Kim był Władysław Anders?
Władysław Anders (1892-1970) był polskim generałem, który po blisko dwóch latach w sowieckich więzieniach utworzył w 1941 roku w ZSRS Armię Polską z uwolnionych więźniów i zesłańców, w 1942 roku wyprowadził ją wraz z dziesiątkami tysięcy cywilów do Iranu, a potem dowodził nią jako 2. Korpusem Polskim we Włoszech, który w maju 1944 roku zdobył Monte Cassino i walczył pod Ankoną i Bolonią. Nieprzejednany antykomunista, pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii, komunistyczne władze w 1946 roku pozbawiły go obywatelstwa, a pochowano go wśród jego żołnierzy na Monte Cassino.1
Anders walczył w armii rosyjskiej w czasie I wojny światowej, a potem w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko-bolszewickiej, zanim przyszła wojna, która przyniosła mu sławę. Kawalerzysta z carskiej służby, w 1941 roku wyszedł z Łubianki i zbudował armię z wygłodzonych ludzi w kraju, który ich uwięził, a potem przeprowadził ją, razem z rodzinami, które za nią szły, przez trzy kontynenty, by wywalczyć sobie drogę w górę Półwyspu Apenińskiego. Dla emigracji stał się symbolem Polski, która nie godzi się na Jałtę. Dla komunistycznej władzy w Warszawie jednym z największych wrogów.2
Młodość
Władysław Albert Anders urodził się 11 sierpnia 1892 roku w majątku Błonie koło Kutna, w zaborze rosyjskim, w rodzinie szlacheckiego pochodzenia. Uczył się w Warszawie i zgłosił się ochotniczo do służby w armii rosyjskiej. W latach 1911-1914 studiował mechanikę na Politechnice Ryskiej.3
Od armii carskiej do polskiej
W czasie I wojny światowej walczył w armii rosyjskiej i doszedł do stanowiska szefa sztabu 7. Dywizji Strzelców. Po rewolucji lutowej 1917 roku wstąpił do formowanego w Rosji polskiego korpusu generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, a później do odrodzonego Wojska Polskiego.4
Na początku 1919 roku wziął udział w powstaniu wielkopolskim, a w wojnie polsko-bolszewickiej lat 1919-1920 dowodził pułkiem ułanów wielkopolskich i został ciężko ranny. Po wojnie studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Paryżu, służył jako oficer sztabowy, a potem dowodził dużymi związkami kawalerii, dochodząc do stopnia generała.5 › Bitwa Warszawska, 1920
Rok 1939 i sowieckie więzienia
Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, Anders dowodził Nowogródzką Brygadą Kawalerii w Armii „Modlin”, osłaniającej granicę z Prusami Wschodnimi, a potem walczył w rejonie Płocka, pod Mińskiem Mazowieckim i na Lubelszczyźnie. W drodze do Płocka został ranny odłamkiem bomby, a ponownie w starciu z oddziałami sowieckimi po tym, jak 17 września do Polski wkroczył także Związek Sowiecki, i 29 września 1939 roku Sowieci wzięli go do niewoli w rejonie Sambora, na południowy zachód od Lwowa.6
Kolejne dwadzieścia dwa miesiące spędził w rękach sowieckich: pod strażą NKWD w lwowskich szpitalach, od grudnia 1939 roku w lwowskim więzieniu na Brygidkach, a od 29 lutego 1940 roku w Moskwie, na Łubiance i przez pewien czas na Butyrkach. W przeciwieństwie do tysięcy polskich oficerów wysłanych do obozów trzymano go w więzieniu. We Lwowie był bity i głodzony, w Moskwie poddawany długim przesłuchaniom, i wielokrotnie namawiano go do wstąpienia do Armii Czerwonej. Zwolniono go 4 sierpnia 1941 roku.7
Armia w ZSRS
Niemiecki atak na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku zmienił wszystko. 30 lipca rząd RP na uchodźstwie i Moskwa podpisały układ Sikorski-Majski, polskich więźniów i zesłańców objęła amnestia, a Anders otrzymał dowództwo Armii Polskiej tworzonej na terenie ZSRS. Ludzie przychodzili z więzień, łagrów i zesłania, a wraz z nimi cywile, kobiety i dzieci. Jej liczebność źródła podają różnie: biografia autorstwa Wojciecha Markerta wydana przez Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej liczy blisko 38 tysięcy oficerów i żołnierzy w połowie października 1941 roku i przytacza meldunek Andersa z początku 1942 roku, według którego stan armii dochodził do 60 tysięcy. IPN podaje 70 tysięcy żołnierzy w marcu 1942 roku, a dzieje.pl około 78,5 tysiąca żołnierzy wśród około 115 tysięcy osób, które w sumie się do niej zgłosiły.8

