Plebiscyt na Górnym Śląsku 1921: głosowanie, które podzieliło region

20 marca 1921 około 1,2 miliona ludzi w części niemieckiego Górnego Śląska poszło do urn pod okiem wojsk alianckich. Pytanie było jedno: Niemcy czy Polska. Odpowiedź brzmiała: niemiecka większość w całym obszarze i polska większość w setkach wsi. Ta podwójna odpowiedź doprowadziła do trzeciego zbrojnego zrywu, do rozstrzygnięcia Ligi Narodów i do granicy, która przecięła jeden z wielkich okręgów węgla i stali w Europie. Plebiscyt należy do szerszej historii odzyskania niepodległości i walk o granice w latach 1914 do 1921.²

Dlaczego na Górnym Śląsku odbył się plebiscyt?

Projekt warunków pokoju wręczony delegacji niemieckiej 7 maja 1919 przyznawał Górny Śląsk Polsce bez głosowania. Niemcy zaprotestowały i alianci zmienili traktat: skoro Niemcy twierdziły, że oderwanie regionu nie odpowiada woli ludności, postanowiono pozwolić mieszkańcom zdecydować. Historyk Maciej Fic z Uniwersytetu Śląskiego przypisuje tę zmianę przede wszystkim brytyjskiemu premierowi Davidowi Lloydowi George'owi i datuje decyzję Rady Najwyższej konferencji pokojowej na 4 czerwca 1919.³

Artykuł 88 traktatu wersalskiego, podpisanego 28 czerwca 1919, stanowił, że mieszkańcy określonej części Górnego Śląska zostaną wezwani, by w głosowaniu wypowiedzieć się, czy chcą przyłączenia do Niemiec, czy do Polski. Wojska niemieckie i wyżsi urzędnicy mieli opuścić obszar w ciągu piętnastu dni, a władzę miała przejąć komisja międzynarodowa wspierana przez wojska alianckie. Wynik miał być liczony gminami, a komisja miała potem zaproponować granicę, biorąc pod uwagę wolę mieszkańców oraz położenie geograficzne i gospodarcze każdej miejscowości.⁴

Komisja Międzysojusznicza w Opolu

Komisja przejęła obszar plebiscytowy proklamacją ogłoszoną w Opolu 11 lutego 1920. Traktat przewidywał czterech członków, ale Stany Zjednoczone nigdy nie wyznaczyły swojego, więc komisję tworzyli przedstawiciele Francji, Imperium Brytyjskiego i Włoch. Przewodniczył jej francuski generał Henri Le Rond.⁵

Wraz z komisją przybyły wojska francuskie i włoskie, a brytyjskie dopiero w 1921 roku. Niemieckie władze cywilne i wojsko odeszły, ale urzędnicy niższych szczebli, sędziowie, nauczyciele i policja pozostali na miejscu pod władzą aliantów. Polaków najbardziej drażniła niemiecka policja bezpieczeństwa, Sicherheitspolizei (Sipo), która ich zdaniem faworyzowała ludność niemiecką.⁶

Obszar plebiscytowy i jego mieszkańcy

Obszar plebiscytowy liczył według Fica około 11 000 kilometrów kwadratowych i według spisu z 1910 roku mieszkało na nim ponad 2 miliony ludzi. George Finch, piszący w American Journal of International Law w 1922 roku, podawał około 4100 mil kwadratowych i 2 060 000 mieszkańców w 1919 roku. Obszar rozciągał się od Opola i Raciborza na zachodzie po przemysłowe miasta Gliwice, Bytom i Katowice na wschodzie, gdzie leżał przemysł węglowy, cynkowy i hutniczy regionu.⁷

Jego mieszkańcy nie dzielili się wyraźnie na dwa narody. Wielu było dwujęzycznych, a przed 1914 rokiem, jak pisze Maren Hachmeister za Juliane Haubold-Stolle, języki i kultury współistniały tu bez większej troski o narodowe etykiety. Amerykański historyk Brendan Karch dowodzi, że większość Górnoślązaków podchodziła do nacjonalizmu instrumentalnie i stawiała rodzinę, wieś, pracę i wiarę przed przynależnością narodową. T. Hunt Tooley nazwał niemieckie zwycięstwo „w obliczu faktycznej większości »etnicznych« Polaków” dramatem samym w sobie.⁸

