Czym było powstanie listopadowe i kto je wygrał?
Powstanie listopadowe (1830 do 1831) było zbrojnym zrywem Królestwa Polskiego przeciw rosyjskiemu panowaniu. Wybuchło w Warszawie w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku i przerodziło się w wojnę z Imperium Rosyjskim. Wygrała Rosja: we wrześniu 1831 roku zdobyła Warszawę, a ostatnia twierdza, Zamość, skapitulowała 21 października.1
Powstanie zaczęło się od spisku podchorążych, a skończyło regularną wojną, w której armia Królestwa Polskiego od lutego do października 1831 roku stawiała czoła znacznie liczniejszym wojskom rosyjskim. Zwycięstwo pod Stoczkiem, krwawa i nierozstrzygnięta bitwa o Olszynkę Grochowską, klęska pod Ostrołęką i nieudany atak na Wilno w bitwie pod Ponarami to najważniejsze etapy tej drogi. Opisujemy je z obu stron: polskiej, litewskiej i rosyjskiej, z liczbami podanymi według konkretnych źródeł.2
Przyczyny powstania listopadowego
Królestwo Polskie powstało w 1815 roku na kongresie wiedeńskim z większej części Księstwa Warszawskiego. Było związane z Rosją osobą monarchy: car był zarazem królem Polski. Konstytucja nadana przez Aleksandra I 27 listopada 1815 roku dawała Królestwu własną administrację, sejm, wojsko i szerokie swobody obywatelskie, ale nie własną politykę zagraniczną.3
W latach dwudziestych swobody te stopniowo ograniczano, a tajnych związków przybywało. Szczególnie znienawidzony był brat cara, wielki książę Konstanty, naczelny wódz wojska Królestwa, który narzucał oficerom pruską musztrę i surową dyscyplinę.4
Bezpośrednim impulsem były rewolucje 1830 roku: lipcowa we Francji i sierpniowe powstanie Belgów przeciw Holandii. Mikołaj I przygotowywał interwencję i zamierzał użyć do niej także armii polskiej. Spisek w Szkole Podchorążych Piechoty, zawiązany w 1828 roku przez ppor. Piotra Wysockiego, postanowił uderzyć wcześniej.5
Noc listopadowa: jak wybuchło powstanie
Wybuch wyznaczono na godzinę 18 dnia 29 listopada 1830 roku. Sygnałem miał być pożar browaru na Solcu, ale podpalono go za wcześnie, około 17.30, i szybko ugaszono, więc część spiskowców nie wyruszyła. Grupa, która wtargnęła do Belwederu, nie zdołała pojmać wielkiego księcia Konstantego: służba ukryła go i wyprowadziła z pałacu.6
Wysocki poprowadził podchorążych z Łazienek do miasta. Punktem zwrotnym nocy było zdobycie Arsenału: broń trafiła do rąk mieszkańców Warszawy. W pierwszych godzinach z rąk powstańców zginęło sześciu polskich generałów, którzy odmówili przyłączenia się do zrywu. Rano powstańcy panowali nad prawie całym miastem, a Konstanty, zamiast szturmować stolicę, wycofał wierne sobie oddziały na Wierzbno.7
Władzę przejęli umiarkowani politycy, którzy liczyli na porozumienie z carem. 5 grudnia dyktatorem został gen. Józef Chłopicki, weteran wojen napoleońskich. Nie wierzył w zwycięstwo, prowadził rozmowy z Petersburgiem i działał wyłącznie defensywnie, aż w połowie stycznia 1831 roku ustąpił.8
Kto walczył w powstaniu listopadowym
Po jednej stronie stały powstańcze władze i wojsko Królestwa Polskiego, a od wiosny 1831 roku także powstańcy na Litwie, Białorusi i Ukrainie Prawobrzeżnej, na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej należących wprost do Imperium Rosyjskiego. Po drugiej stała armia rosyjska Mikołaja I. Rosja traktowała powstanie jako bunt przeciw prawowitemu królowi, a mocarstwa zachodnie jako wewnętrzną sprawę Imperium.9