Gdy armia rosła, Sowieci zmniejszali przydziały żywności i naciskali, by jej niedoformowane dywizje wysyłać na front pojedynczo. Anders, głęboko nieufny wobec Sowietów, nie zgodził się rzucać ich do walki po kawałku, a w marcu 1942 roku Stalin zgodził się, by żołnierze, których nie zamierzał żywić, wyjechali do Iranu. Pierwszy rzut, około 33 tysięcy żołnierzy i około 11 tysięcy cywilów, przeprawił się między 24 marca a pierwszymi dniami kwietnia 1942 roku. Reszta wyszła w sierpniu. Liczby różnią się w zależności od źródła: „Szlaki Nadziei” IPN podają ponad 120 tysięcy osób, w tym 78,5 tysiąca żołnierzy i około 18 tysięcy dzieci, artykuł historyczny IPN około 115 tysięcy, dwa artykuły Muzeum Historii Polski ponad 115 tysięcy (78 tysięcy żołnierzy i 37 tysięcy cywilów) i blisko 120 tysięcy, a dane Markerta dla obu ewakuacji dają razem około 113 tysięcy osób, w tym około 77 tysięcy wojskowych.9

Droga do Włoch
W Iranie, Iraku i Palestynie armia odpoczęła, została wyposażona przez Brytyjczyków i przeszła szkolenie. Według Markerta 10 czerwca 1943 roku Naczelny Wódz, generał Władysław Sikorski, postanowił wydzielić z niej 2. Korpus Polski. Po śmierci Sikorskiego w katastrofie lotniczej w Gibraltarze na początku lipca jego następca, generał Kazimierz Sosnkowski, wydał rozkaz z 21 lipca 1943 roku tworzący korpus pod dowództwem Andersa (dzieje.pl przypisuje rozkaz z 21 lipca Sikorskiemu).10
Na przełomie 1943 i 1944 roku korpus, w którego skład weszły 3. Dywizja Strzelców Karpackich, 5. Kresowa Dywizja Piechoty i 2. Brygada Pancerna, przerzucono do Włoch i włączono do brytyjskiej 8. Armii.11
Od Monte Cassino do Bolonii
Od stycznia 1944 roku alianci trzykrotnie próbowali przełamać niemiecką Linię Gustawa pod Monte Cassino, wzgórzem z klasztorem, które zamykało drogę doliną Liri na Rzym, i za każdym razem ponosili porażkę.12
W maju 1944 roku, podczas ostatniej ofensywy aliantów na Linię Gustawa, korpus Andersa zaatakował masyw Monte Cassino, klucz do całej linii. Pierwsze natarcie, 12 maja, załamało się z ciężkimi stratami. Po dniach zaciętych, czasem wręcz, walk pod nieustannym ogniem artylerii i moździerzy Polacy uderzyli ponownie 17 maja, w nocy Niemcy się wycofali, a 18 maja Polacy opanowali wzgórze klasztorne, gdzie patrol 12. Pułku Ułanów Podolskich wszedł do ruin i zatknął na nich polską flagę (artykuł IPN o 3. Dywizji Strzelców Karpackich podaje 19 maja). W bitwie poległo 923 żołnierzy korpusu. Brytyjskie National Army Museum nazywa walkę o Cassino najkrwawszą w całej kampanii włoskiej.13 › Bitwa o Monte Cassino, 1944

Następnie korpus przeszedł na wybrzeże Adriatyku. Od połowy czerwca przebijał się wzdłuż wybrzeża na północ i 18 lipca zdobył port Ankonę, potem walczył nad rzeką Metauro na przedpolu Linii Gotów, którą 8. Armia przełamała we wrześniu, a pod koniec 1944 roku pod Faenzą i nad rzeką Senio. W ostatniej ofensywie, w kwietniu 1945 roku, Polacy sforsowali Senio i 21 kwietnia wkroczyli do Bolonii.14

Styl dowodzenia
Muzeum Historii Polski nazywa Andersa niepokornym oficerem, który nie bał się krytykować przełożonych i często stawiał ich przed faktami dokonanymi. Najlepszym przykładem jest ewakuacja z ZSRS: według Markerta generał Sikorski początkowo sprzeciwiał się wyprowadzeniu armii, ale Anders, nieufny wobec Sowietów i obawiający się o los swoich żołnierzy pod sowieckim dowództwem, parł do niej i dopilnował, by z wojskiem wyjechali cywile.15
Jego szef sztabu z 1945 roku, generał Stanisław Kopański, widział w nim nie intelektualistę, lecz żołnierza liniowego wysokiej klasy, z doświadczeniem wojennym, wolą, intuicją i szybką decyzją, jak przytacza Markert. Żołnierze, w większości byli więźniowie sowieccy, ufali mu. IPN nazywa go niekwestionowanym autorytetem dla podwładnych, a Muzeum Historii Polski pisze, że miał pełne zaufanie rodaków i że we Włoszech dbał o życie społeczne i kulturalne żołnierzy, traktując ich niemal jak własnych synów.16