Dwie kampanie: Korfanty w Bytomiu, Urbanek w Katowicach

Polską kampanię prowadził Polski Komisariat Plebiscytowy, utworzony w lutym 1920 w hotelu „Lomnitz” w Bytomiu, pod kierunkiem komisarza plebiscytowego Wojciecha Korfantego, byłego posła do Reichstagu. Historyczka IPN Aleksandra Korol-Chudy nazywa go głównym i jedynym organizatorem oraz centrum polskiej propagandy.⁹

Jego niemiecki odpowiednik, Komisariat Plebiscytowy za Niemcami (Plebiszit-Kommissariat für Deutschland), miał siedzibę w Katowicach, a od kwietnia 1920 kierował nim Kurt Urbanek, burmistrz Rozbarku pod Bytomiem. Korol-Chudy zauważa, że dla strony niemieckiej był mniej centralny niż biuro Korfantego dla polskiej, bo obok niego działało wiele niemieckich związków. Najważniejsze były związki „wiernych ojczyźnie Górnoślązaków” (heimattreue Oberschlesier), które agitowały za Niemcami i organizowały przyjazd uprawnionych do głosowania z głębi Rzeszy. Ich podręcznik do głosowania, wydany we Wrocławiu w 1920 roku, objaśniał wyborcom przepisy.¹⁰

Propaganda i przemoc

Obie strony prowadziły intensywną kampanię propagandową, posługując się plakatami, ulotkami i prasą. Obie obiecywały dobrobyt i straszyły nędzą: polskie plakaty mówiły o wolności, niemieckie o trwałym dobrobycie w Niemczech i biedzie oraz emigracji pod rządami Polski.¹¹

Kampania była też krwawa. Ramę wyznaczały polskie zrywy z sierpnia 1919 i sierpnia 1920, dwa pierwsze powstania śląskie. Drugie z nich, które wybuchło po zabiciu polskiego lekarza Andrzeja Mielęckiego podczas zamieszek w Katowicach w sierpniu 1920, zmusiło komisję do rozwiązania Sipo i utworzenia policji plebiscytowej złożonej z Polaków i Niemców. Studium Tooleya o niemieckiej przemocy politycznej i praca niemieckiej historyczki Maren Hachmeister pokazują też drugą stronę medalu: przed przemocą polskich powstańców uciekali również Górnoślązacy o orientacji niemieckiej, a przed niemieckimi bojówkami Górnoślązacy o orientacji polskiej.¹²

Kto mógł głosować: spór o emigrantów

Traktat przyznawał prawo głosu każdemu mężczyźnie i każdej kobiecie, którzy 1 stycznia roku głosowania mieli ukończone 20 lat i urodzili się na obszarze plebiscytowym albo mieszkali na nim od dnia, który miała ustalić komisja.¹³

Przepis o osobach urodzonych na obszarze, lecz mieszkających gdzie indziej, wywołał najostrzejszy spór. Setki tysięcy Górnoślązaków wyjechały za pracą do zachodnich Niemiec, a Fic pisze, że obie strony początkowo przyjęły ten przepis z zadowoleniem: Warszawa liczyła na polskojęzycznych emigrantów z Westfalii i Nadrenii, Berlin na dawnych urzędników i osiadłych robotników wiernych Niemcom. Polska dyplomacja próbowała potem doprowadzić do tego, by emigranci głosowali kilka tygodni po mieszkańcach albo poza obszarem, ale ostateczne przepisy pozwoliły wszystkim głosować tego samego dnia.¹⁴

Liczby emigrantów, zwanych też po angielsku outvoters, różnią się. Adnotacje Departamentu Stanu podają 191 154 osoby głosujące spoza obszaru i niezamieszkałe na nim, a IPN 191 303. Wspólna polsko-niemiecka komisja podręcznikowa zaokrągla tę liczbę do około 200 000. Niemcy sprowadziły wielu z nich pociągami, sporą część z Zagłębia Ruhry, i większość z nich głosowała za Niemcami.¹⁵