Dysproporcja sił była ogromna. Na początku lutego 1831 roku do Królestwa wkroczyło około 115 tysięcy żołnierzy rosyjskich; armia polska liczyła wtedy, zależnie od sposobu liczenia, od 40 do około 55 tysięcy ludzi. Rosja mogła szybciej uzupełniać straty, a pomoc z zagranicy, na którą liczyli powstańczy generałowie, nie nadeszła.10
Na Litwie powstanie było wspólnym dziełem miejscowych powstańców, Litwinów i Polaków, oraz regularnego wojska Królestwa. Dla encyklopedii litewskiej bitwa pod Ponarami jest jedną z najważniejszych bitew tego zrywu, a powstańcy podkreślali, że chwycili za broń „w duchu jedności z Królestwem Polskim”.11
Przebieg powstania listopadowego
25 stycznia 1831 roku sejm przez aklamację uchwalił detronizację Mikołaja I jako króla Polski, co zamknęło drogę do kompromisu. Władzę objął Rząd Narodowy z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim na czele, a naczelnym wodzem został książę Michał Radziwiłł. 5 lutego wojska feldmarszałka Iwana Dybicza przekroczyły granicę Królestwa; jego celem było szybkie zdobycie Warszawy i rozpędzenie sejmu.12
Kampania zimowa skończyła się pod Warszawą. Po zwycięstwie gen. Józefa Dwernickiego pod Stoczkiem 14 lutego i bojach pod Wawrem i Białołęką główne siły starły się 25 lutego pod Olszynką Grochowską. Bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, ale Dybicz nie zdobył stolicy i odprowadził wyczerpane wojska na leże zimowe.13
Wiosną nowy naczelny wódz, gen. Jan Skrzynecki, przeszedł do kontrofensywy według planu gen. Ignacego Prądzyńskiego. 31 marca Polacy rozbili Rosjan pod Wawrem i Dębem Wielkim, a 10 kwietnia wygrali pod Iganiami. Skrzynecki nie wykorzystał jednak tych sukcesów i wstrzymał natarcie, co dało przeciwnikowi czas na przegrupowanie.14
W tym samym czasie powstanie objęło Litwę. Zaczęło się w marcu na Żmudzi, na wieść o odparciu Rosjan spod Warszawy; 26 marca powstańcy opanowali Rosienie, a jednym z oddziałów, sformowanym po tym zwycięstwie, dowodziła Emilia Plater. W maju i czerwcu przeszły tam z Królestwa korpusy gen. Dezyderego Chłapowskiego i gen. Antoniego Giełguda. Na Wołyniu i Podolu powstanie było słabsze: wyprawa Dwernickiego zakończyła się przejściem do austriackiej Galicji i rozbrojeniem, a walczyło tam najwyżej kilka tysięcy ludzi, niemal wyłącznie ze szlachty.15
Kampania litewska skończyła się klęską. Po nieudanym ataku na Wilno 19 czerwca Giełgud wycofał się na Żmudź, a w lipcu, przy granicy pruskiej, zastrzelił go własny oficer, kpt. Stefan Skulski, oskarżając o zdradę. Oddziały korpusu przekroczyły granicę Prus i złożyły broń.16
Latem do armii rosyjskiej dotarła cholera. Dybicz zmarł na nią 10 czerwca 1831 roku, a dowództwo objął feldmarszałek Iwan Paskiewicz. Przeprawił się przez Wisłę poniżej Warszawy i podszedł pod stolicę od zachodu, skąd 6 września rozpoczął szturm.17
Po upadku Warszawy wojsko polskie wycofało się na Modlin i dalej na północ. 5 października korpus gen. Macieja Rybińskiego, około 20 tysięcy ludzi, przekroczył granicę pruską i złożył broń. Modlin skapitulował 9 października, a Zamość, ostatnia twierdza powstańców, 21 października 1831 roku.18
Najważniejsze bitwy powstania listopadowego
Stoczek, 14 lutego 1831. Pierwsze większe starcie wojny: kawaleria gen. Dwernickiego pobiła rosyjską dywizję gen. Teodora Geismara idącą na Warszawę. Zwycięstwo podniosło morale, ale nie zatrzymało rosyjskiego marszu. Więcej w artykule o bitwie pod Stoczkiem.19