Emigracja i śmierć
Od lutego do maja 1945 roku Anders pełnił obowiązki Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych. Odrzucał postanowienia konferencji w Jałcie, które pozostawiły Polskę w sowieckiej strefie wpływów, i w lutym 1945 roku zawiadomił prezydenta RP na uchodźstwie Władysława Raczkiewicza, że 2. Korpus nie uznaje jednostronnej decyzji podjętej w Jałcie.17
Nigdy nie wrócił do kraju. 2. Korpus przewieziono w 1946 roku do Wielkiej Brytanii i tam zdemobilizowano. Anders osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie był między innymi Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych i Naczelnym Wodzem na uchodźstwie, od 1949 roku przewodniczącym Głównej Komisji Skarbu Narodowego, od 1954 roku członkiem Rady Trzech, prezesem Polskiej Macierzy Szkolnej i przewodniczącym Polskiej Fundacji Kulturalnej, i został jednym z przywódców antykomunistycznej emigracji. 26 września 1946 roku komunistyczny rząd w Warszawie pozbawił go obywatelstwa polskiego i stopnia wojskowego. Zmarł w Londynie 12 maja 1970 roku i zgodnie ze swoją wolą spoczął wśród żołnierzy 2. Korpusu na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino. Uchwałę z 1946 roku władze PRL formalnie uchyliły w 1971 roku, rok po jego śmierci.18
Dziedzictwo i pamięć
Dla władz komunistycznych pozostał jednym z największych wrogów. Ich propaganda oskarżała go o zdradę, ewakuację z 1942 roku przedstawiała, jak pisze Muzeum Historii Polski, jako tchórzliwą ucieczkę i dezercję, i wyśmiewała powszechną wśród Polaków nadzieję, że pewnego dnia wjedzie do Warszawy na białym koniu. Dla wielu w kraju pozostał uosobieniem żołnierskich cnót. Wojciech Markert zalicza go do najważniejszych postaci powojennej emigracji. IPN przypisuje mu uratowanie ponad stu tysięcy obywateli polskich z sowieckich łagrów i więzień, a jego projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” odtwarza drogę armii i towarzyszących jej cywilów przez cały świat. W 2007 roku, w 115. rocznicę jego urodzin, Senat RP ogłosił Rok Generała Władysława Andersa.19
Przeczytaj o bitwie o Monte Cassino, o innym emigrancie, generale Stanisławie Maczku, albo o innych największych polskich wodzach.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. Łukasz Starowieyski, „He did not return on a white horse. General Władysław Anders”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. dzieje.pl, „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”. Instytut Pamięci Narodowej, „Ewakuacja Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. Łukasz Starowieyski, „He did not return on a white horse. General Władysław Anders”. dzieje.pl, „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”. Instytut Pamięci Narodowej, „Ewakuacja Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. dzieje.pl, „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”. Instytut Pamięci Narodowej, „Ewakuacja Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego”. Tomasz Stempowski, „Monte Cassino, Senio, Bolonia... O 3. Dywizji Strzelców Karpackich”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. dzieje.pl, „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”. Tomasz Stempowski, „Monte Cassino, Senio, Bolonia... O 3. Dywizji Strzelców Karpackich”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- National Army Museum, „The battle for Italy”. Instytut Pamięci Narodowej, „Monte Cassino”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. dzieje.pl, „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”. Tomasz Stempowski, „Monte Cassino, Senio, Bolonia... O 3. Dywizji Strzelców Karpackich”. National Army Museum, „The battle for Italy”. Instytut Pamięci Narodowej, „Monte Cassino”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. dzieje.pl, „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”. Tomasz