Pokój ryski 1921 (traktat ryski): pokój, który zakończył wojnę polsko-bolszewicką

W marcu 1921 roku wojna o ziemie dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów skończyła się nie na polu bitwy, lecz przy stole rokowań w Rydze, stolicy Łotwy. Pokój ryski, w języku formalnym traktat ryski, jest znacznie mniej znany niż traktat wersalski. A jednak wytyczył granicę między Polską a państwem sowieckim i podzielił między nie ziemie zamieszkane przez Ukraińców i Białorusinów.²

Ten artykuł prowadzi od bitew 1920 roku przez rokowania w Mińsku i Rydze do postanowień traktatu, sporu, jaki wywołał w Polsce, spojrzenia Ukraińców, Białorusinów, Litwinów i strony sowieckiej, aż do jego końca w 1939 roku. Zamyka on opowieść z naszych przewodników o odzyskaniu niepodległości w latach 1914 do 1921 i o wojnie polsko-bolszewickiej.

Od Bitwy Warszawskiej do stołu rokowań

W sierpniu 1920 roku Armia Czerwona stanęła pod Warszawą. Polskie zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej w połowie sierpnia i nad Niemnem we wrześniu odwróciły losy wojny, ale nie rozbiły Armii Czerwonej. Zbliżała się zima, żadna z armii nie była gotowa do kampanii zimowej, a większość Polaków, walczących od 1914 roku, chciała pokoju. Wszystko, jak dowodzi Jerzy Borzęcki, autor podstawowej monografii traktatu, wskazywało na kompromis.³

Rokowania uzgodniono jeszcze wtedy, gdy Polska przegrywała. Delegacja pod przewodnictwem Jana Dąbskiego, wiceministra spraw zagranicznych i polityka PSL „Piast”, spotkała się ze stroną sowiecką w Mińsku od 17 sierpnia. Delegat sowiecki Karol Daniszewski przedstawił warunki, które pozbawiłyby Polskę suwerenności, w tym ograniczenie armii do 50 tysięcy żołnierzy. Warszawa je odrzuciła, a delegacje postanowiły przenieść rozmowy do Rygi.⁴

Konferencja rozpoczęła się w neutralnej Rydze 21 września 1920 roku, gdy front przesuwał się już na korzyść Polski.⁵

Kto negocjował traktat ryski?

Polska wysłała dziesięciu pełnomocników. Sześciu było posłami głównych stronnictw sejmowych, co miało zapewnić ratyfikację podpisanych układów przez Sejm, a wśród nich Stanisław Grabski z Narodowej Demokracji, Norbert Barlicki z Polskiej Partii Socjalistycznej i Władysław Kiernik z „Piasta”. Leon Wasilewski, znawca spraw wschodnich, był głównym rzecznikiem idei federacyjnej Piłsudskiego, a gen. Mieczysław Kuliński wojskowym członkiem delegacji. Naprzeciw nich zasiadał Adolf Joffe, doświadczony dyplomata bolszewicki, na czele wspólnej delegacji rosyjsko-ukraińskiej, w której sowiecką Ukrainę reprezentował Dmytro Manuilski.⁶

Pierwsza sprawa przy stole okazała się zarazem najważniejsza. Strona sowiecka nalegała, by sowiecka Ukraina uczestniczyła w rokowaniach jako odrębne państwo, a Rada Obrony Państwa zgodziła się już 11 września na uznanie Rosji i Ukrainy w formie republik sowieckich. Delegacji Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury ani Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej nie dopuszczono do rokowań. Przyjęcie sowieckiej Ukrainy jako strony oznaczało w praktyce porzucenie sojuszu z Petlurą z kwietnia 1920 roku.⁷

Preliminaria pokojowe i rozejm z 12 października 1920 roku

Joffe zaczął od wysokich żądań. 28 września przedstawił projekt z linią zbliżoną do dzisiejszej wschodniej granicy Polski i posługiwał się sprawą Galicji Wschodniej jako kartą przetargową, o której Dąbski nie chciał rozmawiać. Przełom przyniosły poufne spotkania przewodniczących obu delegacji w pierwszych dniach października. Dąbski obstawał przy granicy pozostawiającej po polskiej stronie linię kolejową z Baranowicz przez Sarny do Równego i 5 października delegacja sowiecka przyjęła polską linię.⁸

Pośpiech Moskwy miał swoją przyczynę. 2 października Lenin napisał, że sprawa granic jest drugorzędna wobec jak najszybszego zakończenia wojny, a Joffe otrzymał polecenie podpisania układu w ciągu kilku dni. Armia Czerwona była potrzebna na południu przeciwko białej armii gen. Piotra Wrangla.⁹

Preliminaria pokojowe i umowę o rozejmie podpisali w Rydze 12 października 1920 roku Dąbski i dziewięciu pozostałych polskich delegatów oraz Joffe, Siergiej Kirow, Manuilski i Leonid Obolenski. Walki ustały z wejściem rozejmu w życie 18 października. Obie strony uznały niepodległość Ukrainy i Białorusi, określiły przebieg wschodniej granicy Polski, zrzekły się zwrotu kosztów wojny i zobowiązały się szanować prawa mniejszości. Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Libawie (Lipawie) 2 listopada 1920 roku.¹⁰

Dlaczego Lenin zawarł pokój?

