Czym były powstania śląskie?
Trzema polskimi zrywami na Górnym Śląsku, należącym wtedy do Niemiec: w sierpniu 1919, w sierpniu 1920 i od maja do lipca 1921 roku. Toczyły się o region, którego los traktat wersalski oddał w ręce plebiscytu. Niemcy wygrały głosowanie 20 marca 1921 roku, ale w październiku 1921 roku alianci podzielili region, a Polska otrzymała większość jego przemysłu.2
Górny Śląsk w 1918 roku
Pod koniec I wojny światowej Górny Śląsk należał do Niemiec: była to rejencja opolska pruskiej prowincji Śląsk. Obok Zagłębia Ruhry był jednym z dwóch wielkich okręgów przemysłowych Niemiec, z bogatymi złożami węgla i cynku oraz rozwiniętym hutnictwem żelaza i stali.3
Jego mieszkańcy byli podzieleni. Od drugiej połowy XIX wieku rósł tu polski ruch narodowy, a Górny Śląsk wysyłał do Reichstagu polskich posłów, wśród nich Wojciecha Korfantego, który stał się symbolem sprawy polskiej w regionie. Wielu mieszkańców nie miało jednak określonej świadomości narodowej i to o ich głosy miały walczyć obie strony.4
Gdy Niemcy przegrywały wojnę, Korfanty w przemówieniu w Reichstagu 25 października 1918 roku zażądał przyłączenia do odradzającego się państwa polskiego ziem polskich zaboru pruskiego, w tym Górnego Śląska.5
Wersal: od przyznania do plebiscytu
Projekt warunków pokoju wręczony delegacji niemieckiej 7 maja 1919 roku przyznawał Górny Śląsk Polsce. Niemcy protestowały, że region zaopatruje w węgiel wschodnie Niemcy i że bez niego nie zdołają spłacić odszkodowań wojennych. Alianci odpowiedzieli, że skoro Niemcy kwestionują polski charakter regionu, są „skłonni pozostawić tę kwestię do rozstrzygnięcia tym, których ona szczególnie dotyczy”, i zmienili traktat.6
Artykuł 88 traktatu, podpisanego 28 czerwca 1919 roku, stanowił, że mieszkańcy wyznaczonej części Górnego Śląska zagłosują, czy chcą należeć do Niemiec, czy do Polski. Głosować mogły kobiety i mężczyźni, którzy ukończyli 20 lat i urodzili się na tym obszarze lub na nim mieszkali, a wynik miał być ustalany „gminami”. Wojska niemieckie miały odejść, a obszarem miała rządzić międzynarodowa komisja wsparta wojskami alianckimi, która następnie zaproponuje granicę, biorąc pod uwagę „życzenia mieszkańców” oraz „położenie geograficzne i gospodarcze miejscowości”.7
I powstanie, sierpień 1919
Do przybycia komisji pełną władzę sprawowali Niemcy. Region objęto stanem oblężenia i obsadzono Grenzschutzem, czyli strażą graniczną, którą w rzeczywistości była regularna 117. Dywizja Piechoty, wspierana przez formacje ochotnicze. Strona polska budowała konspiracyjną Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska (POW GŚl.), którą Alfons Zgrzebniok dowodził zza granicy, ze Strumienia.8
W sierpniu 1919 roku kopalnie ogarnęła fala strajków. W kopalni „Mysłowice” 16 sierpnia (według uchwały Senatu z 2019 roku 15 sierpnia) żołnierze otworzyli ogień do tłumu górników i ich rodzin, którzy przyszli po wypłatę. Liczba zabitych waha się od sześciu, najczęściej podawanych w literaturze, do dziesięciu, a uchwała Senatu z 2020 roku mówi o kilkunastu.9
Dowództwo POW uznało, że jego ludzie są zbyt słabo uzbrojeni wobec Grenzschutzu, i postanowiło nie dopuścić do powstania. Mimo to wezwanie do walki wyszło od polskich uchodźców w Piotrowicach, po drugiej stronie granicy, i 17 sierpnia lokalne oddziały chwyciły za broń, przede wszystkim w powiatach pszczyńskim i rybnickim. Senat datuje powstanie na 16/17 do 24 sierpnia 1919 roku; katowicki oddział IPN podaje 17 do 26 sierpnia.10
