Powstanie styczniowe (1863 do 1864): przyczyny, bitwy i skutki

Powstanie styczniowe było najdłuższym z polskich powstań doby zaborów i ostatnim, które toczyło się pod sztandarem dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i Rusi. Zaczęło się jako bunt młodych spiskowców przeciw brance, a przerodziło się w wojnę partyzancką małych oddziałów w lasach Królestwa Polskiego, Litwy i Białorusi, kierowaną przez tajny Rząd Narodowy w Warszawie. Jego najsłynniejsze starcia rozciągają się od Węgrowa i Małogoszczy w 1863 roku po bitwę pod Iłżą w styczniu 1864 roku. Ten przewodnik opowiada historię powstania z perspektywy polskiej, litewskiej, białoruskiej i rosyjskiej, a każdą sporną liczbę wiąże z konkretnym źródłem.²

Wybuchło pokolenie po powstaniu listopadowym 1830 do 1831, ale była to inna wojna. W 1863 roku powstańcy nie mieli własnego wojska i walczyli kosami, pikami i nielicznymi strzelbami z regularną armią wielokrotnie liczniejszą od nich.³

Jakie były przyczyny powstania styczniowego?

Klęska Rosji w wojnie krymskiej i wstąpienie na tron Aleksandra II w 1855 roku obudziły w Królestwie Polskim nadzieje na niepodległość albo przynajmniej szeroką autonomię. Nowy car ogłosił amnestię i zezwolił na działalność Towarzystwa Rolniczego, ale podczas wizyty w Warszawie w 1856 roku przestrzegł Polaków przed marzeniami politycznymi.⁴

Od czerwca 1860 roku Warszawa zamieniała pogrzeby i rocznice w manifestacje patriotyczne. Pierwszą był pogrzeb wdowy po generale Sowińskim, obrońcy Warszawy z 1831 roku. 27 lutego 1861 roku wojsko rosyjskie ostrzelało pochód i zabiło pięć osób, a pogrzeb pięciu poległych stał się manifestacją narodową, w której szli razem duchowni katoliccy, protestanccy i żydowscy.⁵

Manifestacje objęły miasta prowincjonalne i Litwę. Litewska encyklopedia liczy ich w 1861 roku 227 na Litwie i Białorusi, z czego 116 w samym Wilnie. Władze odpowiedziały kolejnymi salwami, a 14 października 1861 roku stanem wojennym w Królestwie. Następnego dnia tłumy zajęły warszawskie kościoły, do których wdarło się wojsko, by aresztować wiernych.⁶

Petersburg próbował jednocześnie ustępstw. W marcu 1861 roku obiecał Radę Stanu, wybieralne rady miejskie i powiatowe oraz komisję oświecenia, której kierownictwo powierzył konserwatywnemu margrabiemu Aleksandrowi Wielopolskiemu. Od czerwca 1862 roku Wielopolski stał na czele rządu cywilnego przy bracie cara, wielkim księciu Konstantym Mikołajewiczu, który przybył do Warszawy jako namiestnik. Oczynszował chłopów, zrównał w prawach Żydów, przywrócił język polski w szkołach i urzędach i otworzył polską uczelnię, Szkołę Główną. Społeczeństwo, które chciało niepodległości, nie poparło go.⁷

Odpowiedzią Wielopolskiego na spisek była branka, czyli nadzwyczajny pobór do wojska. W październiku 1862 roku ogłosił, że rekruci będą brani według imiennych list, a nie przez losowanie, co kierowało pobór przeciw młodym mieszczanom podejrzanym o konspirację. Służba miała trwać 10 lat według Muzeum Historii Polski, a 15 lat według IPN. Brankę przeprowadzono w Warszawie niespodziewanie w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 roku. Komitet Centralny Narodowy uznał, że musi natychmiast podjąć walkę.⁸

Kim byli Czerwoni i Biali?