Olszynka Grochowska, 25 lutego 1831. Około 40 tysięcy Polaków pod faktycznym dowództwem Chłopickiego odpierało natarcia blisko 60 tysięcy Rosjan Dybicza, po czym wycofało się za umocnienia Pragi. Była to prawdopodobnie najkrwawsza bitwa powstania: Polacy stracili około 7 do 7,3 tysiąca ludzi, Rosjanie około 9,5 do 10 tysięcy. Chłopicki został ciężko ranny. Szczegóły w artykule o bitwie o Olszynkę Grochowską.20
Wawer, Dębe Wielkie i Iganie, 31 marca i 10 kwietnia 1831. Kontrofensywa Prądzyńskiego rozbiła korpusy gen. Geismara i gen. Rosena, a pod Iganiami Polacy odnieśli kolejne zwycięstwo. Wstrzymanie pościgu przez Skrzyneckiego sprawiło, że sukcesy te nie zmieniły przebiegu wojny.21
Ostrołęka, 26 maja 1831. Wojska Dybicza zaatakowały armię Skrzyneckiego podczas przeprawy przez Narew. Szarża baterii artylerii konnej ppłk. Józefa Bema powstrzymała dalsze natarcia i pozwoliła wojsku wycofać się ku Warszawie. Polacy stracili według różnych szacunków od około 4,7 do 6 tysięcy zabitych i rannych, w tym generałów Ludwika Kickiego i Henryka Kamieńskiego; straty rosyjskie szacuje się na około 5,7 do 5,8 tysiąca. Bitwę ocenia się jako polską klęskę i punkt zwrotny wojny. Zob. bitwa pod Ostrołęką.22
Rajgród i Ponary, 29 maja i 19 czerwca 1831. Pod Rajgrodem korpus Giełguda starł się z wojskami gen. Osten-Sackena i ruszył na Litwę. 19 czerwca około 12 tysięcy powstańców zaatakowało Wilno od strony wzgórz ponarskich. Atak był źle skoordynowany i po około czterech godzinach się załamał; straty powstańców podaje się od około 600 zabitych i tyle samo jeńców (encyklopedia litewska) do około 2 tysięcy ludzi (IPN). Więcej w artykule o bitwie pod Ponarami.23
Szturm Warszawy, 6 i 7 września 1831. Paskiewicz miał około 76 do 77 tysięcy żołnierzy i 390 dział, obrońcy około 44 do 45 tysięcy. 6 września Rosjanie zdobyli redutę nr 54, w której wybuchł skład prochu, oraz szaniec Woli, gdzie zginął gen. Józef Sowiński. Wola broniła się kilka godzin; z jej obrońców, liczonych przez Polski Słownik Biograficzny na około 1700, ocalało według Muzeum Wojska Polskiego zaledwie 300 do 400. Następnego dnia przełamali kolejne linie; nocą z 7 na 8 września wojsko polskie opuściło miasto, a Warszawa skapitulowała.24
Najważniejsi dowódcy powstania listopadowego
Strona polska. Józef Chłopicki, dyktator do stycznia 1831 roku, kierował armią pod Grochowem. Michał Radziwiłł był naczelnym wodzem tylko formalnie, a po nim dowództwo objął Jan Skrzynecki, któremu historycy zarzucają brak zdecydowania. Ignacy Prądzyński był autorem planu wiosennej kontrofensywy. Józef Dwernicki wygrał pod Stoczkiem, a Józef Bem zasłynął szarżą baterii pod Ostrołęką. Obroną Warszawy kierował prezes Rządu Narodowego gen. Jan Krukowiecki, który wkrótce zaczął rokowania o kapitulację.25
Strona rosyjska. Feldmarszałek Hans Karl von Diebitsch (Iwan Dybicz), zwycięzca z wojny rosyjsko-tureckiej 1828 do 1829 roku, cieszył się zaufaniem cara; dowodził pod Grochowem i Ostrołęką. Jego następca Iwan Paskiewicz, przez Britannicę opisywany jako dowódca ostrożny aż do przesady, zdobył Warszawę i otrzymał tytuł księcia warszawskiego. Wielki książę Konstanty, brat cara, po nocy listopadowej opuścił Warszawę razem z wojskami rosyjskimi.26
Kto wygrał powstanie listopadowe i dlaczego upadło?
