Wojciech Korfanty: przywódca polskiego Górnego Śląska

Dla Polaków Wojciech Korfanty jest jednym z ojców niepodległości. Ustanawiając rok 2023 Rokiem Wojciecha Korfantego, Sejm przypomniał posła do Reichstagu, który domagał się dla Polski wszystkich ziem zaboru pruskiego, komisarza plebiscytowego i dyktatora III powstania śląskiego. Dla wielu współczesnych mu Niemców był kimś zupełnie innym: historyk Zygmunt Woźniczka, za Marianem Orzechowskim, opisuje niemiecką legendę, w której Korfanty był demoniczną siłą, przez którą Niemcy straciły znaczną część Górnego Śląska.²

Jego życie obejmuje całą walkę o polski zachód, od pruskich parlamentów po powstanie wielkopolskie i powstania śląskie, i należy do szerszej historii odzyskania niepodległości i walki o granice w latach 1914 do 1921.

Młodość: syn górnika z Sadzawek

Korfanty urodził się 20 kwietnia 1873 roku w Sadzawkach, osadzie górniczej na pruskim Górnym Śląsku, dziś części Siemianowic Śląskich. Był najstarszym synem Józefa i Karoliny Korfantych, a jego ojciec był górnikiem. Na chrzcie otrzymał imię Albert, skróconą formę imienia Adalbert, niemieckiego odpowiednika imienia Wojciech, a później przyjął formę polską, co historyczka IPN Anna Zaczkowska odczytuje jako deklarację poczucia narodowego.³

W 1895 roku został wydalony z pruskiego gimnazjum w Katowicach za działalność polską, ale mimo to uzyskał świadectwo dojrzałości. Studiował w szkole technicznej w Charlottenburgu, a potem filozofię, prawo i ekonomię na uniwersytetach we Wrocławiu i w Berlinie, do 1901 roku.⁴

Według Moniki Haber w 1898 roku w Warszawie poznał Romana Dmowskiego i Zygmunta Balickiego i wkrótce wstąpił do ich tajnej Ligi Narodowej, zalążka ruchu narodowo-demokratycznego. Beata Urbanowicz datuje jego wstąpienie na 1901 rok i nazywa go przywódcą i ideologiem tego ruchu.⁵ › Roman Dmowski: polityk, który podpisał za Polskę traktat wersalski

„Precz z Centrum!”: polski kandydat z 1903 roku

Większość polskojęzycznych Górnoślązaków głosowała wówczas na niemiecką katolicką Partię Centrum. W 1901 roku Korfanty rzucił hasło „Precz z Centrum!”, przekonując, że Górnoślązacy powinni sami bronić swoich praw, zamiast powierzać je partiom niemieckim. Polska encyklopedia z 1934 roku, przytoczona przez Woźniczkę, podaje, że zwalczał Centrum, bo przy pomocy katolicyzmu dążyło ono do zgermanizowania ludu śląskiego. Kampania doprowadziła też do jego konfliktu z władzami kościelnymi diecezji wrocławskiej.⁶

W 1901 roku założył w Katowicach polską gazetę „Górnoślązak”, a w 1902 roku sąd skazał go za artykuły na cztery miesiące więzienia.⁷

Liga Narodowa postanowiła wtedy wystawić go w wyborach do Reichstagu jako pierwszego swojego kandydata z Górnego Śląska. W czerwcu 1903 roku wygrał w okręgu katowicko-zabrskim przewagą 675 głosów. Był pierwszym politykiem, który zwyciężył tam pod otwarcie polskimi hasłami narodowymi, i wstąpił do Koła Polskiego, skupiającego dotąd wyłącznie posłów z zaboru pruskiego.⁸

W 1904 roku zdobył także mandat do pruskiego Landtagu z Wielkopolski i utrzymał go do 1918 roku. W 1907 roku ponownie wybrano go do Reichstagu, ale w wyborach 1912 roku już nie kandydował.⁹

I wojna światowa i mowa z października 1918 roku

Gdy wybuchła I wojna światowa, Korfanty najpierw nawoływał do współpracy ruchu polskiego z państwami centralnymi w zamian za odejście Prus od polityki antypolskiej, a potem się z tego wycofał, bo nic się nie zmieniło. W pruskim Landtagu 19 stycznia 1917 roku przyznał, że i on przez pewien czas ufał rządowi, „ale spełzły prędko nasze nadzieje”.¹⁰

