Błękitna Armia to Armia Polska we Francji, utworzona dekretem francuskim z 4 czerwca 1917 roku i nazwana od błękitnych francuskich mundurów. Jej szeregi wypełnili ochotnicy z Ameryki i dawni jeńcy wojenni. Gen. Józef Haller objął dowództwo 4 października 1918 roku, a w 1919 roku przyprowadził do Polski około 70 tysięcy żołnierzy.
Niewiele armii powstało w tak niezwykłych okolicznościach. Gdy ją tworzono, nie istniało państwo polskie, któremu mogłaby służyć, a jej żołnierze przybywali z polskich dzielnic amerykańskich miast, z górniczych okręgów północnej Francji i z obozów jenieckich we Włoszech. Dwa lata później przejechała koleją przez pokonane Niemcy i od razu ruszyła do walki o granice odrodzonej Polski. Oto dzieje Błękitnej Armii, zwanej też armią Hallera, od narodzin we Francji do połączenia z Wojskiem Polskim. Tekst należy do naszego przewodnika Odzyskanie niepodległości, 1914 do 1921.
Czym była Błękitna Armia?
Błękitna Armia to potoczna nazwa Armii Polskiej we Francji. Powołał ją dekret, który prezydent Francji Raymond Poincaré podpisał 4 czerwca 1917 roku. Armia miała być autonomiczna i walczyć pod własnym, polskim sztandarem, ale podlegała dowództwu francuskiemu.1
Nazwa wzięła się od mundurów. Żołnierze nosili francuski błękit horyzontalny (bleu horizon), dlatego zaczęto ją nazywać Błękitną Armią. Od nazwiska dowódcy nazywano ją także armią Hallera.2
Jej organizatorem i pierwszym dowódcą był Francuz, gen. Louis Archinard, szef Francusko-Polskiej Misji Wojskowej. Polak, Józef Haller, objął dowództwo dopiero w październiku 1918 roku.3
Dlaczego Francja utworzyła polską armię?
Do 1917 roku Francja nie mogła tego zrobić. Rosja była jej sojusznikiem i rządziła dużą częścią ziem polskich, a Paryż traktował sprawę polską jako wewnętrzną sprawę Rosji. W 1914 roku polscy emigranci we Francji mogli wstępować tylko do francuskiej Legii Cudzoziemskiej, gdzie utworzyli kompanię zapamiętaną jako kompania bajońska, a jej żołnierzy jako bajończyków.4
Stanowisko Francji zmieniły dwa wydarzenia. 5 listopada 1916 roku Niemcy i Austro-Węgry proklamowały Królestwo Polskie pod swoją opieką i Ententa musiała na to odpowiedzieć. W marcu 1917 roku rewolucja lutowa obaliła cara i osłabiła Rosję, a Francja zmieniła stosunek do sprawy polskiej. Trzy miesiące później ogłoszono dekret.5
Armię utworzono z inicjatywy Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego z siedzibą w Paryżu, który nadawał jej kierunek polityczny. Więcej w biografii Romana Dmowskiego.6
Kto służył w Błękitnej Armii?
Żołnierze pochodzili z wielu stron. Byli wśród nich polscy emigranci, przede wszystkim ochotnicy z Ameryki Północnej, oraz jeńcy wojenni narodowości polskiej.7
Pierwszy oddział, 1. Pułk Strzelców Polskich, powstał w styczniu 1918 roku. Jego korpus oficerski był mieszany: spośród 72 oficerów opracowanie francuskiego ministerstwa liczy 20 Polaków z Legii Cudzoziemskiej, 4 z armii rosyjskiej, 46 z armii amerykańskiej i 2 z armii niemieckiej.8
Do końca wojny armia pozostała niewielka. Witold Jarno szacuje ją w chwili rozejmu na niecałe 20 tysięcy żołnierzy, głównie ochotników z Ameryki Północnej, a opracowanie francuskiego ministerstwa podaje dla dwóch pierwszych dywizji jesienią 1918 roku 430 oficerów i 17 tysięcy żołnierzy.9
Po rozejmie armia szybko rosła, bo wstępowali do niej Polacy z armii austro-węgierskiej przetrzymywani w obozach jenieckich we Włoszech i inni dawni jeńcy.10
Jak zaciągali się Polacy z Ameryki? Obóz w Niagara
