Wincenty Witos: chłop, który stanął na czele Rządu Obrony Narodowej

Niewielu polityków II Rzeczypospolitej zaczynało tak nisko jak Wincenty Witos. Urodzony w biednej rodzinie chłopskiej w galicyjskiej wsi, przeszedł przez samorząd gminny i powiatowy do parlamentów we Lwowie i w Wiedniu, w październiku 1918 roku przewodniczył pierwszej polskiej władzy w Krakowie, a latem 1920 roku kierował koalicyjnym Rządem Obrony Narodowej w rozstrzygających tygodniach wojny polsko-bolszewickiej. Sześć lat później jego trzeci rząd upadł w wyniku zamachu stanu Józefa Piłsudskiego. Witos był więziony w twierdzy brzeskiej, skazany, zmuszony do emigracji, więziony przez Niemców i kuszony przez komunistów. Zmarł w Krakowie 31 października 1945 roku.²

Dzieciństwo w Wierzchosławicach

Witos urodził się 21 stycznia 1874 roku w Wierzchosławicach, wsi pod Tarnowem w austriackiej Galicji, w biednej rodzinie chłopskiej. Formalnej nauki miał niewiele, a dzięki uporowi i samokształceniu doszedł, jak ujął to Sejm w uchwale z 2023 roku, do najwyższych godności w ruchu ludowym i w państwie.³

Politycznej edukacji nabierał z lektury. Jako kilkunastoletni chłopak zaczął czytać prasę ludową, a wkrótce sam pisał do tygodnika „Przyjaciel Ludu”. Czytanie i samodzielna nauka pozostały jego nawykiem do końca życia.⁴

Galicyjski ruch ludowy i PSL „Piast”

Witos dorastał razem z galicyjskim ruchem ludowym. Do Stronnictwa Ludowego wstąpił jako młody człowiek, a zaczynał jako korespondent prasy ludowej i organizator w rodzinnej gminie.⁵

Jego kariera przebiegała klasyczną drogą działacza chłopskiego. W 1908 roku został wójtem gminy Wierzchosławice i sprawował ten urząd przez ponad dwadzieścia lat, także jako polityk ogólnokrajowy. W tym samym roku wybrano go posłem na Sejm Krajowy we Lwowie, a w 1911 roku zdobył mandat do austriackiej Rady Państwa w Wiedniu.⁶

Po rozłamie w stronnictwie w 1913 roku Witos został jednym z przywódców nowego Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast” i przez lata był jego najwybitniejszą postacią. Kierował nim nieprzerwanie od odzyskania niepodległości do zjednoczenia stronnictw ludowych w 1931 roku.⁷

I wojna światowa i Polska Komisja Likwidacyjna

Po wybuchu wojny w 1914 roku Witos i jego stronnictwo, podobnie jak Piłsudski, liczyli najpierw na Austro-Węgry i wspierali Legiony Polskie poprzez Naczelny Komitet Narodowy w Krakowie. W kolejnych latach Witos odchodził od opcji habsburskiej i zbliżał się do Narodowej Demokracji, obozu stawiającego na ententę.⁸ › Roman Dmowski

W lutym 1918 roku, gdy państwa centralne oddały w traktacie brzeskim Chełmszczyznę i część Podlasia Ukraińskiej Republice Ludowej, Witos nazwał to „czwartym rozbiorem Polski”.⁹

Gdy Austro-Węgry się rozpadały, polscy posłowie powołali 28 października 1918 roku w Krakowie Polską Komisję Likwidacyjną, w praktyce polski rząd dzielnicowy dla Galicji Zachodniej, a Witos stanął na jej czele. Komisja zabiegała o utrzymanie całej Galicji dla przyszłego państwa polskiego, także jej wschodniej części, gdzie ukraiński ruch narodowy miał własne plany i chwycił za broń we Lwowie.¹⁰ › Wojna polsko-ukraińska 1918 do 1919

Komisja zmierzyła się też z buntem na lewicy. W okolicach Tarnobrzega radykalni agitatorzy, wśród nich ksiądz Eugeniusz Okoń, prowadzili chłopów do zajmowania i dzielenia ziemi dworskiej. Witos zwalczał komunistów i radykałów skupionych wokół Okonia, a komisja wystąpiła przeciwko nim.¹¹