W czerwcu 1918 roku wrócił do Reichstagu w wyborach uzupełniających. W październiku narysował w kuluarach Reichstagu na mapie powiaty, które Niemcy musiałyby oddać Polsce, o czym 19 października donosił z Hagi amerykański dyplomata. Według Grzegorza Bębnika, Sebastiana Rosenbauma i Mirosława Węckiego posłowie, którzy ją widzieli, zauważyli, że obejmuje ona Górny Śląsk.¹¹

25 października 1918 roku, w ostatnim przemówieniu w Reichstagu, zażądał dla Polski „polskich powiatów Górnego Śląska, Śląska Średniego, Poznańskiego, polskich Prus Zachodnich i polskich powiatów Prus Wschodnich”, zapewniając, że Polacy nie chcą ani jednego powiatu niemieckiego. Senat RP podkreśla, że po raz pierwszy publicznie upomniał się wtedy o Górny Śląsk.¹²

Poznań, Naczelna Rada Ludowa i Piłsudski

W listopadzie 1918 roku Korfanty opuścił Berlin, przyjechał do Poznania i wszedł do Naczelnej Rady Ludowej. Został jednym z jej komisarzy, odpowiedzialnym za sprawy wojskowe i politykę zagraniczną.¹³

Z ramienia Rady pojechał do Warszawy, by wynegocjować udział dzielnicy pruskiej w pierwszym rządzie niepodległej Polski. Rozmowy się nie powiodły, a jego rozmowa z Józefem Piłsudskim w listopadzie 1918 roku zakończyła się kłótnią. Polscy historycy od tego spotkania datują trwałą wrogość między obu politykami.¹⁴ › Józef Piłsudski: marszałek, który przywrócił Polskę

W grudniu 1918 roku przyjazd Ignacego Jana Paderewskiego do Poznania dał sygnał do wybuchu powstania wielkopolskiego. Historyk IPN Grzegorz Bębnik pisze, że Korfanty nie był zwolennikiem rozstrzygnięć zbrojnych, ale jako komisarz Rady do spraw wojskowych odpowiadał za organizację Armii Wielkopolskiej i współnegocjował rozejm w Trewirze z 16 lutego 1919 roku, który zabezpieczył zdobycze powstania.¹⁵

Polski komisarz plebiscytowy w Bytomiu

Traktat wersalski oddał losy Górnego Śląska plebiscytowi pod nadzorem aliantów. W sierpniu 1919 roku Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska wywołała powstanie wbrew woli Korfantego. Był on zdecydowanym przeciwnikiem walki zbrojnej o ten region, liczył na decyzję zwycięskich mocarstw Ententy, a I powstanie śląskie zakończyło się klęską.¹⁶

Rząd Piłsudskiego powierzył mu jednak kluczową funkcję. W grudniu 1919 roku wybrał go na polskiego komisarza plebiscytowego, a formalnie mianował go 20 lutego 1920 roku. Z Bytomia kierował Polskim Komisariatem Plebiscytowym. Marius Urbanik, historyk prasy niemieckiej, pisze, że choć strona polska ustępowała niemieckiej pod względem pieniędzy, organizacji i liczby ludzi, Korfanty szybko zbudował sprawny aparat plebiscytowy i stał się centralną postacią kampanii.¹⁷

W sierpniu 1920 roku wybuchło drugie powstanie. Korfanty stanął na jego czele, gdy już trwało, i dążył do szybkiego zakończenia walk, które wygasły 28 sierpnia. Powstanie doprowadziło do wycofania z obszaru plebiscytowego niemieckiej policji bezpieczeństwa.¹⁸

Głosowanie 20 marca 1921 roku dało Niemcom około 59,6 procent głosów, a Polsce około 40,3 procent. Obie strony ogłosiły zwycięstwo. Korfanty powołał się na liczenie wyników gminami i zaproponował granicę mniej więcej wzdłuż Odry, tak zwaną linię Korfantego, która według wyliczeń historyków IPN dawałaby Polsce 59,1 procent obszaru i 70,1 procent mieszkańców, w tym cały okręg przemysłowy. Rząd niemiecki zażądał całego obszaru plebiscytowego. Wielka Brytania, wspierana przez Włochy, skłaniała się ku interpretacji niemieckiej, Francja ku polskiej.¹⁹

Więcej o samym głosowaniu: plebiscyt na Górnym Śląsku w 1921 roku.

