Tadeusz Rozwadowski: szef sztabu Bitwy Warszawskiej

Latem 1920 roku, gdy Armia Czerwona podchodziła pod Warszawę, Sztabem Generalnym Wojska Polskiego kierował pięćdziesięcioczteroletni były generał armii austro-węgierskiej. Tadeusz Rozwadowski pomógł przekuć rozpaczliwy plan w rozkazy, które dały zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej, a ostatnie lata życia spędził w obozie politycznie pokonanych.

Austriacki artylerzysta

Rozwadowski urodził się 19 maja 1866 roku w Babinie¹, w zaborze austriackim, w rodzinie o długich tradycjach wojskowych. W 1886 roku ukończył Wojskową Akademię Techniczną w Wiedniu¹ i zrobił karierę w artylerii austro-węgierskiej, był między innymi attaché wojskowym w Bukareszcie. Pracował nad udoskonaleniami artylerii, w tym nad nowym celownikiem i pociskiem łączącym cechy szrapnela i granatu.

Gorlice

W czasie pierwszej wojny światowej dowodził brygadą artylerii, a potem dywizją piechoty. Podczas przełamania pod Gorlicami w maju 1915 roku jego artyleria wspierała natarcie, stosując nową metodę prowadzenia ognia, i dlatego uważa się go za jednego z prekursorów ruchomej zasłony ogniowej¹. Doszedł do stopnia marszałka polnego porucznika, ale w 1916 roku przeniesiono go w stan spoczynku, oficjalnie ze względu na zły stan zdrowia.

Lwów

W październiku 1918 roku Rada Regencyjna powierzyła Rozwadowskiemu stanowisko szefa Sztabu Generalnego tworzącego się Wojska Polskiego. Gdy w listopadzie we Lwowie wybuchły walki z Ukraińcami, Piłsudski mianował go dowódcą wojsk polskich w Galicji Wschodniej. Po odsieczy, która dotarła do miasta 22 listopada², Rozwadowski objął dowództwo we Lwowie i mimo braku ludzi i amunicji utrzymał oblężone miasto przez całą zimę, przekształcając oddziały ochotnicze w regularne wojsko. W marcu 1919 roku odsiecz generała Wacława Iwaszkiewicza odblokowała linię kolejową do Przemyśla, a Iwaszkiewicz przejął dowództwo. Więcej przeczytasz w artykule o obronie Lwowa.

Szef Sztabu Generalnego

Następnie Rozwadowski kierował polską misją wojskową w Paryżu. 22 lipca 1920 roku, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, odwołano go do kraju i mianowano szefem Sztabu Generalnego³. Na początku sierpnia sztab opracował operację, która przeszła do historii jako Bitwa Warszawska. Plan zakładał utrzymanie przedmościa stolicy i linii Wkry oraz uderzenie znad Wieprza w skrzydło wojsk sowieckich. Rozwadowski podpisał najważniejsze rozkazy operacyjne, w tym rozkaz nr 10 000⁴, i przez całą bitwę kierował pracą sztabu.

Czyje to zwycięstwo?

Spór o autorstwo planu trwa od stu lat. Koncepcję kontrnatarcia znad Wieprza przypisuje się zwykle Naczelnemu Wodzowi, Józefowi Piłsudskiemu, który sam poprowadził grupę uderzeniową. Wielu historyków podkreśla jednak, że to Rozwadowski i jego oficerowie, wśród nich płk Tadeusz Piskor, przełożyli ten zamysł na szczegółowy plan i rozkazy, a niektórzy oceniają jego udział jako równy zasłudze Piłsudskiego, a nawet większy. Francuskiej misji generała Maxime'a Weyganda, której we Francji długo przypisywano zwycięstwo, przyznaje się dziś zazwyczaj rolę doradczą⁵. Najuczciwiej będzie powiedzieć, że było to zwycięstwo wspólne.

Przewrót majowy i ostatnie lata

Po wojnie Rozwadowski został generalnym inspektorem jazdy i zabiegał o unowocześnienie kawalerii. W maju 1926 roku, gdy Piłsudski ruszył na Warszawę, dowodził obroną stolicy z ramienia legalnego rządu, nakazując nawet atakować z powietrza zbuntowane oddziały. Po kapitulacji rządu został aresztowany i był bez procesu więziony przez mniej więcej rok, najpierw w Warszawie, a potem w wojskowym więzieniu na wileńskim Antokolu. Zwolniono go 18 maja 1927 roku¹, z nadszarpniętym zdrowiem. Zmarł w Warszawie 18 października 1928 roku. Władze odmówiły sekcji zwłok¹ i od razu zaczęto mówić o otruciu. Żadne dowody nie potwierdziły tych podejrzeń, ale okoliczności jego śmierci do dziś budzą wątpliwości. Spoczął na Cmentarzu Obrońców Lwowa, wśród swoich żołnierzy.⁶