Co wydarzyło się pod Radzyminem i Ossowem?
Od 13 do 16 sierpnia 1920 roku dwie sowieckie dywizje strzelców wdarły się na przedmoście warszawskie pod Radzyminem, 23 km od stolicy, a miasto kilka razy przechodziło z rąk do rąk. Pod pobliskim Ossowem 14 sierpnia ochotnicy odparli sowiecką brygadę, a ich kapelan, ksiądz Ignacy Skorupka, zginął. Wieczorem 15 sierpnia polskie wojska odbiły Radzymin.2
Pod wieczór 13 sierpnia 1920 roku obrona Radzymina pękła. Sowiecka piechota weszła do miasteczka i ruszyła dalej, ku ostatniej linii przed Pragą. Przez następne trzy dni los stolicy zależał od kilku miejscowości na północny wschód od Pragi: Radzymina, Wólki Radzymińskiej, Nieporętu i leżącego nieco na południe Ossowa.3
Radzymin i Ossów w Bitwie Warszawskiej
Walki pod Radzyminem i Ossowem były obroną północno-wschodniego odcinka przedmościa warszawskiego, pierścienia okopów osłaniających stolicę na wschód od Wisły, w czasie Bitwy Warszawskiej. Stanowiły jedną z trzech części polskiego planu. 1. Armia miała utrzymać przedmoście i wykrwawić nieprzyjaciela, 5. Armia generała Władysława Sikorskiego uderzyć znad Wkry na północy, a grupa uderzeniowa Józefa Piłsudskiego znad Wieprza w skrzydło wojsk sowieckich.4
Przedmoście musiało wytrzymać, dopóki to uderzenie nie będzie gotowe. Historyk Mirosław Szumiło nazywa jego utrzymanie warunkiem powodzenia całego polskiego planu, a najcięższe walki umieszcza pod Radzyminem, 25 kilometrów od centrum miasta. Sikorski podawał 23 kilometry od Warszawy. Był to punkt zwrotny wojny polsko-bolszewickiej, a zarazem walki o utrzymanie niepodległości odzyskanej w 1918 roku.5
Plan Tuchaczewskiego
Dla władz sowieckich Polska była korytarzem, a nie celem. Muzeum Historii Polski pisze, że bolszewicy chcieli zanieść rewolucję do Niemiec, a rozkaz Michaiła Tuchaczewskiego z 2 lipca 1920 roku zapowiadał żołnierzom Frontu Zachodniego, że droga do światowego pożaru prowadzi przez trupa białej Polski. Sam Tuchaczewski utrzymywał później, że rachuba na rewolucję w Polsce miała poważne podstawy i że zwycięstwo nad Wisłą rozpaliłoby cały kontynent.6
Jego dyrektywa z 10 sierpnia, przytoczona w całości w oficjalnej historii sztabu Armii Czerwonej z 1925 roku, nakazywała 16. Armii sforsować Wisłę na północ od Warszawy 14 sierpnia, a 3. Armii uderzyć na Pragę, podczas gdy 4. Armia miała przeprawić się daleko w dół rzeki, pod Włocławkiem. „Sytuacja polityczna wymaga natychmiastowego, całkowitego rozbicia siły żywej przeciwnika”, tak kończyła się dyrektywa. Szumiło opisuje ten sam zamysł: główne siły na Warszawę od wschodu, jedna armia w obejściu od północy.7
Na szosie radzymińskiej oznaczało to dwie dywizje. 21. Dywizja Strzelców należała do 3. Armii Władimira Łazarewicza, a 27., dowodzona przez Witowta Putnę, do 16. Armii Nikołaja Sołłohuba. Obie były wyczerpane. Generał Aleksandr Wierchowski pisał później, że sowieckie pułki pod Warszawą liczyły już tylko od 150 do 200 żołnierzy, a rosyjski historyk Aleksandr Puczenkow stwierdza, że operacja „całkowicie zbudowana na nieprzerwanym naporze” nie powiodła się między innymi z powodu wyczerpania wojsk. Sam Putna przyznał później, że w ocenie gotowości Polski do rewolucji popełniono „polityczny błąd w rachubach”.8
Polska 1. Armia na przedmościu
Przedmoście należało do 1. Armii generała Franciszka Latinika, wchodzącej w skład Frontu Północnego generała Józefa Hallera. Jego północno-wschodni odcinek pod Radzyminem obsadzała 11. Dywizja Piechoty. Jak pisze historyk Mariusz Mróz, dywizję wycofano z frontu pod koniec lipca jako wyczerpaną, a potem uzupełniono niewyszkolonymi ochotnikami oraz rozbitkami i dezerterami z rozbitych oddziałów. Jej dowódca meldował w sierpniu, że 46. i 47. pułk przyjęły 760 dezerterów i „zbieraninę rekrutów”.9