Znacznie silniejsi Niemcy natychmiast przeszli do kontrataku. W ciągu kilku dni większość oddziałów powstańczych wycofała się do Polski, która, walcząc z Rosją Sowiecką i związana zgodą na plebiscyt, nie udzieliła pomocy. Oddziały Grenzschutzu rozstrzeliwały i aresztowały, a historycy, na których powołuje się publikacja IPN, szacują, że do Polski uciekło od 14 do 22 tysięcy powstańców i polskich działaczy; Senat podaje ponad 20 tysięcy. Porozumienie o amnestii z października 1919 roku pozwoliło im wrócić.11
Niemiecki historyk Jens Boysen widzi w powstaniach z lat 1919 i 1920 próbę stworzenia przez siły propolskie faktów dokonanych, tak jak uczyniło to powstanie wielkopolskie w Poznańskiem, przed głosowaniem o trudnym do przewidzenia wyniku; oba, jak pisze, zostały odparte przez niemieckie siły kontrpartyzanckie.12
Rządy alianckie i II powstanie
Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa przejęła obszar plebiscytowy proklamacją ogłoszoną w Opolu 11 lutego 1920 roku. Tworzyli ją przedstawiciele Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch, bo Stany Zjednoczone nie wyznaczyły swojego, a przewodniczył jej francuski generał Henri Le Rond. Wojska niemieckie opuściły region.13
Każda ze stron prowadziła komisariat plebiscytowy, a na czele polskiego stanął Korfanty. Na miejscu pozostała niemiecka policja bezpieczeństwa, Sicherheitspolizei (Sipo); uchwała Senatu nazywa ją formalnie bezstronną, w rzeczywistości sprzyjającą Niemcom.14
17 sierpnia 1920 roku podczas zamieszek w Katowicach niemieccy bojówkarze zamordowali polskiego lekarza Andrzeja Mielęckiego. II powstanie, koordynowane przez POW Górnego Śląska, wybuchło w nocy z 19 na 20 sierpnia z ograniczonym celem: usunięciem Sipo. Zakończyło się 25 sierpnia.15
Cel osiągnięto. 24 sierpnia komisja rozwiązała Sipo i powołała policję plebiscytową złożoną po równo z Polaków i Niemców. Sabine Bamberger-Stemmann, pisząc w niemieckim czasopiśmie naukowym, nazywa to powstanie, nieco przewrotnie, drugim frontem Polski, otwartym w czasie, gdy trwała bitwa warszawska; nie przyniosło zdobyczy terytorialnych, zauważa, ale dało propolskim Górnoślązakom ogromny prestiż.16
Plebiscyt 20 marca 1921
Głosowanie odbyło się 20 marca 1921 roku; podpisany 18 marca pokój ryski właśnie zakończył wojnę polsko-bolszewicką. Traktat pozwalał głosować także osobom urodzonym na tym obszarze, ale mieszkającym gdzie indziej, i Niemcy przywiozły je koleją, wielu z Zagłębia Ruhry. Liczby się różnią: 191 154 takich wyborców według Departamentu Stanu, około 200 tysięcy według Mirosława Węckiego i polsko-niemieckich zaleceń podręcznikowych, 182 tysiące z Niemiec i 10 tysięcy z Polski według dzieje.pl.17
Frekwencja była bardzo wysoka: około 97 procent według dzieje.pl, „niemal stuprocentowa” według Węckiego. Za Niemcami oddano 707 605 głosów, za Polską 479 359: od 59,4 do 59,6 procent za Niemcami i od 40,3 do 40,4 procent za Polską, zależnie od źródła. Miasta okręgu przemysłowego głosowały w większości za Niemcami, znaczna część wsi za Polską. Wspólna polsko-niemiecka komisja podręcznikowa uznała, że głosy przyjezdnych wpłynęły na wynik.18
Obie strony ogłosiły zwycięstwo. Rząd niemiecki zażądał całego obszaru. Korfanty powołał się na liczenie wyników gminami i zaproponował podział mniej więcej wzdłuż Odry, tak zwaną linię Korfantego, która dawała Polsce wschód, gdzie większość gmin głosowała za Polską. Komisja się podzieliła: Francuzi sprzyjali polskiej interpretacji, Brytyjczycy i Włosi proponowali linię zostawiającą Polsce niewiele więcej niż słabiej uprzemysłowione powiaty pszczyński i rybnicki. Jej raport z 30 kwietnia 1921 roku nie zawierał zalecenia.19
III powstanie, maj 1921