Dla bolszewików wojna była czymś więcej niż sporem o granicę. Latem 1920 roku ich przywódcy liczyli, że poniosą rewolucję do Polski, a przez nią dalej na zachód. Klęska pod Warszawą zniweczyła te nadzieje i kierownictwo partii postanowiło zawrzeć pokój i zwrócić się przeciwko Wranglowi.¹¹

Lenin wyjaśnił ten wybór 15 października 1920 roku na naradzie przewodniczących powiatowych, gminnych i wiejskich komitetów wykonawczych guberni moskiewskiej. Republika Sowiecka, mówił, spieszyła się z zawarciem pokoju przed nadejściem kampanii zimowej, uznając, że lepiej mieć gorszą granicę, czyli mniej ziemi białoruskiej, niż narazić chłopów Rosji na kolejną zimową kampanię.¹²

Pokój nie miał być ostatnim słowem. Michaił Narinski z MGIMO i Mirosław Szumiło z Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) przytaczają słowa Lenina z tamtej jesieni, że rozejm pozwoli zyskać czas na rozprawę z Wranglem, a w pełniejszej wersji Narinskiego, że potem pokój można będzie odrzucić, jeśli to się opłaci.¹³

Pięć miesięcy do traktatu definitywnego

Na traktat definitywny trzeba było czekać dłużej, niż sądzono. Komisje spierały się o pieniądze, koleje, majątek i archiwa. Strona polska żądała początkowo około 300 milionów rubli w złocie jako udziału Polski w majątku dawnego imperium, a traktat przyznał ostatecznie 30 milionów. Podobnie jak w październiku, impasy przełamywały poufne rozmowy Dąbskiego z Joffem, ostatni z nich, jak zauważa Katarzyna Łysak z IPN, w lutym 1921 roku.¹⁴

Obie strony miały powody, by skończyć do marca. Polska chciała podpisać traktat przed plebiscytem na Górnym Śląsku 20 marca 1921 roku i potrzebowała sił do walki o Górny Śląsk. Rosję Sowiecką ogarniały bunty chłopskie i bunt w Kronsztadzie. Traktat podpisano w Domu Czarnogłowców w Rydze 18 marca 1921 roku.¹⁵

Co dał Polsce traktat ryski?

Traktat ogłoszono w Dzienniku Ustaw (1921, nr 49, poz. 300). Ze strony polskiej podpisali go Jan Dąbski, Stanisław Kauzik, Edward Lechowicz, Henryk Strasburger i Leon Wasilewski, a ze strony drugiej Adolf Joffe, Jakub Hanecki, Emanuel Kwiring, Jurij Kociubynski i Leonid Obolenski. Rosja Sowiecka podpisała go we własnym imieniu i z upoważnienia sowieckiej Białorusi.¹⁶

Mówiąc prościej, granica biegła od Dźwiny na północy przez Białoruś, pozostawiając Mińsk po stronie sowieckiej, i przez Polesie do Zbrucza i Dniestru. Polska otrzymała zachodnią Białoruś i zachodnią Ukrainę, w tym zachodni Wołyń i Polesie, daleko na wschód od linii Curzona, którą alianci zaproponowali w lipcu 1920 roku. W zamian uznała sowiecką Ukrainę i sowiecką Białoruś.¹⁸

Dlaczego Polska nie wzięła więcej ziem białoruskich?

