Bitwa pod Ostrołęką rozegrała się 26 maja 1831 roku2, w czasie powstania listopadowego. Po nieudanej próbie rozbicia gwardii rosyjskiej główne siły polskie gen. Jana Skrzyneckiego przeprawiały się przez Narew pod Ostrołęką, gdy uderzyła na nie armia feldmarszałka Dybicza. Oddziały polskie, przede wszystkim słynny 4 pułk piechoty, walczyły o płonące miasto, ale Rosjanie je zajęli i przedarli się przez mosty. Aż do wieczora Skrzynecki posyłał do natarcia kolejne dywizje, by zepchnąć ich do rzeki, ponosząc ciężkie straty. Wieczorem bateria konna ppłk. Józefa Bema wysunęła się galopem naprzód i powstrzymała Rosjan, a nocą armia polska wycofała się w stronę Warszawy.
Wiosną 1831 roku powstanie listopadowe miało już na koncie wygrane bitwy, ale nie wygraną wojnę. W maju naczelny wódz poprowadził główne siły na północny wschód, przeciw gwardii rosyjskiej. 26 maja pod Ostrołęką, drewnianym miasteczkiem nad Narwią, armię polską zaskoczono w połowie przeprawy.
Wyprawa na gwardię
Powstanie listopadowe wybuchło w Warszawie w listopadzie 1830 roku, a w lutym 1831 roku armia polska powstrzymała marsz Rosjan na Warszawę w bitwie o Olszynkę Grochowską. Po zwycięstwach wiosennej ofensywy pod Wawrem, Dębem Wielkim i Iganiami naczelny wódz, gen. Jan Skrzynecki, znalazł się pod presją opinii publicznej, która domagała się działania. W maju ruszył przeciw gwardii rosyjskiej na północny wschód od Warszawy, ale pod Śniadowem nie zdecydował się na uderzenie i gwardia uszła w stronę Białegostoku.
Zaskoczeni nad rzeką
Tymczasem feldmarszałek Iwan Dybicz ruszył z główną armią rosyjską, by odciąć Skrzyneckiego od Warszawy. Wieczorem 25 maja Polacy zaczęli przeprawiać się przez Narew pod Ostrołęką.3 Następnego ranka, gdy część wojska była jeszcze na drugim brzegu, kolumny rosyjskie uderzyły na dywizję gen. Tomasza Łubieńskiego i na oddziały gen. Ludwika Bogusławskiego, a wśród nich na 4 pułk piechoty, słynnych Czwartaków.
Walka o mosty
Obrońcy walczyli na ulicach płonącego miasta, ale Rosjanie zajęli Ostrołękę i szturmem przeszli przez mosty, których Polacy nie zdążyli zniszczyć. Rosyjska artyleria z wyższego brzegu raziła polskie pozycje. Aż do wieczora Skrzynecki posyłał do natarcia kolejne dywizje przeciw Rosjanom, którzy przeszli rzekę, by zepchnąć ich z powrotem do Narwi. Natarcia odzyskiwały teren, po czym załamywały się w ogniu dział, a w walce polegli generałowie Ludwik Kicki i Henryk Kamieński1.
Bateria Bema
Wieczorem, gdy Rosjanie szykowali się do kolejnego natarcia, ppłk Józef Bem wyprowadził galopem 4 baterię artylerii lekkokonnej na bliską odległość3 i otworzył ogień. Według wielu relacji jej ostrzał, prowadzony przez około pół godziny pod ogniem rosyjskich dział, zatrzymał rosyjskie kolumny i umocnił Dybicza w przekonaniu, że w pobliżu stoją świeże polskie odwody. Po zmroku rada wojenna zdecydowała o odwrocie i armia ruszyła w stronę Warszawy. Dybicz nie podjął pościgu, a około dwóch tygodni później zmarł na cholerę.
Znaczenie Ostrołęki
Pod Ostrołęką armia polska straciła kilka tysięcy najlepszych piechurów, a wraz z nimi inicjatywę w wojnie; we wrześniu padła Warszawa4. Mimo to postawa Czwartaków i szarża baterii Bema przeszły do legendy, a niemiecki poeta Julius Mosen uwiecznił pułk w wierszu o ostatnich dziesięciu Czwartakach przekraczających granicę pruską5. W Ostrołęce stoi mauzoleum poległych1, a bitwę upamiętnia napis na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.