W obawie przed podziałem, który zostawiłby Polsce niewiele, strona polska po strajku generalnym znów chwyciła za broń w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku, w rocznicę Konstytucji 3 maja. Korfanty, według Węckiego w gruncie rzeczy niechętny powstaniu, stanął na jego czele jako dyktator władz cywilnych. Celem, jak to ujmuje Senat, była zbrojna demonstracja woli przyłączenia regionu do Polski.20
Tym razem Polska wsparła powstanie ludźmi i bronią, także pociągami pancernymi, które bez przeszkód przekraczały granicę. Powstańców było początkowo około 40 tysięcy, później około 60 tysięcy, i w ciągu tygodnia dotarli do linii Korfantego. Alianckie władze kontrolne skłaniały się ku Polakom, a francuskie wojska okupacyjne ich wspierały.21
Niemiecką odpowiedzią był Selbstschutz Oberschlesien, czyli Samoobrona Górnego Śląska, utworzony z miejscowych ochotników, do których dołączyli ochotnicy z całych Niemiec, wielu z dawnych Freikorpsów, jak bawarski Freikorps Oberland. Wielka Brytania, jak zauważa Niemieckie Muzeum Historyczne, tolerowała tworzenie niemieckich oddziałów bojowych. Historyk Ryszard Kaczmarek opisuje napięte relacje demokratycznego rządu Republiki Weimarskiej z oficerami sympatyzującymi z nacjonalistyczną prawicą.22
Góra Świętej Anny
Decydujący niemiecki cios spadł na Górę Świętej Anny (Annaberg), wzgórze na wschód od Odry. Pod naczelnym dowództwem gen. Karla Hoefera, przy gen. Bernhardzie von Hülsenie na czele grupy południowej, oddziały niemieckie uderzyły ze swojego przyczółka za Odrą rankiem 21 maja 1921 roku, z batalionami Freikorpsu Oberland na czele.23
Źródła różnie datują zdobycie góry. Węcki i Bamberger-Stemmann podają 21 maja, Węcki dodaje, że w południe; Niemieckie Muzeum Historyczne podaje 23 maja, a Boysen „koniec maja”. Dlatego nasz ranking bitew, które dały Polsce niepodległość, mówi tylko, że góra padła w maju.24
Polskie kontrataki nie odzyskały góry, a walki o Kędzierzyn i Górę Świętej Anny były najcięższe w całym powstaniu. Niemcy nie osiągnęli jednak właściwego celu, okręgu przemysłowego. Po stronie polskiej niepowodzenia wywołały kryzys dowodzenia: 31 maja Korfanty odwołał dowódcę, ppłk. Macieja Mielżyńskiego, a potem musiał stawić czoła buntowi oficerów, którzy chcieli walczyć dalej.25
Następnie wojska alianckie weszły między walczące strony. Niemieckie dowództwo zgodziło się na wycofanie, a ewakuacja sił obu stron zakończyła się 5 lipca 1921 roku.26
Wojciech Korfanty
Korfanty, urodzony 20 kwietnia 1873 roku w Sadzawce koło Siemianowic w rodzinie górniczej, studiował w Charlottenburgu i we Wrocławiu, redagował polskie gazety i w 1903 roku został wybrany do Reichstagu.27
Jego rolę w powstaniach opowiada się na dwa sposoby. Źródła niemieckie przedstawiają go jako ich organizatora: Porta Polonica pisze o powstaniach z lat 1919 i 1920, które „zorganizował”, a historyk Georg Eckert twierdzi, że zorganizował wszystkie trzy. Źródła polskie podkreślają jego powściągliwość: dzieje.pl odnotowuje, że w czerwcu 1919 roku powstrzymał planowany wybuch powstania, a Węcki opisuje go w 1921 roku jako niechętnego, dążącego do zbrojnej demonstracji, a nie do wojny.28
Zdobyta sława niemal uczyniła go premierem w lipcu 1922 roku, ale Naczelnik Państwa Józef Piłsudski zablokował jego kandydaturę. Korfanty pozostał przeciwnikiem Piłsudskiego, w 1930 roku został aresztowany i osadzony w twierdzy brzeskiej, później wyjechał na emigrację do Czechosłowacji, a po powrocie w 1939 roku znów trafił do więzienia. Zwolniony z powodu choroby, zmarł w Warszawie 17 sierpnia 1939 roku.29
Liga Narodów wyznacza granicę