Słabe były też umocnienia. Okopy, kopane głównie przez ludność cywilną, okazywały się często zbyt płytkie, a zasieki źle rozmieszczone, pisze Mróz. Sikorski w swojej relacji z 1928 roku podkreślał, że Radzymin padł mimo polskiej przewagi liczebnej i technicznej na przedmościu, a 11. Dywizję opisywał jako rozciągniętą łańcuchem na blisko 25 kilometrach.10
Za linią stały odwody frontu: 1. Dywizja Litewsko-Białoruska, nazywana też 19. Dywizją Piechoty, w rejonie Marek i Strugi oraz 10. Dywizja Piechoty generała Lucjana Żeligowskiego w Jabłonnie. Szef Sztabu Generalnego generał Tadeusz Rozwadowski i Haller spodziewali się rozstrzygnięcia nad Wkrą i, jak pisze historyk Jan Engelgard, do wieczora 13 sierpnia nikt nie przypuszczał, że losy bitwy rozstrzygną się pod Radzyminem.11
Bitwa pod Radzyminem: upadek miasta 13 sierpnia
13 sierpnia sowieckie 21. i 27. Dywizja zaatakowały Radzymin, położony w bagnistej dolinie Rządzy. Rozciągnięty kordonem 46. pułk piechoty został, jak pisał Sikorski za rosyjskim określeniem, „zmieciony”. Pod wieczór miasto było w rękach sowieckich, a polskie oddziały cofnęły się na drugą, ostatnią linię przedmościa, biegnącą od Nieporętu do Rembertowa.12
Wiadomość wstrząsnęła Warszawą i naczelnym dowództwem. Piłsudski, szykujący wówczas uderzenie znad Wieprza, pisał, że 14 sierpnia nadeszły do niego „trwożne depesze”: „został złamany nasz opór i Radzymin wraz z okolicą został szturmem zdobyty”, a Warszawa naciskała, by natychmiast ruszał do natarcia. Haller, jak pisze Engelgard, w rozkazie wydanym o pierwszej w nocy nazwał postawę 46. pułku „sromotną”, odsunął jego dowódcę i polecił 19. Dywizji odbić miasto o świcie.13
14 sierpnia: kontrataki i kryzys
19. Dywizja ruszyła 14 sierpnia i około południa odbiła Radzymin. Natarcie prowadził 85. pułk strzelców wileńskich. Miasta nie udało się jednak utrzymać dłużej niż kilka godzin i ponownie zajęła je sowiecka 27. Dywizja. Sowieckie dokumenty pokazują drugą stronę: 21. Dywizja, która wzięła pod Radzyminem ponad 300 jeńców i posunęła się 10 kilometrów na zachód od miasta, została tego samego dnia odrzucona na jego wschodni skraj.14
O trzeciej po południu Haller i Latinik spotkali się z Żeligowskim w Jabłonnie i powierzyli mu dowództwo grupy uderzeniowej złożonej z trzech dywizji. Haller rozkazał natychmiastowy atak na Radzymin. Żeligowski uzgodnił jednak z dowódcą 1. Dywizji Litewsko-Białoruskiej natarcie dopiero rankiem 15 sierpnia i, jak pokazuje Pakuła, o zmianie terminu zawiadomił przełożonych dopiero po fakcie. Tej nocy pod Nieporętem batalion 29. pułku strzelców kaniowskich dojechał autobusami w chwili, gdy sowiecki atak spadł na zgromadzoną tam artylerię, i linia wytrzymała.15
Żeligowski bronił potem zwłoki: jego żołnierze byli wyczerpani, dywizja była ostatnim odwodem przed Warszawą, a Radzymin był dla niego, jak cytuje go Engelgard, punktem bez znaczenia, leżącym między dwiema liniami. Historyk Mirosław Pakuła podważa pierwszy argument, bo dywizja odpoczywała przedtem dwa dni w Legionowie, a on i Engelgard widzą w tym dowódcę, który oszczędzał dywizję na większą rolę. Tymczasem nad Wkrą 5. Armia Sikorskiego przeszła do natarcia 14 sierpnia, dzień wcześniej, niż chciał jej dowódca, aby odciążyć Warszawę. Jak odnotowuje Engelgard, na front pod Radzymin przyjechał też premier Wincenty Witos.16
Bitwa pod Ossowem, 14 sierpnia
Kilka kilometrów na południe od Radzymina sowiecka 79. Brygada Strzelców z 27. Dywizji nacierała 13 i 14 sierpnia w dwóch kierunkach: na Wołomin oraz na Leśniakowiznę i Ossów. Pod Ossowem stały naprzeciw niej 36. pułk piechoty Legii Akademickiej, 33. pułk piechoty i od nocy z 13 na 14 sierpnia I batalion ochotniczego 236. pułku piechoty, złożony głównie z warszawskich gimnazjalistów i studentów.17