Stempowski, „Monte Cassino, Senio, Bolonia... O 3. Dywizji Strzelców Karpackich”. National Army Museum, „The battle for Italy”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. Instytut Pamięci Narodowej, „Remembering Władysław Anders, an outstanding Pole, a great commander and politician”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. „Grey River Argus”, 17 lutego 1945, s. 3, „Stand by Poles against Big Three”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Władysław Albert Anders (1892-1970)”. Teodor Gąsiorowski, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”. Łukasz Starowieyski, „He did not return on a white horse. General Władysław Anders”. dzieje.pl, „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”. Instytut Pamięci Narodowej, „Remembering Władysław Anders, an outstanding Pole, a great commander and politician”. Tomasz Stempowski, „Monte Cassino, Senio, Bolonia... O 3. Dywizji Strzelców Karpackich”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. ↩
- Piotr Bejrowski, „Władysław Anders”. Łukasz Starowieyski, „He did not return on a white horse. General Władysław Anders”. Instytut Pamięci Narodowej, „Remembering Władysław Anders, an outstanding Pole, a great commander and politician”. Wojciech Markert, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”. Senat Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie ogłoszenia roku 2007 Rokiem Generała Władysława Andersa”. Paweł Bezak, recenzja. ↩
Źródła
- Piotr Bejrowski, Muzeum Historii Polski (polishhistory.pl, w języku angielskim), „Władysław Anders: A defiant officer and powerful commander”
- Instytut Pamięci Narodowej, Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności (wersja angielska), „Władysław Albert Anders (1892-1970)”
- Wojciech Markert, Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, „Generał broni Władysław Anders 1892-1970”, wydanie II, Warszawa 2012, ISBN 978-83-63755-02-7, w bibliotece cyfrowej Zbrojownia Centralnej Biblioteki Wojskowej
- Teodor Gąsiorowski, Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia, „Władysław Anders - bojowy szlak zdobywcy Monte Cassino”, 5 sierpnia 2025
- Łukasz Starowieyski, Muzeum Historii Polski (polishhistory.pl, w języku angielskim), „He did not return on a white horse. General Władysław Anders”
- dzieje.pl (PAP), „21 lipca 1943 r. utworzony został 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa”
- Instytut Pamięci Narodowej, Historia z IPN, „Ewakuacja Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego”
- Tomasz Stempowski, Instytut Pamięci Narodowej, Historia z IPN, „Monte Cassino, Senio, Bolonia... O 3. Dywizji Strzelców Karpackich”
- National Army Museum (Londyn), „The battle for Italy”
- Instytut Pamięci Narodowej, Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności (wersja angielska), „Monte Cassino”
- Instytut Pamięci Narodowej (wersja angielska), „Remembering Władysław Anders, an outstanding Pole, a great commander and politician”
- „Grey River Argus” (Greymouth, Nowa Zelandia), 17 lutego 1945, s. 3, „Stand by Poles against Big Three”, depesza agencyjna z Rzymu z 15 lutego 1945, w serwisie Papers Past (Biblioteka Narodowa Nowej Zelandii), w języku angielskim
- Senat Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie ogłoszenia roku 2007 Rokiem Generała Władysława Andersa”, Monitor Polski 2006, nr 90, poz. 935
- Paweł Bezak, „Niepodległość i Pamięć” 15, nr 2 (28), 2008, s. 252-255, recenzja: „Bitwy generała Władysława Andersa. Studia i materiały do dziejów 2 Korpusu Polskiego”, red. Bogusław Polak, Waldemar Handke, Zenon Jóźwiak, Leszno 2007
Władysław Anders: cytaty ze źródłami
Żołnierze! Kochani moi Bracia i Dzieci! Nadeszła chwila bitwy.
Zadanie, które nam przypadło, rozsławi na cały świat imię żołnierza polskiego.
Każdy cytat podajemy ze źródłem, które go zapisało, sprawdzonym w naszym audycie cytatów. Zasady redakcyjne ›






