Po południu 27 grudnia 1918 roku na ulicach Poznania, wciąż jeszcze miasta niemieckiego, padły strzały pod hotelem Bazar, w którym zatrzymał się pianista i mąż stanu Ignacy Jan Paderewski. W ciągu kilku dni powstańcy opanowali większość miasta, a do połowy stycznia wyzwolili niemal całą Wielkopolskę. Rozejm w Trewirze w lutym 1919 roku potwierdził ich zdobycze, a traktat wersalski włączył prawie cały region do odrodzonego państwa polskiego. To jedno z nielicznych polskich powstań zakończonych zwycięstwem.
Niemiecka prowincja z polską większością
Gdy w listopadzie 1918 roku skończyła się I wojna światowa, Polska była już niepodległa, ale prowincja poznańska, serce Wielkopolski, wciąż należała do Niemiec. Instytut Pamięci Narodowej wyjaśnia, że o ile same Niemcy trawiła rewolucja, o tyle w Wielkopolsce wojska niemieckie pozostawały w zasadzie na miejscu, a miejscowi polscy działacze obawiali się, że region zostanie w granicach nowych Niemiec.1
Wieczorem 26 grudnia do Poznania przybył Paderewski, jadący z Wielkiej Brytanii do Warszawy, w towarzystwie żony i oficerów misji alianckiej. Witały go tłumy, a on przemawiał z okna hotelu Bazar. Historyk Marek Rezler, cytowany przez Polską Agencję Prasową, podkreśla, że Paderewski nie wzywał do powstania i starał się tonować nastroje, bo walki w mieście formalnie wciąż niemieckim mogły wywołać incydent dyplomatyczny.2
Pierwsze strzały
27 grudnia niemieccy nacjonaliści przeszli przez miasto w kontrmanifestacji, rozdrażnieni zwłaszcza flagami państw Ententy, które Polacy wywiesili na przyjazd Paderewskiego. Około godziny 17 dotarli w okolice Bazaru, gdzie stanęli naprzeciw kordonu polskiej Straży Ludowej. Nie wiadomo, która strona oddała pierwszy strzał. Walki się rozlały i do końca roku powstańcy opanowali większą część Poznania.3
Ostatnią niemiecką siłą zdolną zagrozić miastu była stacja lotnicza w Ławicy. Paweł Głuszek z IPN opisuje, jak 6 stycznia 1919 roku zdobyto ją po krótkiej walce, biorąc do niewoli 110 Niemców i 26 samolotów, oraz jak w hali sterowców na Winiarach przejęto około 215 samolotów w częściach, a według innych źródeł nawet 300. Głuszek nazywa to największą zdobyczą w historii polskiego wojska, a zdobyty sprzęt posłużył do utworzenia polskiego lotnictwa.4 › Zdobycie Ławicy, 1919
Od powstania do frontu
Do 15 stycznia 1919 roku polskie oddziały wyzwoliły prawie całą Wielkopolskę, z wyjątkiem części obrzeży na północnym zachodzie i na południu. Powstaniem dowodził najpierw major Stanisław Taczak, a potem generał Józef Dowbor-Muśnicki. Na mocy rozejmu w Trewirze, podpisanego przez Niemcy i państwa ententy 16 lutego 1919 roku, walki zawieszono na linii demarkacyjnej; potyczki trwały jednak do czerwca, a traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 roku, przyznał Polsce prawie całą Wielkopolskę. Oddziały powstańcze w maju 1919 roku weszły w skład Wojska Polskiego i walczyły w wojnach o granice w latach 1919-1921.5
IPN przytacza wyniki badań nad imienną listą strat, według których zginęło 2261 osób, oraz szacunek około 6 tysięcy rannych. Od 2021 roku 27 grudnia jest świętem państwowym, Narodowym Dniem Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego. Szerzej o tym, jak wywalczono granice Polski, piszemy w artykule Bitwy, które dały Polsce niepodległość.6