Z Krakowa do Warszawy, 1918 do 1919

Witosowi zaproponowano miejsce w pierwszym rządzie ogólnopolskim, socjalistycznym Tymczasowym Rządzie Ludowym Ignacego Daszyńskiego w Lublinie, ale odmówił. Łazuga zauważa, że Witos miał dystans do socjalistów i nie przepadał za Daszyńskim.¹²

W 1919 roku wszedł do Sejmu Ustawodawczego jako przywódca PSL „Piast”, jednego z najważniejszych ugrupowań parlamentarnych.¹³

Rząd Obrony Narodowej, lipiec 1920

Latem 1920 roku Armia Czerwona, po odparciu wyprawy kijowskiej Piłsudskiego, parła na Warszawę. 1 lipca 1920 roku Sejm uchwalił ustawę o utworzeniu Rady Obrony Państwa, której przewodniczył Naczelnik Państwa, a w jej skład weszli marszałek Sejmu, premier, dziesięciu posłów wyznaczonych przez Sejm, trzech członków rządu i trzech przedstawicieli wojska. Miała szybko rozstrzygać wszystkie sprawy wojny i pokoju.¹⁴

Sejm zwrócił się też do chłopów, którzy stanowili większość armii. 15 lipca 1920 roku jednogłośnie uchwalił ustawę o wykonaniu reformy rolnej. Pierwszeństwo w nabyciu parcelowanej ziemi dawała ona inwalidom wojennym i żołnierzom Wojska Polskiego, zwłaszcza ochotnikom i tym, którzy długo służyli na froncie, natomiast ci, którzy odmówili służby albo samowolnie zajęli cudzą ziemię, tracili to prawo.¹⁵

Nowy rząd powstał 24 lipca 1920 roku. Witos został premierem, a przywódca socjalistów Ignacy Daszyński wicepremierem w szerokiej koalicji stronnictw sejmowych. Ministrem spraw wewnętrznych został Leopold Skulski. W exposé wygłoszonym tego samego dnia w Sejmie Witos ujął program w kilku słowach: obrona państwa, zakończenie wojny oraz sprawiedliwy i trwały pokój.¹⁶

Wybór miał wymiar symboliczny. Naprzeciw Armii Czerwonej, która twierdziła, że niesie wyzwolenie robotnikom i chłopom w Polsce, stanął rząd z chłopem na czele i wojsko złożone głównie z mieszkańców wsi.¹⁷

Czym zajmował się Rząd Obrony Narodowej?

Pierwszym zadaniem było pozyskanie wsi dla wojny. 30 lipca 1920 roku Witos wydał odezwę „Bracia Włościanie na wszystkich ziemiach polskich”, według Janusza Szczepańskiego wydrukowaną w kilku milionach egzemplarzy. „Kto z Was zdolny do noszenia broni, na front!”, wzywał. „Dzisiaj największy obowiązek każdego Polaka, to służba w obronie Ojczyzny.”¹⁸

Potem wydał odezwy do narodu i do wojska. W powiatach i gminach powstawały Komitety Obrony Państwa, posłowie wszystkich stronnictw objeżdżali wsie z wiecami, a Armia Ochotnicza generała Józefa Hallera przyjmowała ochotników.¹⁹ › Józef Haller

Do wojska powoływano kolejne roczniki, a Rada Obrony Państwa wydawała szereg nadzwyczajnych rozporządzeń na potrzeby wojny.²⁰

Wieś nie zareagowała jednomyślnie. Do Warszawy docierały meldunki o chłopach uchylających się od poboru, ukrywających dezerterów i podatnych na komunistyczną agitację. Janusz Szczepański stwierdza, że ofiarność wsi w obronie państwa wyraźnie wzmogło dopiero powołanie rządu Witosa.²¹

Witos i Piłsudski w sierpniu 1920

Kryzys nadszedł w sierpniu, gdy Armia Czerwona zbliżała się do stolicy. Władze przygotowywały ewakuację urzędów i ludności cywilnej, a Rada Obrony Państwa powołała centralny komitet ewakuacyjny, ale Witos odmówił opuszczenia zagrożonej stolicy.²²

Według Marcina Bukały około 10 lub 11 sierpnia, z obawy przed wynikiem walk, Piłsudski złożył na ręce Witosa pisemną dymisję z urzędu Naczelnika Państwa, a Witos zwrócił mu ją, gdy niebezpieczeństwo minęło.²³