W Polsce traktat zamknął długi spór o Wschód. Idea federacyjna Józefa Piłsudskiego zakładała pas państw między Polską a Rosją, przede wszystkim sprzymierzone z Polską państwo ukraińskie i związane z nią terytorium białoruskie. Narodowa Demokracja Romana Dmowskiego chciała włączyć do Polski ziemie, na których silna była kultura polska, i zasymilować ich pozostałych mieszkańców.¹⁹

W Rydze zwyciężyła koncepcja inkorporacyjna. Większość Polaków rozumiała już, że pokonanie Rosji Sowieckiej przekracza siły kraju, a endek Stanisław Grabski miał w delegacji wielkie wpływy. Najostrzejszym sporem był Mińsk. Grabski, jak pisze historyk IPN Adam Hlebowicz, obawiał się, że miasto, główny ośrodek prawosławia na Białorusi, stanie się w Polsce rozsadnikiem rosyjskiego nacjonalizmu. Obóz Piłsudskiego zarzucał mu potem, że oddał ziemie, aby Polska nie miała więcej mniejszości, niż zdołałaby zasymilować.²⁰

Historycy oceniają to dziś inaczej. Badania Jerzego Borzęckiego w archiwach sowieckich wykazały, że delegacja Joffego zgodnie z rozkazami z Moskwy nie zamierzała oddać Mińska ani iść na duże ustępstwa gdzie indziej, a Andrzej Nowak nazywa opowieść o zdradzie Grabskiego legendą, którą Borzęcki obalił. Piłsudski nie protestował przeciwko warunkom: wiedział, że kraj nie poprze dalszej wojny. Szumiło natomiast nadal uważa, że kilka tygodni dalszych walk jesienią 1920 roku mogło przynieść więcej.²¹

Ukraina Petlury: sojusznik pominięty

Ukraińcy pamiętają traktat jako zdradę. Na mocy umowy warszawskiej z kwietnia 1920 roku wojska polskie i ukraińskie walczyły razem z bolszewikami, a armia Petlury walczyła u boku Polaków jeszcze jesienią. W Rydze Polska uznała sowiecką Ukrainę, a artykuł 5 zabraniał obu stronom utrzymywania na swoim terytorium organizacji uważających się za rząd drugiej strony. Rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej utracił więc prawo do legalnej działalności w Polsce. Ukraiński historyk Władysław Werstiuk nazywa traktat zwycięstwem idei Dmowskiego nad programem federacyjnym Piłsudskiego.²² › Wyprawa kijowska 1920

Po rozejmie armia Petlury walczyła dalej sama i w listopadzie 1920 roku została zepchnięta za Zbrucz do Polski, gdzie ją internowano. Liczby są różne: Encyclopedia of Ukraine podaje około 20 tysięcy żołnierzy, Werstiuk około 40 tysięcy osób w pięciu obozach. Encyklopedia wymienia jako największe obozy w Łańcucie, Aleksandrowie Kujawskim i Kaliszu i odnotowuje, że obozy w Kaliszu i Szczypiornie działały do 1924 roku.²³

W 1921 roku Piłsudski odwiedził obóz internowanych Ukraińców w Szczypiornie pod Kaliszem i przeprosił ich, powołując się, według relacji Hlebowicza, na konieczność polityczną. Literatura datuje tę wizytę na 15 maja 1921 roku, ale historyk Jarosław Durka wykazał, że data jest niepewna. Później tego roku protokół podpisany przez Dąbskiego z sowieckim posłem Lwem Karachanem nakazał przywódcom ruchu antybolszewickiego opuszczenie Polski, a wśród nich, jak zauważa Hlebowicz, Petlurze.²⁴

Ukraińscy badacze podkreślają też, że traktat podzielił ziemie ukraińskie. Ukraińska encyklopedia prawnicza wymienia zachodni Wołyń, zachodnie Polesie, Chełmszczyznę i Podlasie wśród ziem, które przypadły Polsce, i odnotowuje, że traktat nie rozstrzygnął losu Galicji Wschodniej, opanowanej przez Polskę w wojnie polsko-ukraińskiej. Dodaje, że w artykule 7 Polska zobowiązała się szanować prawa mniejszości ukraińskiej, i twierdzi, że tego zobowiązania nie dotrzymała.²⁵

Podzielona Białoruś

Białorusini w ogóle nie zasiedli przy stole. Delegacje polska i rosyjsko-ukraińska uzgodniły, że pominą kwestię białoruską, a delegacji Białoruskiej Republiki Ludowej, w której był Wacław Łastowski, przybyłej do Rygi, nie dopuszczono do rozmów. Jej protesty zignorowano, a sowiecką Białoruś reprezentowała tylko Rosja Sowiecka. Białoruski historyk Uładzimir Snapkouski nazywa ten wynik rozbiorem Białorusi, a dwutomowa praca Instytutu Historii Białoruskiej Akademii Nauk z 2014 roku ocenia traktat jako w istocie antybiałoruski, jak streszcza ją rosyjski historyk Jewgienij Kodin.²⁶