Największy rezerwuar ochotników był w Ameryce Północnej, a droga do Francji prowadziła przez Kanadę. Po rozmowach z przywódcami Polonii rząd kanadyjski zgodził się szkolić polskich kandydatów na oficerów, a w styczniu 1917 roku do szkoły piechoty w Toronto przybyło pierwszych 23 ochotników ze Stanów Zjednoczonych, członków Związku Sokołów Polskich.11
W październiku 1917 roku rząd amerykański zezwolił na werbunek do armii polskiej wśród Polonii. Opracowanie francuskiego ministerstwa datuje to zezwolenie na 6 października 1917 roku, a Zygmunt Zalewski, który opisuje starania prowadzone przez Ignacego Jana Paderewskiego, datuje oficjalne zarządzenie sekretarza wojny Newtona Bakera na 13 października. Więcej w biografii Ignacego Jana Paderewskiego.12
Jesienią 1917 roku otwarto główny obóz szkoleniowy w Niagara-on-the-Lake w Ontario, po drugiej stronie rzeki od stanu Nowy Jork. Nazwano go obozem im. Tadeusza Kościuszki. Komendantem był oficer kanadyjski, ppłk Arthur D'Orr LePan, a za szkolenie płaciła Francja.13
Zanim obóz zamknięto wiosną 1919 roku, przeszło przez niego w drodze do Francji ponad 20 tysięcy ludzi. Liczby się różnią. Zygmunt Zalewski, opierając się na raporcie LePana, podaje 22 395 ochotników, którzy przybyli do obozu od października 1917 do lutego 1919 roku, oraz 20 720 żołnierzy wyszkolonych w Kanadzie i USA, których przewieziono do Francji. Polish Museum of America mówi o około 25 tysiącach, którzy przeszli przez obóz, i prawie 23 tysiącach, którzy odpłynęli. Nie wszyscy wyjechali: polscy żołnierze zmarli w obozie spoczywają na przykościelnym cmentarzu św. Wincentego a Paulo w Niagara-on-the-Lake.14
Kto dowodził Błękitną Armią?
Józef Haller dotarł do Francji w lipcu 1918 roku. Dowodził wcześniej II Brygadą Legionów Polskich, w lutym 1918 roku przeprowadził ją przez front pod Rarańczą, a w maju walczył z Niemcami pod Kaniowem. Jego drogę opisują bitwa pod Kaniowem i nasza biografia Józefa Hallera.15
28 września 1918 roku Francja i Komitet Narodowy Polski podpisały umowę, która uznawała armię polską za autonomiczną, sojuszniczą i walczącą pod jednolitym polskim dowództwem, a jej zwierzchnikiem politycznym czyniła Komitet. Komitet otrzymał prawo wyznaczenia naczelnego wodza.16
Hallera mianowano dowódcą Armii Polskiej we Francji 4 października 1918 roku i od tej chwili jego nazwisko związało się z armią. IPN zauważa, że jego sława przesłoniła fakt, iż przez pierwsze szesnaście miesięcy armią dowodził gen. Archinard.17
Czy Błękitna Armia walczyła w I wojnie światowej?
Walczyła, ale na małą skalę. 1. Pułk Strzelców Polskich wszedł na front w Szampanii w czerwcu 1918 roku i stał tam jeszcze w lipcu, gdy Niemcy rozpoczęli pod Reims swoją ostatnią wielką ofensywę tej wojny, drugą bitwę nad Marną.18
22 czerwca 1918 roku w obozie Mailly w Szampanii prezydent Poincaré wręczył polskim pułkom sztandary, mając u boku Dmowskiego i gen. Archinarda. W przemówieniu, którego tekst ogłosiła wtedy polska broszura, mówił żołnierzom: „Odtąd nie pod obcym znakiem walczyć będą synowie Polski: mieć odtąd będą barwy własne”.19
Pułk stał się następnie trzonem 1. Dywizji Strzelców Polskich. W październiku 1918 roku dywizja przejęła odcinek frontu w Wogezach, na wschód od Raon-l'Étape, gdzie według Zygmunta Zalewskiego w kilku potyczkach z Niemcami zginęło pięciu szeregowców i podporucznik. Miała wziąć udział w nowej ofensywie alianckiej w Lotaryngii, którą przekreślił rozejm z 11 listopada 1918 roku. O szerszym tle wojny na zachodzie czytaj w tekście Front zachodni I wojny światowej.20
Jak Błękitna Armia dotarła do Polski?