Powstanie wygrało Imperium Rosyjskie. Encyclopaedia Britannica wskazuje jako przyczyny klęski brak jasnych planów i zdecydowanego przywództwa, wahania dowódców i podziały wśród polityków; Polski Słownik Biograficzny zwraca uwagę na brak koordynacji obrony Warszawy i postawę Krukowieckiego. Do tego dochodziła ogromna przewaga liczebna Rosji.27
Powstańcy zostali też sami. Ludwik Filip nie chciał wojny i wbrew oczekiwaniom nie poparł Polaków, a Londyn i Paryż uznały wojnę za wewnętrzną sprawę Rosji. Władze powstańcze nie przeprowadziły reform, które mogłyby przyciągnąć chłopów; na Ukrainie Prawobrzeżnej chłopi i duchowieństwo prawosławne byli wobec powstania obojętni albo wrodzy.28
Skutki powstania listopadowego
W 1832 roku Mikołaj I zastąpił konstytucję Statutem Organicznym, który zacieśnił związek Królestwa z Rosją i zlikwidował sejm oraz wojsko polskie. Namiestnikiem został Paskiewicz, który rządził dyktatorsko aż do śmierci w 1856 roku; okres ten nazywa się nocą paskiewiczowską. Statut zachował wprawdzie odrębną administrację i język polski jako urzędowy, ale Britannica podkreśla, że w praktyce car narzucił Polakom dyktaturę wojskową.29
Przyszły represje: sądy nad przywódcami, wyroki śmierci zaocznie dla emigrantów, konfiskaty majątków uczestników. Na Litwie i Rusi władze konfiskowały dobra szlachty, rozbijały polskie szkolnictwo, a w 1832 roku zamknęły Uniwersytet Wileński, karząc go za udział studentów i profesorów w powstaniu.30
Za granicę wyjechała znaczna część elity wojskowej, politycznej i intelektualnej. Paryż stał się jej stolicą: 8 grudnia 1831 roku powstał tam Komitet Narodowy Polski Joachima Lelewela, a rezydencja księcia Czartoryskiego, Hôtel Lambert, stała się ośrodkiem politycznym emigracji. Wychodźcy, nazywani później Wielką Emigracją, utrzymywali sprawę polską przy życiu w polityce i kulturze Europy.31
Powstanie trwale zapisało się w pamięci. Adam Mickiewicz uwiecznił obronę reduty w wierszu Reduta Ordona, choć sam Julian Ordon nie zginął podczas wybuchu, trafił do niewoli i zmarł na emigracji w 1887 roku. Ten sam poeta poświęcił Emilii Plater wiersz Śmierć pułkownika.32
Powstanie nie przyniosło niepodległości, ale na trwałe ukształtowało polską tożsamość narodową. Muzeum Historii Polski zwraca uwagę, że trauma klęski i represji sprawiła, iż kolejne pokolenia szukały drogi do wolności w następnych zrywach, a Rosję uważały za najokrutniejszego z zaborców; podkreśla też, że nie wszyscy podzielali to przekonanie.33
Bitwy powstania listopadowego w naszych artykułach
Nasze artykuły o bitwach powstania listopadowego w kolejności chronologicznej.