Litwa i Wilno

Sprawy Wilna nie rozstrzygnięto w Rydze. 9 października 1920 roku, trzy dni przed preliminariami, dywizja gen. Lucjana Żeligowskiego, upozorowawszy bunt, a w rzeczywistości wykonując ustny rozkaz Piłsudskiego, zajęła miasto. Traktat ominął ten spór: artykuł 3 stanowi, że jeśli na zachód od nowej granicy leżą ziemie sporne między Polską a Litwą, sprawa ich przynależności należy wyłącznie do tych dwóch państw. Litewska encyklopedia narodowa odnotowuje, że pokój ryski przekreślił nadzieje Litwy na odzyskanie ziem przyznanych jej w jej własnym traktacie pokojowym z Rosją Sowiecką z 1920 roku.²⁷ › Historia wojskowa Litwy

Ratyfikacja i wejście w życie

Rosja Sowiecka ratyfikowała traktat 14 kwietnia 1921 roku, polski Sejm Ustawodawczy 15 kwietnia, a sowiecka Ukraina 17 kwietnia. Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Mińsku 30 kwietnia 1921 roku i od tego dnia traktat uważa się za obowiązujący. Encyclopedia of Ukraine podaje jako datę wymiany 3 maja.²⁸

Wyczerpana latami wojny Polska chciała pokoju. Dla Polaków pozostawionych na wschód od nowej granicy była to klęska: Szumiło szacuje ich liczbę na 1 do 1,5 miliona, a wielu z nich padło ofiarą represji w Związku Sowieckim w latach trzydziestych.²⁹

Jak wykonano traktat

Część postanowień zadziałała. Na podstawie układu o repatriacji z 24 lutego 1921 roku, potwierdzonego w traktacie, w 1921 roku wróciło z Polski do domu około 65 tysięcy jeńców z Armii Czerwonej. W latach 1918 do 1924 z obszaru dawnego Imperium Rosyjskiego przybyło do Polski ponad milion osób: około 1,1 miliona według Hlebowicza, 1 264 731 według obliczeń Cezarego Żołędowskiego, które przytacza Mariusz Wołos.³⁰

Inne postanowienia nie zostały wykonane. Moskwa nie zapłaciła ani rubla z 30 milionów. Dobra kultury wróciły tylko częściowo: Sowieci chętniej oddawali to, co dotyczyło dawnego Królestwa Polskiego, a Metryka Litewska, archiwum Wielkiego Księstwa, pozostaje w Moskwie, jak zauważa Wołos. Wśród tego, co wróciło, Hlebowicz wymienia Archiwum Koronne, 7193 rękopisy, m.in. z Biblioteki Załuskich i 136 arrasów króla Zygmunta Augusta.³¹

Uznanie w 1923 roku i koniec w 1939 roku

Uznanie aliantów przyszło później. 15 marca 1923 roku Rada Ambasadorów uznała granicę wytyczoną w Rydze wraz z polskim zwierzchnictwem nad Galicją Wschodnią.³²

Traktat przetrwał osiemnaście lat. 17 września 1939 roku, gdy Armia Czerwona wkroczyła do wschodniej Polski, rząd sowiecki ogłosił, że traktat wygasł.³³ › Agresja ZSRR na Polskę 1939

Znaczenie: ład wersalsko-ryski

Polscy historycy mówią o „ładzie wersalsko-ryskim”: tak jak traktat wersalski ustalił wschodnią granicę Niemiec, tak traktat ryski ustalił zachodnią granicę państwa sowieckiego. Borzęcki dowodzi, że pozwoliło to Polsce, Litwie, Łotwie i Estonii przetrwać jako niepodległe państwa przez jedno pokolenie, a Lenin, nie mogąc ponieść rewolucji na zachód, przystąpił do budowy socjalizmu w jednym kraju i zachował formalną państwowość sowieckiej Ukrainy i Białorusi w nowym Związku Sowieckim.³⁴

Historiografia sowiecka opowiadała tę historię inaczej. Jej wydawnictwa źródłowe dobierano tak, by ukazać pokojową dyplomację sowiecką, a książki Prochora Olszańskiego, jak pisze Wołos, były pełne ideologicznej propagandy. Dzisiejsi historycy rosyjscy są ostrożniejsi. Narinski nazywa pokój jednym z pierwszych kroków ku porzuceniu idei rewolucji europejskiej i przytacza Giennadija Matwiejewa, według którego udaremnił on wschodnie plany Piłsudskiego, ale pozostawił w granicach Polski miliony Ukraińców i Białorusinów, którzy nie chcieli się asymilować.³⁵

Dla Polski traktat utrwalił zdobycze 1920 roku i granicę, która przetrwała do 1939 roku. Dla Ukraińców i Białorusinów był rozbiorem, dla bolszewików przerwą. Każde z tych odczytań ma swoje uzasadnienie i dlatego sto lat później o pokoju ryskim wciąż się dyskutuje.³⁶