Pod koniec 1861 roku obóz patriotyczny podzielił się na dwa stronnictwa. Czerwoni chcieli zbrojnego powstania, zniesienia pańszczyzny przez uwłaszczenie chłopów i współpracy z rosyjskimi rewolucjonistami. Ich Komitet Miejski, założony w Warszawie w październiku 1861 roku, w 1862 roku przekształcił się w Komitet Centralny Narodowy, który 1 września 1862 roku ogłosił się faktycznym rządem narodu. Do jego przywódców należeli Stefan Bobrowski, Jarosław Dąbrowski i Zygmunt Padlewski.⁹

Biali skupiali ziemian, finansistów i liberalną inteligencję. Także chcieli odbudowy Rzeczypospolitej w granicach z 1772 roku, ale drogą petycji i nacisku, pracy organicznej i pomocy mocarstw zachodnich, a nie powstania. Obawiali się, że zryw zwróci chłopów przeciw dworom. Gdy walka już wybuchła, wielu z nich przyłączyło się do niej, by nią pokierować, i wiosną 1863 roku mieli już duży udział we władzach powstańczych.¹⁰

Jak wybuchło powstanie styczniowe?

22 stycznia 1863 roku Komitet Centralny Narodowy ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wydał manifest. Wezwał w nim do broni „Naród Polski, Litwy i Rusi” pod sztandarem Orła, Pogoni i Archanioła. Ogłosił „wszystkich synów Polski, bez różnicy wiary i rodu, pochodzenia i stanu, wolnymi i równymi obywatelami kraju”. Ziemia, którą chłopi posiadali na prawach czynszu lub pańszczyzny, stawała się ich własnością, a właściciele mieli otrzymać odszkodowanie z funduszy państwa. Bezrolnym, którzy wstąpią w szeregi obrońców kraju, obiecano nadział ziemi.¹¹

Manifest zwracał się także do Rosjan, których nazywał „Narodem Moskiewskim”. Przebaczał mu „nawet mord naszej Ojczyzny”, bo i on cierpiał pod carem, ale ostrzegał, że jeśli poprze tyrana, spotka go przekleństwo. W nocy z 22 na 23 stycznia oddziały powstańcze zaatakowały rosyjskie garnizony w całym Królestwie. Litewska encyklopedia mówi o ponad 20 miejscowościach, Muzeum Historii Polski o 33 miejscowościach i około 6 tysiącach walczących.¹²

Pierwsze uderzenie zaskoczyło Rosjan, ale nie osiągnęło głównych celów. Dąbrowski, który miał opanować warszawską Cytadelę, został aresztowany już w sierpniu 1862 roku, a powstańcy nie zdobyli żadnego większego miasta, w którym mógłby się osadzić rząd. Komitet mianował dyktatorem emigracyjnego generała Ludwika Mierosławskiego. Ten przegrał w lutym kilka potyczek i wrócił do Paryża.¹³

Kto walczył w powstaniu styczniowym i ilu ich było?

Po jednej stronie stanął powstańczy Rząd Narodowy i jego oddziały partyzanckie, zwane partiami. Po drugiej Imperium Rosyjskie. Liczby różnią się w źródłach bardzo mocno. Historycy zgodnie podają, że przez całą wojnę po stronie powstańczej walczyło około 200 tysięcy ludzi, ale jednocześnie pod bronią było ich znacznie mniej: najwyżej 20 do 30 tysięcy według ZPE i Muzeum Historii Polski, do 25 tysięcy według litewskiej encyklopedii. W. A. Day, piszący w 1867 roku z perspektywy rządu rosyjskiego, twierdził, że powstańców nigdy nie było naraz więcej niż 20 tysięcy.¹⁴