Alianci nie potrafili uzgodnić granicy. 12 sierpnia 1921 roku przekazali sprawę Radzie Ligi Narodów. 12 października Rada zaleciła linię podziału, stwierdzając, że „konieczne jest podzielenie okręgu przemysłowego Górnego Śląska”, i zaproponowała zasady, które miały utrzymać działanie gospodarki regionu i chronić mniejszości po obu stronach.30
Konferencja Ambasadorów przyjęła to zalecenie jako swoją decyzję. Komentarz Departamentu Stanu datuje ją na 19 października 1921 roku; większość źródeł, polskich i niemieckich, podaje 20 października.31
Polska otrzymała około 29 procent obszaru plebiscytowego i 46 procent jego ludności (47 procent według amerykańskiego szacunku z 1922 roku), w tym Katowice, Królewską Hutę (Chorzów), Rybnik, Pszczynę, Tarnowskie Góry i Lubliniec, a wraz z nimi 53 kopalnie węgla i 22 wielkie piece. Niemcom pozostała większa, głównie rolnicza część.32
W Niemczech decyzja wywołała oburzenie we wszystkich partiach; Niemieckie Muzeum Historyczne opisuje ją jako podjętą wbrew woli ludności. Rząd kanclerza Josepha Wirtha podał się na znak protestu do dymisji 25 października 1921 roku.33
Konwencja genewska i objęcie Śląska
Niemcy i Polska negocjowały następnie szczegóły pod przewodnictwem osoby wskazanej przez Ligę. Niemiecko-polska konwencja dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie 15 maja 1922 roku, liczyła 606 artykułów i miała obowiązywać 15 lat. Utrzymywała podzielony okręg przemysłowy jako całość gospodarczą i chroniła mniejszości, a skargi rozpatrywała Komisja Mieszana. Sejm zatwierdził ją 24 maja 1922 roku, a dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Opolu 3 czerwca.34
Polska objęła swoją część latem 1922 roku, a uroczystość w Katowicach odbyła się 16 lipca 1922 roku. Powstało z niej województwo śląskie, a większa, zachodnia część pozostała w Niemczech.35
Ile to kosztowało
Żadne z wykorzystanych źródeł nie podaje uzgodnionej łącznej liczby. Straty polskie we wszystkich trzech powstaniach IPN szacuje na około 2700 osób, a Senat pisze, że życie oddało w nich kilka tysięcy osób. Dla III powstania liczby wahają się od 1218 poległych powstańców (dzieje.pl) do około 2000 (Węcki); Eckert mówi o kilku tysiącach zabitych. Dla dwóch pierwszych powstań żadna liczba nie występuje w dwóch niezależnych wykorzystanych źródłach i nie ma w nich łącznej liczby zabitych Niemców.36
Dwie pamięci jednego konfliktu
W Polsce powstania pamięta się jako walkę, która po sześciu wiekach czeskiej i niemieckiej jurysdykcji przywróciła Polsce część Górnego Śląska, jak pisze Senat, który ogłosił rok 2021 Rokiem Powstań Śląskich; Sejm nazwał trzecie z nich zwycięskim zrywem, a postawę powstańców wzorem dla przyszłych pokoleń. Węcki przytacza historyka Ryszarda Kaczmarka, który nazwał rywalizację o Górny Śląsk „niewypowiedzianą wojną polsko-niemiecką”.37
Niemieccy historycy, jak Boysen i Bamberger-Stemmann, opisują powstania jako polskie próby stworzenia faktów dokonanych. Wspólna polsko-niemiecka komisja podręcznikowa z lat siedemdziesiątych napisała, że trzy powstania, wspierane przez państwo polskie, miały stworzyć fakty dokonane, że wywołały swego rodzaju stan wojny, który na długo zaważył na stosunkach obu narodów, i że walki narodowe na Górnym Śląsku przyczyniły się do narodzin przesadnego niemieckiego nacjonalizmu i jego historycznego mitu. Bamberger-Stemmann zauważa, że bitwa o Annaberg stała się symbolem niemieckiej „walki o narodowość” (Volkstumskampf) w Republice Weimarskiej i w III Rzeszy.38
Powstania należą do bitew, które dały Polsce niepodległość, i do szerszej historii odzyskania niepodległości i walk o granice w latach 1914 do 1921.
