Kiedy rozegrała się bitwa pod Stoczkiem?

14 lutego 1831 roku, na początku rosyjskiej kampanii przeciw powstaniu listopadowemu.

Kto dowodził pod Stoczkiem?

Korpusem polskim dowodził gen. bryg. Józef Dwernicki, a jazdą rosyjską gen. Fiodor Geismar.

Dlaczego bitwa pod Stoczkiem jest tak znana?

Było to pierwsze zwycięstwo powstania listopadowego, odniesione niewielkim kosztem nad cenionym rosyjskim dowódcą, które bardzo podniosło ducha w kraju.

Ilu żołnierzy walczyło pod Stoczkiem?

Według częstych szacunków około 4,7 tysiąca Polaków, w tym około 2,2 tysiąca jazdy, przeciw około 2 tysiącom rosyjskich strzelców konnych z 10 działami.

Czy Stoczek zmienił przebieg wojny?

Nie w sensie strategicznym. Marsz Rosjan na Warszawę trwał dalej, ale zwycięstwo uczyniło Dwernickiego bohaterem narodowym i podniosło morale powstańców.

Bitwa pod Stoczkiem, 1831: ułani Dwernickiego

W liczbach
Strona	Siły	Straty
Królestwo Polskie	Około 4,7 tysiąca: około 2,2 tysiąca jazdy, około 2,5 tysiąca piechoty¹ i 6 lekkich dział	Według raportu urzędowego 46 zabitych i 59 rannych¹
Rosja	Około 2 tysięcy strzelców konnych z dwóch pułków, 10 dział¹	Według danych rosyjskich około 280 zabitych, rannych i zaginionych; według polskich do około 500, w tym około 230 jeńców; 8 utraconych dział

W skrócie

Bitwa pod Stoczkiem rozegrała się 14 lutego 1831 roku², dziesięć dni po wkroczeniu do Królestwa Polskiego armii rosyjskiej, która miała stłumić powstanie listopadowe. Pod Stoczkiem, na wschód od Warszawy, korpus gen. Józefa Dwernickiego starł się z dwoma pułkami rosyjskich strzelców konnych gen. Fiodora Geismara, który próbował zaatakować z dwóch stron wąskimi leśnymi duktami. Polscy ułani rozbili pierwszą kolumnę rosyjską, a potem, choć ich pierwszą szarżę odparto, zmietli pułk samego Geismara i zdobyli osiem dział. Straty polskie były niewielkie. Było to pierwsze zwycięstwo w tej wojnie, które świętowano w całym kraju.

W lutym 1831 roku ponad stutysięczna armia rosyjska wkroczyła do Królestwa Polskiego, by stłumić powstanie listopadowe. Pierwsza dobra wiadomość dla powstańców nadeszła spod niewielkiego miasteczka na wschód od Warszawy, gdzie gen. Józef Dwernicki rzucił swoich ułanów na rosyjską straż przednią.

Najazd

Powstanie listopadowe wybuchło w Warszawie 29 listopada 1830 roku³, a w styczniu 1831 roku Sejm ogłosił detronizację Mikołaja I³. Na początku lutego feldmarszałek Iwan Dybicz przekroczył granicę z armią rosyjską. Na jej skrzydle posuwała się dywizja strzelców konnych gen. Fiodora Geismara, weterana uchodzącego za jednego z najlepszych rosyjskich dowódców straży przedniej.

Akwaforta starcia kawalerii z przewróconymi działami i padłymi końmi — Jeźdźcy generała Geismara pod Stoczkiem na niemieckiej akwaforcie z serii Russisch-Polnische Kriegsscenen 1831, wydanej w Norymberdze; w tytule podano błędną datę bitwy. Domena publiczna

Dwernicki czeka pod Stoczkiem

Naprzeciw niego ruszył korpus gen. bryg. Józefa Dwernickiego, doświadczonego kawalerzysty z czasów napoleońskich⁴, liczący około 4,7 tysiąca żołnierzy. Na wieść o bliskości Rosjan Dwernicki ustawił wojsko na wzniesieniach przy północnym skraju Stoczka: jazda zamykała drogi, sześć lekkich dział stanęło w centrum, a piechota w czworobokach obok nich. Geismar postanowił natychmiast uderzyć z dwóch stron. Generała Paszkowa wysłał z jednym pułkiem od strony Seroczyna¹, a sam poprowadził drugi.

Rytowany portret generała Józefa Dwernickiego w mundurze i płaszczu — Generał Józef Dwernicki, z książki Romana Sołtyka Polen und seine Helden im letzten Freiheitskampfe (1834). Domena publiczna

Rozbicie pierwszej kolumny

Rosyjskie kolumny musiały przeciskać się wąskimi leśnymi duktami i rozwijać szyk już pod ogniem polskich dział. Dwernicki rzucił ułanów na pułk Paszkowa, zanim ten zdążył rozwinąć szyk. Rosyjskie szwadrony przyjęły szarżę w miejscu, oddając salwę z karabinków zamiast ruszyć do kontrataku, i zostały rozbite; droga odwrotu przez las była zablokowana, a według relacji część jeźdźców utonęła w stawie podczas ucieczki.

Pocztówka z polską jazdą i artylerią atakującą rosyjskie kolumny na zaśnieżonym polu — Bitwa pod Stoczkiem 14 lutego 1831 roku na pocztówce z około 1910 roku z podpisem o zniszczeniu korpusu gen. Geismara przez jenerała Dwernickiego. Domena publiczna

Rosjanie wychodzili z lasu w kolumnach, a polscy ułani nie dali im czasu na rozwinięcie szyku.

Szarża na Geismara

Pułk Geismara ledwie zdążył się rozwinąć, gdy Polacy uderzyli i na niego. Pierwszą szarżę czterech szwadronów odparł ogień kartaczy i karabinów¹, ale ponowiony atak, według polskich relacji prowadzony osobiście przez Dwernickiego na czele szwadronu krakusów, zmiótł Rosjan. Na leśnej drodze odwrót zamienił się w bezładną ucieczkę. Rosjanie stracili osiem dział i wielu jeńców, a Polacy, według raportu, zaledwie 46 zabitych i 59 rannych.

Akwarela generała na białym koniu machającego czapką przed konnymi lansjerami z proporcami — Generał Józef Dwernicki na czele szwadronu krakusów, akwarela Romana Rupniewskiego. Domena publiczna

Zwycięstwo, które podniosło ducha

Stoczek nie powstrzymał rosyjskiego marszu na Warszawę, zatrzymanego dopiero w bitwie o Olszynkę Grochowską pod koniec lutego. Jako pierwsze zwycięstwo w tej wojnie bitwa wywołała jednak w Warszawie ogromny entuzjazm, a Dwernicki awansował na generała dywizji⁵. Bitwa żyje w pieśniach patriotycznych, takich jak pieśń „Grzmią pod Stoczkiem armaty”, a na polu bitwy stoi pomnik odsłonięty w 1931 roku.