Co wydarzyło się pod Ponarami?
19 czerwca 1831 roku, w czasie powstania listopadowego, około 13 tysięcy polskich żołnierzy i litewskich powstańców pod dowództwem generała Antoniego Giełguda zaatakowało wojska rosyjskie broniące Wzgórz Ponarskich pod Wilnem, licząc na zdobycie miasta. Ataki były źle skoordynowane i po około czterech godzinach walki Giełgud nakazał odwrót. Klęska zostawiła Wilno w rękach Rosjan do końca powstania.1
Powstanie listopadowe wybuchło w Warszawie pod koniec 1830 roku, a wiosną 1831 roku powstańcy walczyli z Rosjanami także na Litwie. Naczelny wódz polski nakazał wysłać tam wojsko na pomoc. Po klęsce pod Ostrołęką 26 maja zadanie marszu na Litwę otrzymał generał Antoni Giełgud, pochodzący ze Żmudzi weteran wojen napoleońskich.2
Giełgud nie był nowicjuszem. W 1812 roku, jak zgodnie podają obie biografie, wystawił własnym kosztem pułk piechoty na wojnę Napoleona z Rosją, a w 1818 roku został generałem brygady. W powstaniu, według wydania raportów generalicji, walczył pod Wawrem, Białołęką i Olszynką Grochowską, zanim Skrzynecki powierzył mu dowództwo dywizji. Na Litwie miał też utworzyć przy swoim sztabie tymczasowy polski rząd prowincji i przywrócić władzę powstańczą w powiatach.3
29 maja Giełgud pobił Rosjan pod Rajgrodem, otwierając sobie drogę na północ. Na Litwie połączył się z wysłanymi tam wcześniej oddziałami, wśród nich z niewielkim korpusem generała Dezyderego Chłapowskiego, i został wodzem naczelnym powstańców na Litwie. Redaktorzy zbioru raportów generalicji zauważają, że pościg po Rajgrodzie był opieszały, a łączność z powstańcami zawiodła, więc Rosjanom nie odcięto drogi na Grodno.4 › Bitwa pod Ostrołęką, 1831
Marsz na Wilno
Celem było Wilno. Według Encyklopedii Litewskiej 11 czerwca Giełgud kazał Chłapowskiemu i generałowi Henrykowi Dembińskiemu maszerować na miasto, licząc, że armia rosyjska opuści je bez walki. Tak się nie stało. Gdy powstańcy się zbliżali, w Wilnie i okolicy stało według encyklopedii około 26 tysięcy rosyjskich żołnierzy z 87 działami, wobec 12 600 powstańców z 28 działami. Relacja Polskiej Agencji Prasowej podaje prawie 13 tysięcy po stronie polskiej i ponad 26 tysięcy po rosyjskiej. Litewski portal 15min.lt szacuje Rosjan na 20 tysięcy z 87 działami.5
Powstańcy nadchodzili od strony Rykont i Trok. Na skrzyżowaniu dróg z Kowna, Trok i Grodna drogę zagrodził im oddział generała Dmitrija Osten-Sackena, około 8 tysięcy ludzi z 30 działami, wspierany przez gwardię i inne oddziały generałów Dmitrija Kuruty i Stiepana Chiłkowa, około 9 tysięcy ludzi z 28 działami, rozstawione u podnóża Wzgórz Ponarskich.6
Cztery godziny na wzgórzach
Walka 19 czerwca źle się dla atakujących ułożyła. Na lewym skrzydle powstańcy wdarli się do rosyjskich okopów, ale próba przebicia się doliną Wilii na tyły przeciwnika została odparta. Oddziały walczyły w rozproszeniu, pisze Encyklopedia Litewska, bez wspólnego dowództwa; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie nazywa atak źle skoordynowanym. Po około czterech godzinach Giełgud nakazał odwrót.7
Encyklopedia Litewska liczy około 600 zabitych powstańców i kolejnych 600 wziętych do niewoli wobec 364 zabitych i rannych Rosjan. Relacja Polskiej Agencji Prasowej podsumowuje to podobnie: Rosjanie nie dopuścili powstańców do Wilna i zadali im straty znacznie większe od własnych.8
Koniec powstania na Litwie
Ponary rozstrzygnęły kampanię. Wilno pozostało w rękach rosyjskich do końca powstania. Giełgud próbował utrzymać się między Wilią a Świętą i formować nowe pułki na Żmudzi, ale 8 lipca jego wojsko nie zdołało zdobyć Szawli. Gdy droga powrotna do Polski była zamknięta, korpus wycofał się ku granicy pruskiej. 13 lipca 1831 roku, w zamieszaniu przy przekraczaniu granicy, Giełguda zastrzelił jego podwładny, kapitan Stefan Skulski, a powstańców rozbrojono w Prusach.9