W czasie Bitwy Warszawskiej premier wyjeżdżał na front i odwiedzał oddziały walczące pod Radzyminem.²⁴

12 października 1920 roku delegacje polska i sowiecka podpisały w Rydze rozejm i preliminaria pokojowe, po czym walki wkrótce ustały. Jacek Goclon dowodzi, że rząd Witosa, przez swoich przedstawicieli w delegacji pokojowej, miał realny wpływ na postanowienia przyjęte później w traktacie ryskim.²⁵

Za kierowanie Rządem Obrony Narodowej Piłsudski odznaczył później Witosa Orderem Orła Białego.²⁶

Znów premier: 1923 i maj 1926

Drugi rząd Witosa powstał pod koniec maja 1923 roku na podstawie porozumienia koalicyjnego PSL „Piast”, Związku Ludowo-Narodowego i Chrześcijańskiej Demokracji i wkrótce zyskał nieco pejoratywny przydomek „Chjeno-Piasta”. Zmagał się z galopującą inflacją i falą strajków, a 6 listopada 1923 roku w Krakowie doszło do krwawych starć demonstrantów z wojskiem. Gabinet podał się do dymisji w grudniu 1923 roku.²⁷

10 maja 1926 roku prezydent Stanisław Wojciechowski po raz trzeci powołał Witosa na premiera, na czele tej samej centroprawicowej koalicji. Lewica i piłsudczycy od razu zaatakowali gabinet i zarzucili Witosowi dążenie do prawicowej dyktatury. 12 maja Piłsudski na czele wiernych mu oddziałów ruszył na Warszawę, a po walkach rząd Witosa podał się do dymisji, by przerwać bratobójczy rozlew krwi i zapobiec wojnie domowej.²⁸ › Józef Piłsudski

Poglądy obu polityków nie były tak odległe, jak sugerowałby zamach. Witos sam dowodził, że konstytucja dała Sejmowi zbyt wiele władzy, i domagał się silniejszego prezydenta, a w sierpniu 1926 roku jego stronnictwo poparło rządową nowelę konstytucyjną wzmacniającą władzę wykonawczą. Dla Witosa była to reforma w ramach demokracji parlamentarnej, natomiast Piłsudski, w ocenie Tomasza Berezy, traktował ją jako etap budowy rządów autorytarnych.²⁹

Centrolew, Brześć i proces

W 1929 roku Witos był jednym z inicjatorów i przywódców Centrolewu, sojuszu partii centrowych i lewicowych w obronie rządów parlamentarnych, a w czerwcu 1930 roku należał do głównych mówców na jego kongresie, który zażądał usunięcia dyktatury Piłsudskiego.³⁰

We wrześniu 1930 roku, po rozwiązaniu Sejmu, Witos i inni przywódcy Centrolewu zostali aresztowani i osadzeni w więzieniu wojskowym w twierdzy brzeskiej, gdzie ich bito i poniżano.³¹

Jedenastu polityków oskarżono o przygotowywanie obalenia rządu przemocą, a ich proces, nazwany procesem brzeskim, rozpoczął się przed Sądem Okręgowym w Warszawie w październiku 1931 roku.³²

Witos odpowiedział na zarzuty mową, którą zapamiętano z jednego zdania: był premierem rządu obalonego przez zamach, więc „kto inny robił zamach”, a na ławie oskarżonych siedział on.³³

W styczniu 1932 roku sąd skazał Witosa na półtora roku więzienia. W lipcu 1933 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie utrzymał wyrok.³⁴

Emigracja w Czechosłowacji, 1933 do 1939

Zamiast iść do więzienia, Witos pod koniec września 1933 roku nielegalnie przekroczył granicę i udał się na emigrację polityczną do Czechosłowacji, gdzie mógł liczyć na pomoc czechosłowackich agrariuszy. Pozostał formalnym prezesem zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, które wybierało go zaocznie, i utrzymywał kontakt z innymi emigrantami, między innymi z Wojciechem Korfantym.³⁵ › Wojciech Korfanty

Uczestniczył w rozmowach z Władysławem Sikorskim i Ignacym Paderewskim o szerokim froncie antysanacyjnym, które niewiele przyniosły. W kraju chłopi na wiecu w Nowosielcach w 1936 roku domagali się jego powrotu, a w 1937 roku przez Polskę przetoczyła się fala strajków chłopskich.³⁶