Strona polska dowodziła, że ten sprowadzony głos wypaczył wynik, a niemieccy urzędnicy mieli o wiele łatwiejszy dostęp do danych emigrantów i do nich samych i równie łatwo mogli utrudnić przyjazd propolskim Górnoślązakom z zachodnich Niemiec. Odpowiedź strony niemieckiej opierała się na samym traktacie: emigranci byli Górnoślązakami z urodzenia i mieli prawo zapisane w artykule 88. Wspólna komisja podręcznikowa historyków polskich i niemieckich stwierdziła w 1976 roku, że przewidziany w traktacie i popierany przez Rzeszę udział Górnoślązaków z Niemiec wpłynął na wynik.¹⁶

Dzień głosowania, 20 marca 1921

Głosowanie odbyło się w niedzielę 20 marca 1921, w Niedzielę Palmową. Lokale wyborcze pilnowały wojska alianckie, a na ulicach Katowic stały francuskie czołgi.¹⁷

Wyniki plebiscytu na Górnym Śląsku

Frekwencja wyniosła około 97,5 procent. Spośród około 1,19 miliona oddanych głosów Niemcy otrzymały od 707 393 do 707 605, a Polska od 479 359 do 479 365, zależnie od obliczeń: od 59,4 do 59,7 procent za Niemcami i 40,3 procent za Polską.¹⁸

Liczony gminami, jak wymagał traktat, wynik wyglądał inaczej. Według adnotacji Departamentu Stanu za Polską głosowało 678 gmin i obszarów dworskich (42,5 procent), a za Niemcami 844, natomiast IPN podaje, że polska większość wystąpiła w 44,7 procent gmin. Miasta, także miasta okręgu przemysłowego, głosowały głównie za Niemcami, a znaczna część wsi na południu i wschodzie za Polską.¹⁹

Projekty podziału

Obie strony ogłosiły zwycięstwo. Rząd niemiecki żądał całego obszaru plebiscytowego, twierdząc, że wypowiedziała się większość i że regionu nie da się podzielić. 22 marca 1921 Korfanty odpowiedział odezwą i własną linią podziału, tak zwaną linią Korfantego. Biegła ona od Bogumina na granicy czechosłowackiej wzdłuż Odry ku Opolu, a potem do granicy polskiej,. Według wyliczeń samego Korfantego, które przytaczają historycy IPN Renata Skoczek i Mirosław Węcki, dawała Polsce 59,1 procent obszaru oraz 70,1 procent mieszkańców.²⁰

Komisja nie doszła do porozumienia. Członkowie brytyjski i włoski zaproponowali linię, którą historycy IPN nazywają linią Percivala-de Marinisa. Dawała ona Polsce niewiele więcej niż powiaty pszczyński i rybnicki, a miasta przemysłowe zostawiała Niemcom. Ostatecznie komisja przekazała aliantom sprzeczne projekty zamiast uzgodnionej granicy.²¹

III powstanie śląskie i Góra Świętej Anny

Według Fica wiadomości, że linia Percivala-de Marinisa zyskuje poparcie, skłoniły Korfantego do zgody na powstanie. III powstanie śląskie wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 i trwało do 5 lipca, jako zbrojna demonstracja woli przyłączenia regionu do Polski, jak ujął to Senat RP. Odpowiedziały mu niemieckie oddziały ochotnicze Selbstschutzu, a najsłynniejsza bitwa rozegrała się o Górę Świętej Anny (Annaberg), którą oddziały niemieckie zdobyły 21 maja (według Niemieckiego Muzeum Historycznego 23 maja).²² › Powstania śląskie 1919 do 1921

Decyzja Ligi Narodów

Alianci nadal nie mogli się porozumieć i 12 sierpnia 1921 przekazali sprawę Radzie Ligi Narodów. Rada powierzyła ją komisji czterech swoich członków, w której skład według historyka IPN Mirosława Węckiego weszli przedstawiciele Chin, Belgii, Brazylii i Hiszpanii. 12 października 1921 Rada jednomyślnie zaleciła przebieg granicy. Uznała, że okręg przemysłowy trzeba podzielić, a by utrzymać jego gospodarkę, zaproponowała przepisy przejściowe dotyczące kolei, wody, energii, waluty, węgla i ruchu ludności oraz ochronę mniejszości.²³