Dyktator III powstania śląskiego

Propozycja brytyjsko-włoska zostawiłaby Polsce niewiele więcej niż powiaty pszczyński i rybnicki. Strona polska wybrała zbrojną demonstrację. W nocy z 2 na 3 maja 1921 roku wybuchło III powstanie śląskie, a 3 maja Korfanty ogłosił się jego dyktatorem.²⁰

Według historyczki IPN Anny Zaczkowskiej wiedział, że powstanie może przerodzić się w wojnę polsko-niemiecką, i uważał, że ma być zaskakujące, zwycięskie i krótkotrwałe oraz wspierać działania dyplomatyczne Polski i Francji. Powstańcy szybko zajęli niemal cały obszar do linii Korfantego.²¹

Korfanty wydał wtedy rozkaz wstrzymania natarcia. Mirosław Węcki pisze, że widział w powstaniu przede wszystkim zbrojną demonstrację, która miała wywrzeć na aliantach efekt polityczno-psychologiczny, a wstrzymanie walk wywołało chaos w szeregach powstańczych. 21 maja oddziały niemieckie przeszły do kontrataku i zdobyły Górę Świętej Anny.²²

Węcki wywodzi późniejszy konflikt Korfantego z Michałem Grażyńskim, wówczas szefem sztabu powstańczej Grupy „Wschód”, z buntu jej oficerów przeciw dyktatorowi w czerwcu 1921 roku, gdy chcieli walczyć dalej. Pod naciskiem aliantów i polskiego rządu Korfanty doprowadził do wygaszenia walk.²³

20 października 1921 roku, na podstawie zalecenia Ligi Narodów, alianci podzielili Górny Śląsk i przyznali Polsce jego najbardziej uprzemysłowioną część. IPN nazywa włączenie części Górnego Śląska do Polski w 1922 roku niewątpliwym sukcesem osobistym Korfantego.²⁴

Jak Niemcy widzieli Korfantego

Marius Urbanik przebadał cztery liberalne dzienniki niemieckie z lat plebiscytu, od „Berliner Tageblatt” po „Kölnische Zeitung”. Ustalił, że początkowo przyznawały Korfantemu pewne uznanie za talent oratorski i zręczną propagandę, ale szybko uczyniły go głównym celem niemieckich ataków. Przedstawiały go jako sprawcę powstania, który terroryzował ludność niemiecką, i pisały o „bandach Korfantego”. Według Urbanika dla wielu Niemców długo pozostał symbolem nienasyconej polskiej zachłanności.²⁵

Historycy niemieccy nadal podkreślają jego rolę organizatora. Georg Eckert z Uniwersytetu w Wuppertalu mówi, że Korfanty zorganizował wszystkie trzy powstania śląskie, a niemiecki leksykon Porta Polonica pisze, że wywołał trzecie po przegranym przez Polskę głosowaniu. Sabine Bamberger-Stemmann opisuje powstania jako polskie próby stworzenia faktów dokonanych, a bitwę o Górę Świętej Anny jako symbol niemieckiej walki narodowościowej w Republice Weimarskiej i III Rzeszy. Historycy polscy podkreślają jego powściągliwość: był przeciwny pierwszemu powstaniu, a w trzecim widział zbrojną demonstrację.²⁶

Niemieckie Muzeum Historyczne opisuje podział jako dokonany wbrew woli ludności, a Eckert zauważa, że wielu Niemców uznało go za dowód, iż demokratyczne ideały aliantów służą dalszemu upokarzaniu pokonanych.²⁷

Dlaczego Piłsudski nie dopuścił Korfantego do urzędu premiera

W czerwcu 1922 roku, gdy Polska przejmowała swoją część Górnego Śląska, prawica wysunęła Korfantego na premiera, ale wobec sprzeciwu lewicy z tej kandydatury zrezygnowano. W lipcu większość sejmowa znów go poparła, a Komisja Główna Sejmu powierzyła mu misję utworzenia rządu. Piłsudski, wówczas Naczelnik Państwa, odmówił zatwierdzenia go i zagroził dymisją.²⁸