Gdy w marcu 1939 roku wojska niemieckie zajęły ziemie czeskie, Niemcy próbowali nawiązać z nim kontakt, licząc na przewrót w Polsce, który postawiłby go na czele rządu. Witos wrócił do kraju pod koniec marca 1939 roku.³⁷

Wiosną i latem 1939 roku mówił chłopom, że mają służyć państwu „bez względu na to, jaki jest rząd”.³⁸

Pod okupacją niemiecką

Jego żona Katarzyna zmarła pod koniec sierpnia 1939 roku i Witos pochował ją w Wierzchosławicach w pierwszych dniach wojny. We wrześniu 1939 roku został aresztowany przez Niemców i był przetrzymywany w więzieniach w Jarosławiu, Rzeszowie i innych miejscach.³⁹

Okupanci próbowali go pozyskać. Mateusz Szpytma pisze, że w Berlinie sondowano, czy nie stanąłby na czele marionetkowego rządu polskiego, a Witos odmówił utworzenia jakiegokolwiek rządu kolaboracyjnego.⁴⁰

W marcu 1941 roku został zwolniony i mógł wrócić do Wierzchosławic, gdzie do końca okupacji żył pod nadzorem gestapo.⁴¹

Rok 1945: oferta komunistów i śmierć

Dla komunistycznych władz zainstalowanych przez Moskwę Witos był zbyt ważny, by go pominąć. Wiosną 1945 roku grupa NKWD zabrała go z domu do Warszawy, gdzie nakłaniano go do współpracy z Rządem Tymczasowym, a on kilkakrotnie odmówił.⁴²

Bez jego zgody uznano go za wiceprzewodniczącego Krajowej Rady Narodowej, ciała kierowanego przez Bolesława Bieruta, ale w jej pracach nie uczestniczył. Swój autorytet oddał natomiast nowemu Polskiemu Stronnictwu Ludowemu, utworzonemu w 1945 roku w opozycji do komunistów, i stanął na jego czele.⁴³

Schorowany, ostatnie miesiące spędził głównie w szpitalu i zmarł w Krakowie 31 października 1945 roku. 3 listopada kondukt pogrzebowy wyruszył z Krakowa do Wierzchosławic, gdzie w pogrzebie uczestniczyło około 100 tysięcy osób.⁴⁴

Wspomnienia, muzeum i uniewinnienie w 2023 roku

Witos pozostawił obszerne wspomnienia. „Moje wspomnienia” ukazały się po raz pierwszy w Paryżu w latach sześćdziesiątych, w trzech tomach wydanych przez emigracyjną „Kulturę”. Arkadiusz Kołodziejczyk nazywa je pierwszoplanowym, choć subiektywnym źródłem do dziejów wsi galicyjskiej, ruchu ludowego i II Rzeczypospolitej.⁴⁵

Pamięć o nim podtrzymywali działacze ludowi. Dzięki staraniom Stanisława Mierzwy i rodziny Witosa w 1971 roku powstało muzeum w Wierzchosławicach. Tworzą je rodzinny dom z 1814 roku, w którym Witos przyszedł na świat, oraz zagroda, którą zbudował sam, a dziś jest ono oddziałem Muzeum Ziemi Tarnowskiej.⁴⁶

Wyrok brzeski obowiązywał przez dziewięćdziesiąt lat. W 2020 roku, na wniosek Polskiego Stronnictwa Ludowego, Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar wniósł kasację, a w maju 2023 roku Sąd Najwyższy uniewinnił Witosa i dziewięciu pozostałych skazanych polityków, uznając, że ich działalność w Centrolewie była legalną opozycją polityczną.⁴⁷

Państwo czci go dziś jako jednego ze swoich założycieli. Ustawa z 2017 roku zaliczyła go do grona Ojców Niepodległości, a z okazji 150. rocznicy urodzin Sejm i Senat ustanowiły rok 2024 Rokiem Wincentego Witosa.⁴⁸

Historycy wciąż spierają się o jego ocenę. Waldemar Łazuga widzi w nim nie tylko trybuna ludowego, lecz także przebiegłego taktyka parlamentarnego, mistrza kuluarów i „małych makiawelizmów”. Obie te twarze spotykają się w 1920 roku, gdy samouk z Wierzchosławic stał się twarzą narodu broniącego niepodległości.⁴⁹