Bitwa pod Iłżą 1864: zasadzka Rębajły w powstaniu styczniowym

Na początku 1864 roku powstanie styczniowe dogasało. Rosjanie, jak pisze portal WielkaHistoria, raz po raz rozbijali coraz mniej liczne oddziały powstańcze i sądzili, że panują nad sytuacją. Na pograniczu ziemi radomskiej i kieleckiej w polu stała jednak jeszcze jedna z ostatnich regularnych formacji powstańczych: 3. Pułk Piechoty Stopnickiej podpułkownika Karola Kality, walczącego pod pseudonimem „Rębajło”.²

Grzegorz Cwyl, autor monografii bitwy wydanej przez Bellonę, nazywa Kalitę jednym z najlepszych dowódców powstania, a portal Muzeum Historii Polski przygotowany na 160. rocznicę zrywu opiera się na jego własnych wspomnieniach z tego dnia. Siłami rosyjskimi dowodził pułkownik Michaił Piotrowicz Suchonin, naczelnik wojenny powiatu opatowskiego.³

Zasadzka w mrozie

Dzień zaczął się spokojnie. Kalita wspominał, że po pobudce oddział stanął w szeregach do modlitwy, a potem rozszedł się na śniadanie. Wtedy jeden z mieszkańców przyniósł wiadomość, że z Iłży, oddalonej o około dziesięć kilometrów, wyszła rosyjska kolumna. Rębajło postanowił przyjąć bitwę.⁴

Ukrył ludzi w chałupach. Mróz, pisał, był tak silny, że trudno było utrzymać karabin w ręku, ale wydano najsurowszy rozkaz, by nie ruszać się i nie zdradzić zasadzki; pierwsze strzały miały paść z chałup na sygnał pułkowego trębacza. Rosjanie wyczuli zasadzkę, a jednak dali się zaskoczyć. Atakując chałupy, dostali uderzenie w tyły. Kalita nadbiegł z rezerwą i kazał prażyć Moskali ogniem rotowym, a ci, jak pisał, padali jak muchy, zawrócili i w popłochu pobiegli ku lasowi, gdzie przyjął ich ogniem tyralierskim kapitan Bezdzieda.⁵

Wspomnienia nie oszczędzają ciemnej strony tej walki: Kalita pisze, że Rosjan znalezionych w zaroślach kosynierzy wieszali na drzewach, pod hasłem „nie ma pardonu dla wroga”.⁶

W mieście

Pościg trwał dwie godziny, aż powstańcy dotarli pod Iłżę. Weszli do miasta około czwartej po południu, gdy już się ściemniało, a walka po chałupach była bardzo ciężka. Około dziesiątej wieczorem dotarli do Rynku, ale Rosjanie wciąż trzymali domy po północnej stronie miasta, a w ciemnościach nie dało się rozpoznać, które zabudowania zajmuje która strona.⁷

Kalita obawiał się, że Rosjanom może szybko nadejść pomoc z Radomia, i nie chciał zostawać w mieście do rana, nie wiedząc, gdzie jest nieprzyjaciel. Kazał otrąbić odwrót. Walka trwała od wczesnego rana do późnego wieczora, najpierw pod Iłżą, potem w samym mieście.⁸

Rzadkie zwycięstwo

Jak rzadko w czasie powstania, to Polacy mieli przewagę: około 600 ludzi przeciw około 450, według WielkiejHistorii. Powołując się na Cwyla, portal ocenia straty rosyjskie na 150 do 170 zabitych i rannych, w tym co najmniej dwóch oficerów, którzy zmarli z ran kilka dni później, a polskie na 9 zabitych, 17 rannych i 8 zaginionych. Sam Kalita doliczył się 9 poległych i nie potrafił oszacować strat rosyjskich. Suchonin został dwukrotnie ranny w nogę i, jak odnotowuje opis książki Cwyla wydany przez Bellonę, później zmarł z ran.⁹

Zwycięstwo zaskoczyło rosyjskie dowództwo, które uważało bunt za niemal stłumiony. Według Cwyla zapoczątkowało krótki okres ofensywnej aktywności powstańczego II Korpusu generała Józefa Hauke-Bosaka i dowiodło, że powstańców można wyszkolić do poziomu wojska regularnego. WielkaHistoria dodaje, że zmusiło Rosjan do energiczniejszych działań w tym rejonie i ożywiło działalność powstańczą w województwach sandomierskim i krakowskim.¹⁰

Za późno, by zmienić wynik

Cwyl uważa, że obawa przed długą walką skłoniła cara do wydania ukazów uwłaszczeniowych, podpisanych 2 marca 1864 roku, które dały chłopom w Królestwie Polskim uprawianą przez nich ziemię na lepszych warunkach niż w innych częściach cesarstwa. Wielu chłopów odwróciło się wtedy od powstańców, którzy nie mogli im zaoferować nic więcej, a powstanie nie miało już szans na zwycięstwo.¹¹

Iłża pozostała jednak w pamięci. Po 1990 roku jej nazwę umieszczono na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie, przypomina Muzeum Historii Polski, wśród bitew, w których polscy żołnierze polegli za ojczyznę.¹²