Polska odzyskała niepodległość w listopadzie 1918 roku, ale jej najlepiej wyposażona armia wciąż stała we Francji. 16 listopada Józef Piłsudski, już jako zwierzchnik nowego państwa, poprosił marszałka Focha o jej odesłanie do kraju. Witold Jarno pokazuje, jak rywalizacja Piłsudskiego z obozem Dmowskiego i spory aliantów o drogę przejazdu opóźniły jej wyjazd. O wydarzeniach tego listopada czytaj w tekście Narodowe Święto Niepodległości.21
Komitet Narodowy Polski chciał przewieźć armię morzem do Gdańska. Niemcy odmówiły, przy poparciu Wielkiej Brytanii, bo obawiały się polskich faktów dokonanych w mieście, którego los był wciąż przedmiotem sporu. Wybrano transport koleją przez Niemcy: amunicję żołnierzy zamykano w zaplombowanym wagonie w każdym pociągu, a transporty konwojowali oficerowie alianccy.22
Alianci postawili warunek. Według Encyclopedia of Ukraine Rada Najwyższa konferencji pokojowej zgodziła się 17 marca 1919 roku na przerzut armii, by zabezpieczyć front przeciw bolszewikom, a Paderewski zapewnił ją, że armia nie zostanie wysłana do Galicji Wschodniej. Jacek Legieć zauważa, że Ententa, godząc się na wysłanie armii Hallera do Polski, nie zezwoliła na jej użycie w Galicji, a strona polska nie zamierzała tego warunku respektować.23
Przed wyjazdem Haller wydał rozkaz, który otwierały słowa: „Nastąpiła upragniona chwila wymarszu Armii Polskiej z ziemi włoskiej, francuskiej i amerykańskiej do Polski”. Pierwsze transporty wyruszyły w kwietniu 1919 roku. Na polskiej ziemi armię i jej dowódcę witano z entuzjazmem, a tłumy wychodziły na spotkanie pociągów w Wielkopolsce, Łodzi i Warszawie.24
Jak liczna była armia Hallera?
Szacunki się różnią. Ministerstwo Obrony Narodowej podaje około 70 tysięcy żołnierzy w dwóch korpusach. Encyclopedia of Ukraine mówi o około 68 tysiącach w sześciu dywizjach, a Andrzej Nieuważny o 80 tysiącach żołnierzy w dwóch korpusach, z pięcioma dywizjami piechoty i dywizją szkolną. Encyclopaedia Judaica pisze o około 50 tysiącach, którzy trafili na front południowo-wschodni.25
Armia przyjechała dobrze uzbrojona. Zarówno MON, jak i francuskie opracowanie liczą 120 czołgów, według ministerstwa Renault, a armia przywiozła także samoloty: ministerstwo i Zalewski wymieniają siedem eskadr lotniczych.26
Armia Hallera przeciw Ukraińcom, 1919
Armia przybyła w środku wojny. Od listopada 1918 roku Polacy i Ukraińcy walczyli o Galicję Wschodnią, którą Zachodnioukraińska Republika Ludowa uważała za ziemię ukraińską, a Polacy za część dawnej Rzeczypospolitej. Dzieje tego konfliktu opisuje tekst Wojna polsko-ukraińska.27
Mimo zapewnień Paderewskiego jednostki armii Hallera były tam w połowie maja. 14 maja 1919 roku około 50-tysięczne siły polskie uderzyły na całym froncie ukraińskim. Jacek Legieć pisze, że trzon grupy północnej, która posuwała się wzdłuż granicy Galicji i Wołynia w kierunku Łucka i Brodów, stanowiły dwie dywizje armii Hallera, a Haller dowodził całą operacją. Według Encyclopedia of Ukraine do 27 maja Polacy zajęli Halicz i Stanisławów.28
Protesty Ententy i konieczność przerzucenia wojsk na zachód wobec obawy przed atakiem niemieckim zatrzymały polską ofensywę. W czerwcu Ukraińska Armia Halicka przeszła do kontrnatarcia w ofensywie czortkowskiej i podeszła na około 40 kilometrów do Lwowa, a 25 czerwca, według Encyclopedia of Ukraine, Rada Najwyższa pozwoliła Polsce zająć całą Galicję Wschodnią po Zbrucz. Polska kontrofensywa pod wodzą Piłsudskiego, rozpoczęta 28 czerwca, odrzuciła armię ukraińską, która w połowie lipca przeszła za Zbrucz, a Galicja Wschodnia znalazła się pod polską kontrolą.29
Przemoc wobec Żydów w 1919 roku
