Po południu 20 marca 1856 roku oddziały kostarykańskie generała José Joaquína Mory uderzyły na flibustierów, których z Nikaragui wysłał amerykański awanturnik William Walker. Najeźdźcy obozowali w hacjendzie Santa Rosa w prowincji Guanacaste, na dalekim północnym zachodzie Kostaryki. Jak meldował sam Mora, atak na bagnety trwał czternaście minut, a ci, którzy przeżyli, uciekli za granicę. W Kostaryce bitwę wspomina się jako pierwsze zwycięstwo Kampanii Narodowej, czyli wojny z Walkerem w latach 1856-1857.
Nikaragua Walkera i odpowiedź Kostaryki
Walker wylądował w Nikaragui w czerwcu 1855 roku z kilkudziesięcioma ludźmi, opowiedział się po jednej ze stron tamtejszej wojny domowej i przejął dowództwo nad armią. Muzeum Historyczne Juana Santamaríi w Alajueli, poświęcone tej kampanii, nazywa walkę z nim prawdziwą wojną Kostaryki o niepodległość. Za zgodą Kongresu prezydent Juan Rafael Mora Porras 1 marca 1856 roku wezwał rodaków pod broń, a 4 marca armia wyruszyła z San José na północ pod dowództwem brata prezydenta, generała José Joaquína Mory.1
Walker postanowił uderzyć pierwszy. We wspomnieniach „The War in Nicaragua” z 1860 roku pisze, że wysłał do Guanacaste pułkownika Louisa Schlessingera z nowym batalionem, w którym jedna kompania składała się wyłącznie z Niemców, a druga wyłącznie z Francuzów. Chodziło mu, jak sam tłumaczy, o przeniesienie walki na terytorium wroga i osłonę szlaku tranzytowego przez Nikaraguę, którym podróżni zmierzali do Kalifornii.2
Zaskoczenie w hacjendzie
Ludzie Schlessingera zajęli dom główny hacjendy i otoczone kamiennym murem zagrody. Źródła kostarykańskie, w tym muzeum Juana Santamaríi, datują ich przybycie na 19 marca. Walker pisze o późnym wieczorze 20 marca, co nie zgadza się z oficjalną kostarykańską datą bitwy. Przyznaje też, że kolumną dowodzono źle, a w chwili alarmu żołnierze odpoczywali rozproszeni po obozie.3
Według planu Mory, streszczonego przez Bibliotekę Narodową Kostaryki, pułkownik Lorenzo Salazar z 280 ludźmi zaatakował dom od frontu i z boków, dwa niewielkie działa kapitana Mateo Marína ostrzeliwały budynek, kapitan José María Gutiérrez z 200 żołnierzami zajął wzgórze za domem, a batalion z Guanacaste stał w odwodzie. Flibustierów wyparto z zagród do budynku. Gutiérrez wdarł się ze swoimi ludźmi do domu i poległ, po czym dom zdobyto szturmem. Walker przyznaje, że po pięciu minutach cały oddział, z pułkownikiem na czele, bezładnie uciekał. Mora zameldował, że od pierwszego strzału do ponownego sformowania szyków minęło czternaście minut.4
Ilu walczyło i ilu poległo
Liczby zależą od tego, kto liczy. Walker przypisuje Schlessingerowi około 240 ludzi, a kostarykańskiej straży przedniej około 500. Rządowy „Boletín Oficial” ogłosił rozbicie czterystu flibustierów, a materiały Biblioteki Narodowej również przypisują Schlessingerowi 400 ludzi.5
Raport Mory, przytoczony przez Bibliotekę Narodową, wymienia 19 poległych Kostarykańczyków, 4 oficerów i 15 żołnierzy, oraz 26 zabitych flibustierów. Ulotka muzeum Juana Santamaríi mówi o stracie około 6 oficerów i 20 żołnierzy po stronie Kostaryki i 46 ludzi po stronie przeciwnika. Jeńców wziętych pod Santa Rosa osądził sąd wojenny i rozstrzelano, o czym Walker pisze z goryczą.6
Po Santa Rosie
Zwycięstwo przeniosło wojnę do Nikaragui. 11 kwietnia 1856 roku armia Mory starła się z Walkerem pod Rivas, a wojna trwała, aż Walker skapitulował 1 maja 1857 roku; przeciw niemu walczyły już wtedy także wojska Gwatemali, Salwadoru i Hondurasu. Dom w Santa Rosie ma status pomnika narodowego. Spłonął w 2001 roku i został odbudowany, a dziś mieści muzeum w Parku Narodowym Santa Rosa, części obszaru chronionego Guanacaste wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO.7