Konferencja Ambasadorów przyjęła to zalecenie jako własną decyzję 20 października 1921.²⁴

Co otrzymała Polska

Polska otrzymała około 29 procent obszaru plebiscytowego i około 46 procent jego mieszkańców (47 procent według amerykańskich szacunków z 1922 roku), w tym Katowice, Królewską Hutę (Chorzów), Rybnik, Pszczynę, Tarnowskie Góry i Lubliniec. Niemcom pozostała większa, głównie rolnicza część, około siedmiu dziesiątych obszaru, wraz z przemysłowymi miastami Bytomiem i Gliwicami.²⁵

W przemyśle proporcje były odwrotne. Historyk Georg Eckert zauważa, że Polska otrzymała serce okręgu przemysłowego, z większością hut żelaza i stali oraz większością przemysłu chemicznego. Amerykańskie dane gospodarcze przytaczane przez Fincha dawały stronie polskiej około trzech czwartych wydobycia węgla w regionie, wszystkie kopalnie i huty cynku oraz połowę mocy stalowni. W Niemczech decyzja wywołała oburzenie we wszystkich partiach politycznych.²⁶

Konwencja genewska i przejęcie

Niemcy i Polska wynegocjowały następnie szczegóły. Polsko-niemiecka konwencja dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie 15 maja 1922, miała obowiązywać 15 lat. Utrzymywała podzielony region jako jedną całość gospodarczą i chroniła mniejszości po obu stronach. Sejm RP zatwierdził ją 24 maja 1922, dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Opolu 3 czerwca, a konwencja obowiązywała do 1937 roku.²⁷

Oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego przekroczyły dawną granicę w Szopienicach 20 czerwca 1922 i tego samego dnia wkroczyły do Katowic. Kolejne powiaty przejmowano po kolei, jako ostatni rybnicki 4 lipca, a akt objęcia Górnego Śląska podpisano w Katowicach 16 lipca 1922.²⁸

Dwie pamięci jednego głosowania

W Niemczech podział pozostawił trwałe poczucie krzywdy. Niemieckie Muzeum Historyczne nazywa go niekorzystnym dla Niemiec i odnotowuje oburzenie, jakie wywołał we wszystkich partiach. Wywiad z Eckertem przeprowadzony w 2022 roku na Uniwersytecie w Wuppertalu przypomina opinię górnośląskiego polityka Hansa Lukaschka, że wydarzenia te podważyły wiarę Niemców w sprawiedliwość, a Sabine Bamberger-Stemmann zauważa, że Góra Świętej Anny stała się symbolem niemieckiego „Volkstumskampf”, walki o narodowość, w Republice Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy. Wspólna komisja podręcznikowa pisała, że walki narodowe na Górnym Śląsku przyczyniły się do powstania przesadnego nacjonalizmu niemieckiego i jego historycznego mitu.²⁹

W Polsce plebiscyt pamięta się jako część walki, która wraz z powstaniami przyniosła odrodzonemu państwu część Górnego Śląska. Senat RP uczcił w 2021 roku stulecie III powstania, przypominając głosowanie oraz udział obszaru i ludności, który uzyskała Polska, a od 2022 roku 20 czerwca, dzień wkroczenia Wojska Polskiego do Katowic, jest Narodowym Dniem Powstań Śląskich. Nowsze badania, takie jak studium Karcha o lojalności i praca Tooleya o głosowaniu, odczytują wynik nie tyle jako spis narodów, ile jako wybór ludzi o mieszanych lojalnościach, dokonany pod silną presją.³⁰

Głosowanie domknęło granicę zachodnią, którą traktat wersalski pozostawił otwartą, obok powstania wielkopolskiego i traktatu wersalskiego, a na wschodzie granicę rozstrzygnęły wojna polsko-bolszewicka i traktat ryski.