Bitwa pod Rajgrodem 1831: Giełgud otwiera drogę na Litwę

Wiosną 1831 roku powstanie, które wybuchło w Warszawie w listopadzie poprzedniego roku, było w opałach. 26 maja armia polska przegrała zaciętą bitwę pod Ostrołęką. Z Rosjanami walczyli też powstańcy na Litwie, a wódz naczelny Jan Skrzynecki nakazał wysłać tam korpus na pomoc.²

Zadanie przypadło generałowi Antoniemu Giełgudowi. Wydawcy raportów generalicji powstania listopadowego, którzy opublikowali jego relację z Rajgrodu, kreślą jego drogę: pochodził ze Żmudzi, walczył w wojnach napoleońskich, w 1812 roku własnym kosztem wystawił pułk piechoty, a w 1818 roku został generałem brygady. W powstaniu wyróżnił się pod Wawrem, Białołęką i Olszynką Grochowską i dostał dowództwo II Dywizji Piechoty.³

Był żołnierzem o nietypowym zestawie odznaczeń. Napoleon mianował go pułkownikiem, później otrzymał od Aleksandra I Order Świętego Stanisława II klasy, miał też Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari. Teraz, w powstaniu przeciw Rosji, wysłano go, by przeniósł wojnę na jego rodzinną Litwę.⁴

Marsz na północ

Giełgud wyszedł z Łomży 25 maja i skierował się na linię Stawiska, Szczuczyn, Grajewo, gdzie połączył się z oddziałem pułkownika Wacława Sierakowskiego. Historyk Tomasz Gąsowski w wydanym przez Znak leksykonie bitew polskich przypisuje jego korpusowi 14 batalionów piechoty, 7 szwadronów jazdy i 26 dział.⁵

Po stronie rosyjskiej generał Osten-Sacken miał rozkaz opanować Łomżę. O świcie 29 maja opuścił umocnienia w Rajgrodzie, zostawiając w miasteczku dwa pułki piechoty moskiewskiej. Gąsowski ocenia jego korpus na 8 batalionów, 4 szwadrony, 3 sotnie kozaków i 14 dział.⁶

Cztery godziny pod Rajgrodem

Niedaleko wsi Miecze Rosjanie natknęli się na jazdę polskiej straży przedniej. Zaskoczeni, zaczęli cofać się w stronę Rajgrodu. Koło jeziora Czarne doszło do walki; Giełgud wzmocnił lewe skrzydło i odparł przeciwnika.⁷

Gdy pobici Rosjanie cofali się do Rajgrodu, generał Henryk Dembiński rzucił za nimi dwa szwadrony jazdy poznańskiej. Szarża prowadzona przez majora Franciszka Mycielskiego załamała się pod ogniem rosyjskiej piechoty w miasteczku, a Mycielski poległ. Polska piechota parła jednak naprzód i po czterech godzinach walki Rajgród został zdobyty. Osten-Sacken kazał cofać się na Augustów, odsłaniając drogę na Litwę.⁸

Zupełne zwycięstwo

Giełgud złożył raport Rządowi Narodowemu spod Suwałk. W napisanym własnoręcznie i podpisanym raporcie pisał, że jego żołnierze walczyli z największym zapałem i odnieśli zupełne zwycięstwo. Doliczył się 1200 rosyjskich jeńców i około 200 poległych Polaków, w tym majora Mycielskiego, i skarżył się, że cofający się nieprzyjaciel grabi i niszczy magazyny żywności. Gąsowski podaje straty rosyjskie: 800 zabitych i 1200 wziętych do niewoli.⁹

Litewska encyklopedia narodowa w biogramie Giełguda wymienia zwycięstwo nad oddziałem rosyjskim pod Rajgrodem jako początek jego marszu na Litwę.¹⁰

Stracone szanse

Zwycięstwo, w ocenie wydawców raportów, złagodziło wrażenie klęski pod Ostrołęką i pozwoliło Giełgudowi ruszyć na Wilno. Pościg był jednak opieszały, a Giełgud stracił łączność z powstańcami, więc nie przecięto Rosjanom drogi na Grodno.¹¹

W czerwcu Giełgud połączył się na Litwie z korpusem generała Dembińskiego i został naczelnym dowódcą tamtejszych powstańców. Encyklopedia litewska odnotowuje, że przy swoim sztabie utworzył tymczasowy polski rząd centralny Litwy i przywrócił władzę powstańczą w powiatach. 11 czerwca kazał Chłapowskiemu i Dembińskiemu ruszyć na Wilno, licząc, że Rosjanie oddadzą je bez walki; zamiast tego jego atak został odparty 19 czerwca pod Ponarami.¹²

Potem próbował utrzymać linię między Wilią a Świętą i formował nowe pułki na Żmudzi, ale 8 lipca jego wojsko nie zdołało zdobyć Szawli. Gdy droga powrotna do Polski została odcięta, podzielił siły i poprowadził je ku granicy pruskiej, a 13 lipca 1831 roku, w czasie jej przekraczania, został zastrzelony przez jednego z własnych oficerów, kapitana Stefana Skulskiego.¹³