Armia rosyjska rosła wraz z powstaniem. Coleman i Day podają około 80 do 100 tysięcy żołnierzy w Królestwie w chwili wybuchu. ZPE podaje około 112 tysięcy w styczniu 1863 roku, prawie 126 tysięcy w czerwcu i około 190 tysięcy łącznie z Litwą. Muzeum Historii Polski szacuje wojska rosyjskie w Królestwie na 340 tysięcy pod koniec lipca 1863 roku, a dzieje.pl podaje ponad 400 tysięcy na zachodnich ziemiach cesarstwa pod koniec roku: 170 tysięcy w Królestwie, 145 tysięcy na Litwie i 90 tysięcy na Ukrainie.¹⁵

Większość powstańców stanowili młodzi mieszczanie, rzemieślnicy, drobna szlachta, a w wielu okolicach także chłopi. Według litewskiej encyklopedii chłopi i mieszczanie stanowili około 75 procent powstańców w Królestwie. Ochotnicy przybywali z Francji, Włoch, Węgier i innych krajów, wśród nich François Rochebrune ze swoimi żuawami śmierci, a kilkuset rosyjskich i ukraińskich oficerów i żołnierzy przeszło na stronę polską. Walczyły też kobiety, w męskich przebraniach, wbrew zakazowi Rządu Narodowego.¹⁶

Jak przebiegało powstanie styczniowe?

Powstanie nigdy nie miało frontu. Była to wojna partyzancka oddziałów, które powstawały w jednym powiecie, staczały bój, rozpraszały się w lasach i zbierały na nowo. Fortyfikacjami były lasy i bagna, a bronią wszystko, co udało się zdobyć. Pierwszymi ośrodkami walki były Podlasie oraz Sandomierskie i Krakowskie na południu, blisko granicy austriackiej, przez którą napływali ludzie i broń.¹⁷

Na południu generał Marian Langiewicz, weteran wyprawy Garibaldiego, zebrał wokół Wąchocka i w Górach Świętokrzyskich korpus liczący około 3 tysięcy ludzi. Biali dostrzegli w tym szansę przejęcia kierownictwa powstania i doprowadzili do ogłoszenia go dyktatorem 10 lub 11 marca 1863 roku. Dyktatura trwała niewiele ponad tydzień. Po kosztownych walkach pod Chrobrzem i Grochowiskami Langiewicz podzielił siły, przeszedł do austriackiej Galicji i został internowany.¹⁸

Odtąd wojnę prowadziły mniejsze, ruchliwe partie, a za ich plecami konspiracja budowała całe tajne państwo. Powstańcy nie mieli prawie wcale artylerii i za mało karabinów, a władze pruskie i austriackie konfiskowały wiele przeznaczonych dla nich transportów broni.¹⁹

Najważniejsze bitwy powstania styczniowego

Większość z około 1200 bitew i potyczek, które liczą ZPE, IPN i litewska encyklopedia, była niewielka. Mapa Zielińskiego z 1913 roku, zamieszczona wyżej, zaznacza setki starć w samym Królestwie, najgęściej na Kielecczyźnie, na Lubelszczyźnie i na Podlasiu. Kilka z nich przeszło do legendy.²⁰

Węgrów, 3 lutego 1863. Partia Władysława Jabłonowskiego, licząca według szacunku Daya około 3 tysięcy ludzi, trzymała miasto, gdy zaatakowało je wojsko rosyjskie z artylerią. Szarża kosynierów na armaty rozsławiła bitwę jako „polskie Termopile”. Polskie relacje mówią o zwycięstwie: szarża odparła rosyjskie natarcie i osłoniła odwrót reszty partii. Relacja Daya, pisana z perspektywy rosyjskiej, podaje, że miasto zajął pułk smoleński, a szarżę na działa nazywa dzielną, lecz nieudaną.²¹

Siemiatycze, 6 i 7 lutego 1863. Według ZPE na Podlasiu około 4 tysięcy powstańców pod Walentym Lewandowskim stanęło przeciw około 2,5 tysiąca lepiej uzbrojonych Rosjan z kawalerią i baterią armat pod generałem Zacharem Maniukinem, a ZPE nazywa tę bitwę największą w powstaniu pod względem liczby walczących. Słabo współdziałające oddziały powstańcze mimo męstwa kosynierów zostały wyparte z ciężkimi stratami.²²

