuściły Arlington pod koniec czerwca z wojskową asystą honorową i 29 czerwca 1992 roku dotarły do Warszawy. 4 lipca Sejm uchwałą powitał sprowadzenie prochów na ziemię ojczystą, a 5 lipca złożono je w krypcie archikatedry św. Jana w Warszawie.²⁹

Jego serce zostało w Ameryce. Przechowywane jest w Narodowym Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej w Doylestown w Pensylwanii.³⁰

Dziedzictwo i pamięć

W Polsce Paderewski jest pamiętany jako jeden z ojców niepodległości. Sejm uczcił w 2019 roku stulecie jego gabinetu, przypisując mu przeprowadzenie pierwszych demokratycznych wyborów do Sejmu, utworzenie Policji Państwowej oraz budowę administracji i polskiej służby dyplomatycznej; Senat nazwał go współtwórcą polskiej niepodległości.³¹

W Stanach Zjednoczonych jego nazwisko przypomina chwilę, w której Amerykanie polskiego pochodzenia pomogli rozstrzygnąć los kraju swoich przodków. W 1992 roku Bush przypisał Polonii, czyli Amerykanom polskiego pochodzenia, kluczową rolę w zburzeniu żelaznej kurtyny. Według Valaska wielu ochotników, których Paderewski pomógł zwerbować, walczyło potem w wojnie polsko-bolszewickiej lat 1919 do 1921.³²

Szerzej o tych latach piszemy w tekstach o bitwach, które dały Polsce niepodległość, o obronie Lwowa w 1918 roku i o wojnie polsko-bolszewickiej, która nastąpiła po roku rządów Paderewskiego.