- 1831Bitwa pod Stoczkiem, 1831Królestwo Polskie (powstanie listopadowe) kontra Imperium Rosyjskie
Pierwsze zwycięstwo powstania w otwartym polu.
- 1831Bitwa o Olszynkę Grochowską, 1831Królestwo Polskie (powstanie listopadowe) kontra Imperium Rosyjskie
Armia polska zatrzymała Rosjan u bram Warszawy.
- 1831Bitwa pod Ostrołęką, 1831Królestwo Polskie (powstanie listopadowe) kontra Imperium Rosyjskie
Jedna z najkrwawszych bitew powstania listopadowego.
- 1831Bitwa pod Rajgrodem, 1831Wojsko powstańcze kontra Imperium Rosyjskie
Trzy dni po Ostrołęce korpus Giełguda dopadł Rosjan Osten-Sackena pod Rajgrodem, po czterech godzinach zdobył miasteczko i otworzył drogę na Litwę.
- 1831Bitwa pod Ponarami, 1831Powstańcy polscy i litewscy kontra Imperium Rosyjskie
19 czerwca 1831 roku polscy i litewscy powstańcy Giełguda zaatakowali rosyjskie linie na Wzgórzach Ponarskich pod Wilnem i po czterech godzinach zostali odparci.
Oś czasu powstania listopadowego
- 29 listopada 1830Noc listopadowa: atak na Belweder, zdobycie Arsenału, początek powstania w Warszawie.34
- 5 grudnia 1830Gen. Józef Chłopicki obejmuje dyktaturę.35
- 25 stycznia 1831Sejm uchwala detronizację Mikołaja I.36
- 5 lutego 1831Armia rosyjska Dybicza wkracza do Królestwa Polskiego.37
- 14 lutego 1831Zwycięstwo Dwernickiego pod Stoczkiem.38
- 25 lutego 1831Bitwa o Olszynkę Grochowską, nierozstrzygnięta.39
- 31 marca i 10 kwietnia 1831Polskie zwycięstwa pod Wawrem, Dębem Wielkim i Iganiami.40
- 26 maja 1831Klęska pod Ostrołęką.41
- 10 czerwca 1831Dybicz umiera na cholerę; dowództwo obejmuje Paskiewicz.42
- 19 czerwca 1831Nieudany atak na Wilno, bitwa pod Ponarami.43
- 6 do 8 września 1831Szturm i kapitulacja Warszawy.44
- 5 października 1831Korpus Rybińskiego przechodzi do Prus i składa broń.45
- 21 października 1831Kapitulacja Zamościa, koniec powstania.46
- 1832Statut Organiczny w miejsce konstytucji z 1815 roku; zamknięcie Uniwersytetu Wileńskiego.47
Co czytać dalej
Szerszy obraz polskich wojen daje przewodnik historia wojskowa Polski, a ranking największe polskie bitwy pokazuje, jak zrywy XIX wieku wpisują się w dłuższą historię. Wielu dowódców z lat 1830 i 1831, z Chłopickim na czele, zaczynało służbę w wojnach napoleońskich.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Anna Dąbrowska, „Ostrołęka, początek końca powstania”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Congress Kingdom of Poland”; Wojciech Stanisławski, „The November Uprising”. ↩
- Wojciech Stanisławski, „The November Uprising”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Dzieje.pl, „Rocznica wybuchu powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „Revolutions of 1830”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Dzieje.pl, „Rocznica wybuchu powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”. ↩
- Dzieje.pl, „Rocznica wybuchu powstania listopadowego”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Polish Museum of America, „Polish November Uprising commemoration”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Chłopicki”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Wojciech Stanisławski, „The November Uprising”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Polish Insurrection of 1830 to 1831”; Polish Museum of America, „Polish November Uprising commemoration”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Muzeum Historii Polski, „Wkroczenie armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza do Królestwa Polskiego”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Jęliśmy się oręża w duchu jedności z Królestwem Polskim. Powstanie Listopadowe na Litwie”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Panerių kautynės”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Muzeum Historii Polski, „Wkroczenie armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza do Królestwa Polskiego”; Encyclopaedia Britannica, „Adam Jerzy, Prince Czartoryski”. ↩
- Dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Muzeum Historii Polski, „Wkroczenie armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza do Królestwa Polskiego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”; Internetowy Polski Słownik Biograficzny, „Obrona Warszawy w 1831 r.”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Bitwy pod Wawrem i Dębem Wielkim”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Anna Dąbrowska, „Ostrołęka, początek końca powstania”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Jęliśmy się oręża w duchu jedności z Królestwem Polskim. Powstanie Listopadowe na Litwie”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Dzieje.pl, „Emilia Plater (1806 do 1831)”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Polish Insurrection of 1830 to 1831”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Antanas Gelgaudas”; Instytut Pamięci Narodowej, „Jęliśmy się oręża w duchu jedności z Królestwem Polskim. Powstanie Listopadowe na Litwie”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Hans Karl von Diebitsch”; Muzeum Historii Polski, „Wkroczenie armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza do Królestwa Polskiego”; Encyclopaedia Britannica, „Ivan Fyodorovich Paskevich”; Internetowy Polski Słownik Biograficzny, „Obrona Warszawy w 1831 r.”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”. ↩
- Dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”. ↩
- Dzieje.pl, „Kalendarz dat”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”; Dorota Janiszewska-Jakubiak, „Pomniki nagrobne bohaterów powstania listopadowego we Lwowie i Łopatynie”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Olszynką Grochowską”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „Józef Chłopicki”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Bitwy pod Wawrem i Dębem Wielkim”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Anna Dąbrowska, „Ostrołęka, początek końca powstania”. ↩
- Anna Dąbrowska, „Ostrołęka, początek końca powstania”; Świat Sybiru, „26.05.1831”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Antanas Gelgaudas”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Panerių kautynės”; Instytut Pamięci Narodowej, „Jęliśmy się oręża w duchu jedności z Królestwem Polskim. Powstanie Listopadowe na Litwie”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego, „Początek szturmu Warszawy”; Internetowy Polski Słownik Biograficzny, „Obrona Warszawy w 1831 r.”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Chłopicki”; Muzeum Historii Polski, „Bitwy pod Wawrem i Dębem Wielkim”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Anna Dąbrowska, „Ostrołęka, początek końca powstania”; Muzeum Wojska Polskiego, „Początek szturmu Warszawy”; Internetowy Polski Słownik Biograficzny, „Obrona Warszawy w 1831 r.”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Hans Karl von Diebitsch”; Muzeum Historii Polski, „Wkroczenie armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza do Królestwa Polskiego”; Encyclopaedia Britannica, „Ivan Fyodorovich Paskevich”; Muzeum Wojska Polskiego, „Początek szturmu Warszawy”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Dzieje.pl, „Rocznica wybuchu powstania listopadowego”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Internetowy Polski Słownik Biograficzny, „Obrona Warszawy w 1831 r.”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Revolutions of 1830”; Polish Museum of America, „Polish November Uprising commemoration”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Polish Insurrection of 1830 to 1831”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Congress Kingdom of Poland”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Następstwa powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „Ivan Fyodorovich Paskevich”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Następstwa powstania listopadowego”; Instytut Pamięci Narodowej, „Jęliśmy się oręża w duchu jedności z Królestwem Polskim. Powstanie Listopadowe na Litwie”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Polish Insurrection of 1830 to 1831”; Uniwersytet Wileński, „History”; Dzieje.pl, „100 lat temu ponownie otwarto Uniwersytet Stefana Batorego”. ↩