Małogoszcz, 24 lutego 1863. Rosyjskie kolumny dopadły korpus Langiewicza liczący około 2,5 tysiąca ludzi. Langiewicz meldował Rządowi Narodowemu, że zaatakowało go 3 tysiące Rosjan z sześcioma działami z trzech stron, że jego żołnierze zabili co najmniej 250 z nich, sami tracąc około 120 zabitych i rannych, a miasto spalono. PAP, powołując się na źródła historyczne, podaje co najmniej 300 zabitych i 500 rannych po stronie powstańczej. Tak czy inaczej była to polska porażka.²³

Grochowiska, 18 lub 19 marca 1863. Ostatnia bitwa Langiewicza jako dyktatora. Powstańcy utrzymali pole wobec rosyjskich ataków, ale straty obu stron były ciężkie. Wkrótce potem Langiewicz rozwiązał korpus i odszedł do Galicji.²⁴

Żyrzyn, 8 sierpnia 1863. Partie Michała Heydenreicha (Heidenreicha), zwanego Krukiem, rozbiły rosyjską kolumnę. Powstańczy oficer piszący w L'Illustration chwalił się zdobyciem baterii, kasy z 200 tysiącami rubli i 246 jeńców. Artur Śliwiński w historii powstania z 1919 roku podaje 150 jeńców i 198 tysięcy rubli. Było to jedno z najwyraźniejszych zwycięstw powstańczych tej wojny.²⁵

Iłża i Opatów, styczeń i luty 1864. Ostatniej zimy powstania Traugutt próbował tworzyć regularne korpusy, ale powstał tylko korpus generała Józefa Hauke-Bosaka na Kielecczyźnie. 17 stycznia 1864 roku jego pułk stopnicki pod Karolem Kalitą, zwanym Rębajłą, zastawił pod Iłżą zasadzkę na rosyjską kolumnę i ścigał ją aż do miasta. Muzeum Regionalne w Iłży odnotowuje, że ten sam pułk został rozbity w bitwie pod Opatowem w następnym miesiącu. Cały ten dzień opisuje nasz artykuł o bitwie pod Iłżą.²⁶

Powstanie styczniowe na Litwie i Białorusi

Dla Litwinów i Białorusinów było to także ich powstanie. W Wilnie Czerwoni utworzyli latem 1862 roku Komitet Ruchu, który przekształcił się w Komitet Prowincjonalny Litewski pod kierunkiem Konstantego Kalinowskiego (po białorusku Kastuś Kalinouski, po litewsku Konstantinas Kalinauskas). 1 lutego 1863 roku ogłosił się on rządem Litwy i Białorusi i wydał własny manifest i dekrety uwłaszczeniowe. Kalinowski wydawał też po białorusku pismo dla chłopów Mużyckaja Prauda (Chłopska Prawda).²⁷

Walki zaczęły się 2 lutego 1863 roku w powiecie mariampolskim. Ksiądz Antoni Mackiewicz (Antanas Mackevičius) poprowadził jeden z pierwszych oddziałów w guberni kowieńskiej, gdzie do powstania przyłączyło się wielu chłopów, zwłaszcza na katolickiej Żmudzi. Na prawosławnej Białorusi chłopi byli bardziej nieufni. Zygmunt Sierakowski, były oficer armii rosyjskiej, przybył do Wilna w kwietniu i zebrał około 2,5 tysiąca ludzi, lecz został pobity pod Birżami 7 do 9 maja 1863 roku. Ranny, dostał się do niewoli i został stracony w Wilnie.²⁸