W 2001 roku w pobliżu cmentarza na Ponarach odsłonięto pomnik poległych w bitwie powstańców, dzieło rzeźbiarza Konstantinasa Bogdanasa. Widnieje na nim data bitwy i powstańcze hasło Za naszą i waszą wolność, po litewsku i po polsku. Historyk Norbertas Černiauskas, cytowany przy 190. rocznicy, nazwał Ponary zapewne największą bitwą, jaką kiedykolwiek stoczono o stolicę Litwy.10
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Feliksas Sliesoriūnas, „Panerių kautynės (Bitwa pod Ponarami)”; Aleksandra Akińczo, „Upamiętniono 190. rocznicę bitwy o Wilno w powstaniu listopadowym”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Ponarami”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Antanas Gelgaudas (Antoni Giełgud)”; Powstanie listopadowe: raporty generalicji, „Raport dowódcy Korpusu Oddzielnego gen. Antoniego Giełguda o bitwie pod Rajgrodem”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Antanas Gelgaudas (Antoni Giełgud)”; Powstanie listopadowe: raporty generalicji, „Raport dowódcy Korpusu Oddzielnego gen. Antoniego Giełguda o bitwie pod Rajgrodem”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Antanas Gelgaudas (Antoni Giełgud)”; Powstanie listopadowe: raporty generalicji, „Raport dowódcy Korpusu Oddzielnego gen. Antoniego Giełguda o bitwie pod Rajgrodem”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Antanas Gelgaudas (Antoni Giełgud)”; Feliksas Sliesoriūnas, „Panerių kautynės (Bitwa pod Ponarami)”; Aleksandra Akińczo, „Upamiętniono 190. rocznicę bitwy o Wilno w powstaniu listopadowym”; 15min.lt, „Sostinėje paminėtos 1831 metų sukilimo, Panerių kautynių 190-osios metinės (Wilno upamiętnia 190. rocznicę powstania 1831 roku i bitwy pod Ponarami)”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Panerių kautynės (Bitwa pod Ponarami)”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Panerių kautynės (Bitwa pod Ponarami)”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Ponarami”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Panerių kautynės (Bitwa pod Ponarami)”; Aleksandra Akińczo, „Upamiętniono 190. rocznicę bitwy o Wilno w powstaniu listopadowym”. ↩
- Aleksandra Akińczo, „Upamiętniono 190. rocznicę bitwy o Wilno w powstaniu listopadowym”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Ponarami”; Feliksas Sliesoriūnas, „Antanas Gelgaudas (Antoni Giełgud)”; Powstanie listopadowe: raporty generalicji, „Raport dowódcy Korpusu Oddzielnego gen. Antoniego Giełguda o bitwie pod Rajgrodem”. ↩
- Feliksas Sliesoriūnas, „Panerių kautynės (Bitwa pod Ponarami)”; Aleksandra Akińczo, „Upamiętniono 190. rocznicę bitwy o Wilno w powstaniu listopadowym”; 15min.lt, „Sostinėje paminėtos 1831 metų sukilimo, Panerių kautynių 190-osios metinės (Wilno upamiętnia 190. rocznicę powstania 1831 roku i bitwy pod Ponarami)”. ↩
Źródła
- Feliksas Sliesoriūnas, Visuotinė lietuvių enciklopedija (Powszechna Encyklopedia Litewska), „Panerių kautynės (Bitwa pod Ponarami)”
- Aleksandra Akińczo, Polska Agencja Prasowa, dzieje.pl (2021), „Upamiętniono 190. rocznicę bitwy o Wilno w powstaniu listopadowym”
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, oś czasu, „Bitwa pod Ponarami”
- Feliksas Sliesoriūnas, Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Antanas Gelgaudas (Antoni Giełgud)”
- Powstanie listopadowe: raporty generalicji, wstęp redakcyjny, „Raport dowódcy Korpusu Oddzielnego gen. Antoniego Giełguda o bitwie pod Rajgrodem”
- 15min.lt (2021), „Sostinėje paminėtos 1831 metų sukilimo, Panerių kautynių 190-osios metinės (Wilno upamiętnia 190. rocznicę powstania 1831 roku i bitwy pod Ponarami)”
.jpg){kind=link}