- Wojciech Stanisławski, „The November Uprising”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Klęska powstania i Wielka Emigracja”; Encyclopaedia Britannica, „Adam Jerzy, Prince Czartoryski”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego, „Początek szturmu Warszawy”; Dorota Janiszewska-Jakubiak, „Pomniki nagrobne bohaterów powstania listopadowego we Lwowie i Łopatynie”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Adam Mickiewicz, Reduta Ordona”; Dzieje.pl, „Emilia Plater (1806 do 1831)”. ↩
- Wojciech Stanisławski, „The November Uprising”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Chłopicki”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Wkroczenie armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza do Królestwa Polskiego”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”. ↩
- Dzieje.pl, „Kalendarz dat”; EBSCO Research Starters, „November Uprising”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Olszynką Grochowską”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Bitwy pod Wawrem i Dębem Wielkim”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”. ↩
- Anna Dąbrowska, „Ostrołęka, początek końca powstania”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Hans Karl von Diebitsch”; Encyclopaedia Britannica, „Ivan Fyodorovich Paskevich”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Panerių kautynės”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego, „Początek szturmu Warszawy”; Dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”. ↩
- Dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przebieg powstania listopadowego”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Congress Kingdom of Poland”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Następstwa powstania listopadowego”; Uniwersytet Wileński, „History”. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, „November Insurrection”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (MEN), „Przebieg powstania listopadowego”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat: 1831”.
- Anna Dąbrowska, „Ostrołęka, początek końca powstania”, Polska Zbrojna (MON), 2014.
- Encyclopaedia Britannica, „Congress Kingdom of Poland”.
- Wojciech Stanisławski, „The November Uprising: more than a romantic rebellion”, Muzeum Historii Polski, polishhistory.pl.
- EBSCO Research Starters, „November Uprising”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Rocznica wybuchu powstania listopadowego”.
- Encyclopaedia Britannica, „Revolutions of 1830”.
- Polish Museum of America, „Polish November Uprising commemoration”.
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Chłopicki”.
- Internet Encyclopedia of Ukraine (Kanadyjski Instytut Studiów Ukraińskich), „Polish Insurrection of 1830 to 1831”.
- Muzeum Historii Polski, kalendarium: „Wkroczenie armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza do Królestwa Polskiego”.
- Instytut Pamięci Narodowej, „Jęliśmy się oręża w duchu jedności z Królestwem Polskim. Powstanie Listopadowe na Litwie”.
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Panerių kautynės” (bitwa pod Ponarami).
- Encyclopaedia Britannica, „Adam Jerzy, Prince Czartoryski”.
- Internetowy Polski Słownik Biograficzny (NInA), „Obrona Warszawy w 1831 r.”.
- Muzeum Historii Polski, kalendarium: „Bitwy pod Wawrem i Dębem Wielkim”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Emilia Plater (1806 do 1831)”.
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Antanas Gelgaudas” (Antoni Giełgud).
- Encyclopaedia Britannica, „Hans Karl von Diebitsch”.
- Encyclopaedia Britannica, „Ivan Fyodorovich Paskevich”.
- Dorota Janiszewska-Jakubiak (oprac.), „Pomniki nagrobne bohaterów powstania listopadowego we Lwowie i Łopatynie”, Dzieje.pl.
- Muzeum Historii Polski, kalendarium: „Bitwa pod Olszynką Grochowską”.
- Świat Sybiru (Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku), „26.05.1831: when November ended in May”.
- Muzeum Wojska Polskiego, „Początek szturmu Warszawy”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Następstwa powstania listopadowego”.
- Uniwersytet Wileński, „History”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „100 lat temu ponownie otwarto Uniwersytet Stefana Batorego”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Klęska powstania i Wielka Emigracja”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Adam Mickiewicz, Reduta Ordona”.