Kalinowski kierował powstaniem na Litwie i Białorusi od lata 1863 roku i starał się utrzymać je do wiosny 1864 roku. Aresztowany na przełomie stycznia i lutego 1864 roku, został powieszony na placu Łukiskim w Wilnie 22 marca 1864 roku. Litewska encyklopedia liczy na Litwie 321 bitew i potyczek. Na Wołyniu i Prawobrzeżnej Ukrainie powstanie było słabe i szybko wygasło, a miejscowi chłopi często pomagali Rosjanom.²⁹

Rząd Narodowy i państwo podziemne

Najbardziej niezwykłym dziełem 1863 roku nie było wojsko, lecz państwo. 10 maja 1863 roku Komitet Centralny Narodowy przyjął nazwę Rządu Narodowego. W jego imieniu urzędnicy pobierali podatki, prowadzili pobór do partii, działały sądy, wychodziła prasa i wykonywano wyroki na zdrajcach. IPN nazywa je pierwszym w dziejach polskim państwem podziemnym.³⁰

Jego pieczęć łączyła Orła Białego Polski, Pogoń Litwy i Michała Archanioła Rusi, symbol Rzeczypospolitej Trojga Narodów. Walka Czerwonych z Białymi o kontrolę nad rządem nigdy nie ustała. We wrześniu 1863 roku władzę znów przejęli Czerwoni, a w tym samym miesiącu z Pałacu Zamoyskich rzucono bomby na powóz nowego namiestnika, hrabiego Fiodora Berga. Berg wyszedł bez szwanku. Rosyjscy żołnierze splądrowali pałac i wyrzucili przez okno fortepian, który należał niegdyś do Fryderyka Chopina.³¹

Czy Wielka Brytania, Francja lub Austria pomogły powstańcom?

Opinia publiczna i prasa Zachodu stanęły po stronie Polaków, ale pomoc wojskowa nigdy nie nadeszła. Pierwsze ruszyły Prusy, w przeciwnym kierunku. 8 lutego 1863 roku generał Gustav von Alvensleben podpisał w Petersburgu konwencję, która pozwalała wojskom rosyjskim ścigać powstańców na terytorium pruskim. Ambasador brytyjski w Berlinie meldował, że Bismarck był „bardzo poirytowany potępieniem, z jakim konwencję przyjęto w Prusach i w Europie”.³²

Francja, Wielka Brytania i, ostrożniej, Austria wysłały do Petersburga noty w kwietniu i czerwcu 1863 roku, domagając się amnestii, narodowej administracji dla Królestwa i konferencji sygnatariuszy traktatów wiedeńskich. Rosja je odrzuciła. Minister spraw zagranicznych Gorczakow odpowiadał, że powstanie jest dziełem zagranicznych rewolucjonistów, a nie ruchem narodowym. Wobec zbliżającego się kryzysu szlezwicko-holsztyńskiego mocarstwa porzuciły sprawę.³³

Austria początkowo tolerowała ruch w Galicji, przez którą przechodzili ludzie i broń. W marcu 1863 roku internowała Langiewicza, a w lutym 1864 roku wprowadziła w Galicji stan oblężenia. Słowami IPN trzy państwa zaborcze znów zjednoczyły się przeciw sprawie polskiej.³⁴

Jak Rosja widziała i zwalczała powstanie?

Dla rządu rosyjskiego powstanie było buntem własnych poddanych cara, a urzędowy język i rosyjscy historycy sprzed 1917 roku nazywali je „polskim buntem” (мятеж). Petersburg mógł rozważać autonomię Królestwa, ale żądanie Białych, by dołączyć do niego Litwę i Ruś, godziło w głębokie przekonanie Rosjan, że ziemie te są częścią samego państwa rosyjskiego. Coleman pisze, że żaden car nie mógłby się na to zgodzić.³⁵

