Zdobycie Ławicy 1919: jak powstańcy wielkopolscy zdobyli lotnictwo

Zdobycie Ławicy było jedną z najkrótszych akcji powstania wielkopolskiego i jedną z najcenniejszych. Kosztowało powstańców jednego zabitego, a odradzającemu się państwu dało zalążek pierwszego lotnictwa wojskowego.²

Ostatni niemiecki posterunek pod Poznaniem

Powstanie wybuchło w Poznaniu 27 grudnia 1918 roku i w ciągu kilku dni miasto znalazło się w polskich rękach. Została jedna niemiecka siła, która mogła mu zagrozić: stacja lotnicza w Ławicy, tuż na zachód od miasta.³

Lotnisko otwarto w 1913 roku, a na oficjalnych uroczystościach był sam cesarz Wilhelm II; stacjonował tam niemiecki 4. Zapasowy Oddział Lotniczy, około 200 żołnierzy. Według Głuszka w czasie wojny szkolono tu pilotów, obserwatorów i mechaników oraz remontowano samoloty, zamiast prowadzić loty bojowe. Prawdziwą wartością były magazyny. W wielkiej hali sterowców na Winiarach Niemcy trzymali ponad 200 rozłożonych na części maszyn, które można było szybko zmontować, a amunicja i bomby lotnicze dla Ławicy leżały w pobliskim Forcie VII.⁴

Według Głuszka wśród niemieckiego personelu stacji było około 40 Polaków. Jednym z nich był pilot Wiktor Pniewski, członek POW Zaboru Pruskiego, który razem z drugim pilotem, Józefem Mańczakiem, wciągnął do konspiracji polskich lotników i mechaników. Rozpoznali rozmieszczenie hangarów, magazynów i koszar, a cel mieli jeden: nie dopuścić do wywiezienia sprzętu do Frankfurtu nad Odrą.⁵

Odrzucone ultimatum

4 stycznia Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu, choć bała się niemieckiego odwetu i zbombardowania miasta, dała się przekonać podporucznikowi Mieczysławowi Paluchowi i sierżantowi Pniewskiemu do zajęcia stacji siłą, a rozkaz wydał major Stanisław Taczak. 5 stycznia Paluch i Pniewski spotkali się z niemieckim komendantem, porucznikiem Fischerem, i zażądali kapitulacji. Odmówił i zagroził wysadzeniem Fortu VII z zapasem bomb lotniczych. Według regionalnego serwisu historycznego Niemcy grozili też zbombardowaniem gmachu Bazaru w centrum miasta.⁶

Dowództwo nad oddziałem szturmowym objął podporucznik Andrzej Kopa, komendant Straży Ludowej w powiecie poznańsko-zachodnim. Liczby są różne. Paweł Głuszek z IPN wylicza 300 piechurów z 1. batalionu poznańskiego Służby Straży i Bezpieczeństwa, pluton POW, baterię dwóch armat 77 mm, 50 konnych strzelców i oddział sanitarny. Jarosław Łuczak z Wielkopolskiego Muzeum Wojskowego mówi o około 400 ludziach z dwoma działami.⁷

Kilkanaście minut o świcie

Przed atakiem stacji odcięto prąd i łączność. Według Głuszka piechota zajęła stanowiska od strony wsi Ławica, od południowego zachodu, jazda miała pozorować atak od wschodu, a działa stanęły na Wzgórzu Berlińskim przy stacji Poznań-Wola. Po szóstej wysłano czterech konnych parlamentariuszy z ostatnim wezwaniem do kapitulacji. Zostali ostrzelani, a jeden spadł z konia i trafił do niewoli. Łuczak mówi tylko, że Polacy otoczyli lotnisko i wezwali Niemców do kapitulacji.⁸

Około 6.30 ruszyły dwie kompanie piechoty. Niemieckie karabiny maszynowe strzelały za wysoko, ponad głowami atakujących, i obyło się bez strat. Według Głuszka bateria oddała dwie salwy, w sumie cztery strzały: jeden pocisk zniszczył stanowisko karabinu maszynowego na wieży lotniska, drugi trafił w pobliżu głównego wejścia do koszar. Polacy oszczędzali ogień, żeby nie zniszczyć samolotów, po które przyszli. Gdy od strony Poznania pokazali się konni, Niemcy się poddali. Walka trwała, według obu relacji, nie dłużej niż około dwudziestu minut.⁹

Największy łup w dziejach polskiego oręża

Zginął jeden powstaniec, kilku zostało rannych; Niemcy stracili dwóch zabitych i kilkunastu rannych. Według IPN do niewoli trafiło 110 Niemców, a na stacji zdobyto 26 samolotów i 20 karabinów maszynowych, w tym myśliwce Fokker i Albatros, rozpoznawczy Halberstadt i wysokościowy Rumpler. W hali sterowców na Winiarach czekało około 215 kolejnych samolotów w częściach, według innych relacji nawet 300, a także balony obserwacyjne.¹⁰

Wartość zdobyczy podaje się w okrągłych i różnych kwotach: około 160 milionów marek według Głuszka, blisko 200 milionów według Łuczaka, a nawet 200 milionów według Polskiej Agencji Prasowej i Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. Wszyscy zgadzają się, że był to największy łup w dziejach polskiego oręża i że stał się podstawą eskadr wielkopolskich, które walczyły potem o Lwów i w wojnie 1920 roku.¹¹

Nalot i odwet

Niemcy odpowiedzieli z powietrza. Według Głuszka 7 stycznia trzy albo cztery samoloty z Frankfurtu nad Odrą zbombardowały Ławicę, zabijając polskiego żołnierza i paląc jeden budynek; 8 stycznia przyleciały znowu, ale tym razem ogień karabinów maszynowych strącił jedną maszynę, a jej załoga trafiła do niewoli.¹²

Co było dalej, opowiada się na dwa sposoby. Łuczak i rocznicowa depesza PAP podają, że polscy lotnicy odpowiedzieli nalotem na lotnisko we Frankfurcie; według Łuczaka poleciało sześciu pilotów, łamiąc dyscyplinę, i zrzuciło 36 bomb, a PAP datuje nalot na 9 stycznia. Głuszek pisze natomiast, że Polacy wzięli jako zakładnika generała von Bocka und Polacha i zagrozili odwetowym nalotem na Frankfurt, do którego jednak nigdy nie doszło.¹³

Dawna niemiecka stacja to dziś cywilny port lotniczy Poznań-Ławica, a co roku w styczniu przy Pomniku Zdobywców Lotniska Ławica, obok starego terminalu, odbywają się uroczystości rocznicowe. Samo powstanie wybuchło 27 grudnia 1918 roku i jest jednym z nielicznych polskich zrywów zakończonych zwycięstwem.¹⁴