Weto przekreśliło jego nadzieje na kierowanie państwem. Jesienią 1923 roku był przez kilka tygodni wicepremierem w rządzie Wincentego Witosa, który podał się do dymisji w grudniu.²⁹

W wyborach jesienią 1922 roku ostatecznie zerwał z Narodową Demokracją i związał się z chrześcijańską demokracją. Zasiadał w Sejmie w latach 1922 do 1930 i przewodził chadekom w Sejmie Śląskim w Katowicach. Od 1924 roku wydawał dziennik „Polonia”, jedną z najnowocześniejszych gazet w Polsce.³⁰

Przeciw sanacji: Brześć, 1930

Zbrojne przejęcie władzy przez Piłsudskiego w maju 1926 roku Korfanty nazwał zbrodnią polityczną, a „Polonia” zajęła wobec przewrotu wrogie stanowisko. W 1926 roku wojewodą śląskim został Michał Grażyński, który latami go zwalczał.³¹

W 1927 roku Sąd Marszałkowski rozpatrywał zarzuty, że brał pieniądze od niemieckich przemysłowców. Węcki nazywa wyrok kompromisowym, raczej korzystnym dla Korfantego, natomiast hasło encyklopedii z 1934 roku, przytoczone przez Woźniczkę, podaje, że sąd stwierdził, iż Górnośląski Związek Górniczo-Hutniczy dotował jego pisma we własnym interesie.³²

We wrześniu 1930 roku rozwiązano Sejm Śląski i Korfanty utracił immunitet. 26 września został aresztowany i wywieziony do twierdzy brzeskiej, gdzie więziono posłów opozycyjnego Centrolewu, choć sam do niego nie należał. Zarzut oszukania Banku Śląskiego i fałszowania weksli powszechnie uznawano za pretekst.³³

W wyborach w listopadzie 1930 roku zdobył mandat senatora, a z więzienia wyszedł w grudniu 1930 roku. Mirosław Węcki zauważa, że w procesie brzeskim w latach 1931 do 1932 wystąpił jedynie jako świadek obrony.³⁴

Emigracja w Czechosłowacji i śmierć w 1939 roku

Zagrożony ponownym aresztowaniem, w kwietniu 1935 roku przekroczył granicę Czechosłowacji. Na emigracji działał we Froncie Morges, skupiającym przeciwników sanacji, i został prezesem Stronnictwa Pracy.³⁵

Gdy w marcu 1939 roku Niemcy zajęły Czechosłowację, wyjechał z Pragi do Paryża, a stamtąd do Polski i 27 kwietnia 1939 roku dotarł do Gdyni. Został aresztowany i osadzony na Pawiaku w Warszawie, a zwolniono go po 82 dniach tylko dlatego, że był ciężko chory.³⁶

Zmarł 17 sierpnia 1939 roku w szpitalu św. Józefa w Warszawie. Jego pogrzeb zgromadził tłumy w Warszawie i w Katowicach, gdzie pochowano go 20 sierpnia, i przerodził się w wielką manifestację patriotyczną.³⁷

Dziedzictwo i pamięć

Polska Ludowa nie potrzebowała katolickiego bohatera, który uosabiał śląską odrębność. Woźniczka pisze, że pamięć o nim spychano na margines aż do lat 70., gdy Marian Orzechowski wydał jego biografię polityczną (1975). Pełna rehabilitacja przyszła po 1989 roku.³⁸

3 maja 1997 roku prezydent pośmiertnie odznaczył go Orderem Orła Białego. W 1999 roku przed dawnym gmachem Sejmu Śląskiego w Katowicach odsłonięto jego pomnik dłuta Zygmunta Brachmańskiego.³⁹

Sejm ustanowił rok 2023, rok 150. rocznicy jego urodzin, Rokiem Wojciecha Korfantego, a Senat nazwał go jednym z ojców niepodległości odrodzonego państwa polskiego.⁴⁰ › Bitwy, które dały Polsce niepodległość: od Legionów do Niemna