Rosyjscy dygnitarze różnili się co do sposobu walki. Wielki książę Konstanty próbował w Warszawie metod legalnych, a jego sojusznik, minister oświecenia Aleksandr Gołownin, pisał mu w czerwcu 1863 roku, że rola rządzącego w Warszawie stała się „rolą kata, jak na przykład M. N. Murawjowa w Wilnie”. Po rosyjskich niepowodzeniach latem wielki książę opuścił Warszawę w sierpniu 1863 roku, a narady w Carskim Siole zmieniły kurs. Królestwo objął hrabia Fiodor Berg, Niemiec bałtycki ze szkoły Paskiewicza, który rządził nim do 1874 roku.³⁶

Na Litwie i Białorusi nowy generał-gubernator Michaił Murawjow, mianowany w połowie 1863 roku, zdławił powstanie publicznymi egzekucjami, konfiskatami i zsyłkami. Polacy nazwali go Wieszatielem, a litewska encyklopedia zauważa, że jego represje miały też wykorzenić wpływy polskie na Litwie. Jego metody budziły protesty nawet w Wielkiej Brytanii, a listy lorda Napiera o oburzeniu w Anglii zachowały się wśród dokumentów Rosyjskiego Państwowego Archiwum Historycznego.³⁷

Najskuteczniejszą bronią Rosji okazała się ziemia. Mikołaja Milutina wysłano w 1863 roku do Królestwa, by przygotował reformę rolną, która uniemożliwi kolejne powstanie szlacheckie. 2 marca 1864 roku Aleksander II ogłosił ukaz, na mocy którego chłopi Królestwa stali się właścicielami uprawianej ziemi, wolnymi od pańszczyzny, na warunkach bliskich tym, które rok wcześniej obiecał Rząd Narodowy. Ziemianie otrzymali odszkodowanie w listach likwidacyjnych, a nowe gminy dały chłopom silny głos. Ukaz pozyskał chłopów dla cara i odebrał powstańcom ostatnią nadzieję na masowy zryw.³⁸

Kim był Romuald Traugutt i jak skończyło się powstanie?

Romuald Traugutt urodził się w 1826 roku w guberni grodzieńskiej, na terenie dzisiejszej Białorusi, i służył jako oficer armii rosyjskiej. Z wojska odszedł jeszcze przed powstaniem i początkowo trzymał się z dala od spisku. Wiosną 1863 roku dowodził partią koło Kobrynia na Polesiu, a 17 października 1863 roku objął jako dyktator kierownictwo Rządu Narodowego, ukrywając się pod nazwiskiem Michał Czarnecki.³⁹

Traugutt odsunął nieudolnych przywódców, zorganizował partie w korpusy na wzór regularnego wojska, egzekwował podatki i próbował pozyskać chłopów, wysyłając agentów, którzy wyjaśniali dekret uwłaszczeniowy. Chciał dotrwać do wiosny 1864 roku i wtedy ogłosić pospolite ruszenie. Powstał jednak tylko korpus Hauke-Bosaka na Kielecczyźnie.⁴⁰

W nocy z 10 na 11 kwietnia 1864 roku rosyjska policja aresztowała Traugutta w jego warszawskiej kwaterze na skutek denuncjacji. Więziony na Pawiaku i w X Pawilonie Cytadeli, nie wydał towarzyszy. Rosyjski sąd wojskowy skazał go 19 lipca na śmierć, a 5 sierpnia 1864 roku powieszono go na stokach Cytadeli Warszawskiej razem z Rafałem Krajewskim, Józefem Toczyskim, Romanem Żulińskim i Janem Jeziorańskim. ZPE i dzieje.pl mówią o 30-tysięcznym tłumie, IPN o kilku tysiącach ludzi.⁴¹

Małe partie walczyły jeszcze do jesieni 1864 roku. Ostatnią dowodził na Podlasiu ksiądz Stanisław Brzóska, naczelny kapelan powstania. Schwytany wiosną 1865 roku, został powieszony wraz ze swoim adiutantem Franciszkiem Wilczyńskim na rynku w Sokołowie Podlaskim 23 maja 1865 roku, na oczach około 10 tysięcy ludzi.⁴²

Ilu zginęło i co przyniosła klęska?