Wiosna 1919 roku przyniosła w Polsce także falę przemocy wobec Żydów, a żołnierze armii Hallera pojawiają się w kilku źródłach. Gershon Bacon pisze w YIVO Encyclopedia, że w Galicji Wschodniej na Żydów napadali przede wszystkim Polacy, i wyróżnia napaści żołnierzy armii Hallera, świeżo przybyłej z Francji, jako przemoc, która nie zjednała Żydów dla nowego państwa. 2 czerwca 1919 roku amerykański poseł w Warszawie Hugh Gibson donosił Waszyngtonowi, że dowódcy oddziałów Hallera mają wielką trudność z powstrzymaniem wystąpień antyżydowskich.30
Amerykańska misja Henry'ego Morgenthaua, o której powołanie prosił Paderewski, stwierdziła w raporcie z 3 października 1919 roku, że niemal w każdym mieście i miasteczku Polski żołnierze zatrzymywali Żydów i wyrywali lub obcinali im brody. Opisała osiem głównych ekscesów. Jednym z nich była Częstochowa 27 maja 1919 roku, gdzie według misji strzał oddany przez nieznaną osobę zranił polskiego żołnierza, plotka obwiniła Żydów, a w zamieszkach, które wybuchły i w których uczestniczyli polscy żołnierze i cywile, zatłuczono pięciu Żydów. Wiesław Paszkowski w studium o tym dniu, opartym na miejscowym dzienniku żydowskim i raporcie policji, pokazuje, jak rano żołnierze armii Hallera obcinali Żydom brody na ulicach. Podaje bilans gminy żydowskiej: pięciu zabitych mężczyzn, 23 ciężko i 44 lekko rannych, a w zajściach, jak stwierdza, uczestniczyli przede wszystkim miejscowi, a nie żołnierze.31
Encyclopaedia Judaica obarcza żołnierzy Hallera odpowiedzialnością za napaści na Żydów na ulicach i drogach oraz za pogromy w Galicji i twierdzi, że ich oficerowie o tym wiedzieli. Depesza Gibsona z 2 czerwca oddaje, jak widzieli to sami żołnierze: byli na ogół przekonani, że Żydzi przekazują wiadomości wrogowi, a polscy oficerowie, którzy przybyli z Rosji po rewolucji bolszewickiej, widzieli w Żydzie bolszewika.32
Haller odpowiedział rozkazem, który Gibson przekazał do Waszyngtonu w czerwcu 1919 roku. Nazywał w nim takie traktowanie ludności żydowskiej niegodnym polskiego żołnierza i zapowiadał sądy polowe dla winnych.33
Co stało się z Błękitną Armią?
1 września 1919 roku armię Hallera formalnie połączono z Wojskiem Polskim. Zygmunt Zalewski wylicza, co powstało na bazie jej oddziałów: między innymi osiemnaście pułków piechoty, osiem pułków artylerii, pułk czołgów i siedem eskadr lotniczych.34
Jej żołnierze walczyli dalej, najpierw z Ukraińcami, potem z Rosją Sowiecką. IPN wymienia wyprawę kijowską, Bitwę Warszawską i bitwę nad Niemnem w 1920 roku wśród kampanii, w których wzięły udział oddziały przybyłe z Francji. Całą historię opisuje tekst Wojna polsko-bolszewicka.35
Dlaczego Błękitna Armia jest ważna
Historycy oceniają ją z różnych stron. Jan Snopko nazywa udział armii w walkach na froncie zachodnim raczej symbolicznym, ale jej rolę polityczną bardzo ważną, bo wiązała Polskę ze zwycięskimi aliantami, i uważa ją za największe osiągnięcie Hallera. IPN widzi w niej argument na rzecz polskiej państwowości, który pomógł Polsce znaleźć się wśród zwycięzców na konferencji pokojowej w Paryżu.36
Była też stawką w polityce. Jarno pokazuje, że od początku pozostawała pod wpływem Narodowej Demokracji Dmowskiego, a Piłsudski obawiał się pozycji, jaką Haller miałby w kraju na czele własnej armii. Encyclopaedia Judaica idzie dalej i pisze o jej skrajnie nacjonalistycznym charakterze. Encyclopedia of Ukraine przypisuje dywizjom Hallera wyparcie Ukraińskiej Armii Halickiej z Galicji w walkach od maja do lipca 1919 roku.37
Pamięć o niej sięga za ocean. Polskie groby pozostały w Niagara-on-the-Lake, a Library and Archives Canada przechowuje dzienniki LePana z czasów obozu. W Polsce armię pamięta się jako jedną z sił, które obroniły odrodzone państwo, o czym opowiada nasz przewodnik Bitwy, które dały Polsce niepodległość.38