Straty znamy tylko w przybliżeniu. IPN podaje od 10 do 20 tysięcy poległych powstańców. Litewska encyklopedia podaje około 30 tysięcy zabitych i ponad 7 tysięcy wziętych do niewoli. Wyroki śmierci szacuje się na około 670 według litewskiej encyklopedii i co najmniej 669 według dzieje.pl, a IPN podaje, że stracono blisko tysiąc osób. Około 38 tysięcy osób skazano na katorgę lub zesłanie na Syberię i w głąb cesarstwa, jak podają IPN, dzieje.pl i litewska encyklopedia, natomiast radziecki historyk M. W. Misko, na którego powołuje się Sugako, naliczył około 18 tysięcy skazanych. Emigrację szacuje się na 5 do 10 tysięcy. ZPE ocenia łączne straty Królestwa na 46 tysięcy osób przy 6,5 miliona mieszkańców.⁴³

Litewska encyklopedia liczy około 1800 skonfiskowanych w Królestwie majątków uczestników powstania, przekazanych przeważnie Rosjanom, oraz kontrybucję w wysokości 20 milionów rubli, a Misko, na którego powołuje się Sugako, podaje 1660 skonfiskowanych majątków. Wiele małych miast utraciło za karę prawa miejskie i na dobre ruszyła rusyfikacja.⁴⁴

Zlikwidowano resztki odrębnych instytucji Królestwa. Berg pozostał namiestnikiem do śmierci w 1874 roku, ale jego następcy nosili już tylko tytuł generał-gubernatora, a od lat 70. XIX wieku Królestwo zaczęto urzędowo nazywać Krajem Nadwiślańskim. Rosyjski stał się językiem szkół i urzędów, a Szkołę Główną zamknięto w 1869 roku i zastąpiono Cesarskim Uniwersytetem Warszawskim. Na Litwie w 1864 roku zakazano druku książek litewskich alfabetem łacińskim.⁴⁵

Jakie znaczenie miało powstanie styczniowe?

Na krótką metę klęska była całkowita. Stefan Kieniewicz, czołowy historyk powstania, pisał, że sprawa polska zdawała się „dosięgnąć dna”. Galicyjscy konserwatyści, jak Józef Szujski, obwiniali spiskowców, a następne pokolenie zwróciło się ku pracy organicznej. A jednak powstanie ukształtowało też pokolenie, które w 1918 roku wywalczyło niepodległość.⁴⁶

Cykle rysunków Artura Grottgera Polonia i Lituania oraz Polonia. Rok 1863 Jana Matejki utrwaliły jego obraz jako narodowego męczeństwa. Józef Piłsudski wykładał i pisał o roku 1863 i szerzył kult Traugutta. 21 stycznia 1919 roku, w przeddzień pierwszej rocznicy obchodzonej w wolnej Polsce, wydał rozkaz w sprawie żyjących weteranów, a od grudnia 1919 roku mieli oni uprawnienia żołnierzy Wojska Polskiego i prawo do specjalnego munduru. PRL odwoływała się do Czerwonych i do uwłaszczenia, a antykomunistyczna opozycja sięgała po symbole powstania.⁴⁷

Na Litwie i Białorusi pamięć ma własną historię. Międzywojenna Litwa patrzyła sceptycznie na powstanie o wspólną Rzeczpospolitą, historycy radzieccy przedstawiali je jako walkę klasową, a od 1990 roku Litwa widzi w nim walkę o wolność od panowania rosyjskiego. Na Białorusi Kalinowski jest bohaterem narodowym. Szczątki Kalinowskiego, Sierakowskiego i innych przywódców odnaleziono na Górze Zamkowej (Gedymina) w Wilnie w 2017 roku i pochowano ponownie 22 listopada 2019 roku w obecności prezydentów Litwy i Polski oraz wicepremiera Białorusi. W styczniu 2024 roku przebywająca na emigracji liderka białoruskiej opozycji Swiatłana Cichanouska mówiła w Wilnie, że powstanie było świadkiem „politycznych narodzin narodu białoruskiego”.⁴⁸

Historiografia jest ogromna. Mariusz Kulik liczy ponad dziesięć tysięcy prac i wydawnictw źródłowych. Pierwsze historie pisali uczestnicy, jak Agaton Giller, a rosyjskie opracowania, takie jak praca N. W. Berga, powstawały na zamówienie władz i korzystały z rosyjskich archiwów. W okresie radzieckim Moskwa i Warszawa wspólnie wydawały dokumenty powstania pod ścisłą kontrolą partii.⁴⁹

Bitwy powstania styczniowego w naszych artykułach

Nasze artykuły o bitwach powstania styczniowego w kolejności chronologicznej.

1. 1864
   Bitwa pod Iłżą, 1864Powstańcy (3. Pułk Piechoty Stopnickiej) kontra Imperium Rosyjskie

   17 stycznia 1864 roku powstańcy Karola Kality „Rębajły” zasadzili się w mrozie na kolumnę rosyjską pod Iłżą i wdarli się do miasta. Było to rzadkie późne zwycięstwo powstania.

   

Kalendarium powstania styczniowego

1. 27 lutego 1861
   Wojsko rosyjskie zabija w Warszawie pięciu manifestantów.⁵⁰
2. 14 października 1861
   Stan wojenny w Królestwie Polskim.⁵¹
3. czerwiec 1862
   Wielopolski staje na czele rządu cywilnego przy wielkim księciu Konstantym.⁵²
4. 14 na 15 stycznia 1863
   Branka w Warszawie.⁵³
5. 22 stycznia 1863
   Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego. W nocy ataki na rosyjskie garnizony.⁵⁴
6. 3 lutego 1863
   Bitwa pod Węgrowem.⁵⁵
7. 8 lutego 1863
   Konwencja Alvenslebena między Prusami a Rosją.⁵⁶
8. 24 lutego 1863
   Klęska Langiewicza pod Małogoszczem.⁵⁷
9. marzec 1863
   Krótka dyktatura Langiewicza, Grochowiska i jego internowanie w Galicji.⁵⁸
10. 7 do 9 maja 1863
    Klęska Sierakowskiego pod Birżami.⁵⁹
11. 10 maja 1863
    Komitet przyjmuje nazwę Rządu Narodowego.⁶⁰
12. 8 sierpnia 1863
    Zwycięstwo powstańców pod Żyrzynem.⁶¹
13. sierpień 1863
    Wielki książę Konstanty opuszcza Warszawę. Władzę przejmuje Berg.⁶²
14. 17 października 1863
    Traugutt zostaje dyktatorem.⁶³
15. 17 stycznia 1864
    Bitwa pod Iłżą.⁶⁴
16. 2 marca 1864
    Carski ukaz uwłaszczeniowy w Królestwie.⁶⁵
17. 22 marca 1864
    Kalinowski powieszony w Wilnie.⁶⁶
18. 10 na 11 kwietnia 1864
    Aresztowanie Traugutta w Warszawie.⁶⁷
19. 5 sierpnia 1864
    Traugutt i czterech członków Rządu Narodowego powieszeni na stokach Cytadeli.⁶⁸
20. 23 maja 1865
    Ksiądz Stanisław Brzóska powieszony w Sokołowie Podlaskim.⁶⁹

Co czytać dalej

Szerszy kontekst przynoszą nasze przewodniki po historii wojskowej Polski, historii wojskowej Litwy i historii wojskowej Rosji. Ochotnicy 1863 roku walczyli pod starym hasłem, o którym opowiada artykuł Za wolność naszą i waszą, a droga od weteranów powstania do roku 1918 prowadzi przez odzyskanie niepodległości w 1918 roku.