Przed świtem 14 sierpnia ochotników zbudziły strzały od strony Leśniakowizny. Pierwsze polskie kompanie zostały odparte, sowieckie tyraliery wdarły się do wschodniego krańca Ossowa i do natarcia ruszył batalion ochotniczy. Jak odnotowuje historia pułku z 1931 roku, młodzi żołnierze ponieśli olbrzymie straty, a ich dowódca Stanisław Matarewicz zginął. Około jedenastej pułkownik Burhardt rzucił odwodowy batalion 13. pułku na skrzydło sowieckiego natarcia między Ossowem a Leśniakowizną i po walce wręcz do popołudnia wyparto nieprzyjaciela.18
Z taktycznego punktu widzenia, pisze Margerita Szulińska, większe znaczenie miał bój pod Wołominem, ale tradycja uznała za przełomowy Ossów. Historyk Bartłomiej Kluska nazywa go niewielką, chaotyczną potyczką stoczoną bez rozpoznania, a zarazem pierwszą porażką Armii Czerwonej na przedmościu, i tak samo ocenia go Muzeum Wojska Polskiego. Jego waga była moralna: wytrzymali ochotnicy, którzy nigdy wcześniej nie byli w ogniu.19
Ksiądz Ignacy Skorupka: co mówią źródła, a co legenda
Kapelanem ochotników był ksiądz Ignacy Skorupka, warszawski kapłan urodzony w 1893 roku, który wielu z nich uczył. W lipcu 1920 roku prosił o skierowanie na front, najpierw bez zgody kardynała Aleksandra Kakowskiego, potem został kapelanem garnizonu praskiego, a 7 sierpnia kapelanem batalionu. 13 sierpnia wymaszerował z nim pieszo, w sutannie, ze stułą i krzyżem.20
14 sierpnia na początku kontrataku dosięgła go kula w głowę. Tyle źródła mówią zgodnie. Legenda zaczęła się od razu. Komunikat Sztabu Generalnego z 16 sierpnia sławił jego „bohaterską śmierć”, gdy „w stule i z krzyżem w ręku przodował atakującym oddziałom”, korespondent wojenny Adam Grzymała-Siedlecki opisywał go kroczącego z krucyfiksem wzniesionym nad głową, a historia pułku z 1931 roku wciąż przedstawia go, jak „z krzyżem w dłoni” zagrzewa batalion do walki.21
Dowódca jego kompanii, podporucznik Mieczysław Słowikowski, zapamiętał to ciszej. Skorupka szedł obok niego na czele tyraliery, a gdy ruszyli biegiem, „zdawało mi się, że ks. Skorupka potknął się o bruzdę i upadł na ziemię”. Ciało Słowikowski odnalazł dopiero po walce. Historyk Władysław Pobóg-Malinowski pisał, że zabłąkana kula trafiła kapłana, gdy pochylał się nad ciężko rannym żołnierzem, i tę samą wersję podaje kustosz muzeum w Radzyminie Grzegorz Kuba.22
Kluska pokazuje, czemu ta opowieść służyła. Dziennikarze i pierwszy biograf kazali mu prowadzić natarcie, a w 1930 roku Jerzy Kossak umieścił modlącego się księdza w centrum obrazu Cud nad Wisłą, na którym Matka Boska posyła na pole bitwy husarię. Była to interpretacja „cudu” bliska niechętnym Piłsudskiemu publicystom endeckim. Jak zauważa Kluska, do tej narracji pasowała też wersja o kapelanie, który zginął, udzielając rannemu ostatniego namaszczenia. Paweł Zaborowski dodaje, że ciało przywiezione do Warszawy nosiło też rany od bagnetu. Skorupkę pochowano na Powązkach 17 sierpnia, a Haller odczytał rozkaz Piłsudskiego nadający mu Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari.23
15 sierpnia: Radzymin odbity
Natarcie Żeligowskiego ruszyło przed świtem 15 sierpnia. I batalion 28. pułku strzelców kaniowskich, maszerujący na Wólkę Radzymińską, natknął się na wojska sowieckie pod Zamostkami Wólczyńskimi, a jego dowódca, porucznik Stefan Pogonowski, został śmiertelnie ranny w strzelaninie. Batalion zdobył jednak tego ranka Wólkę Radzymińską. Według rekonstrukcji Pakuły, opartej na relacjach uczestników, natarcie poprowadził zastępca Pogonowskiego, porucznik Jerzy Boski, który zajął wieś około 6.30, a prasa w 1920 roku błędnie przypisała zwycięstwo Pogonowskiemu. Ta legenda przesłoniła zarówno Boskiego, jak i wcześniejsze zdobycie pobliskiej Dąbkowizny.24
Na szosie 1. Dywizja Litewsko-Białoruska znów uderzyła tego ranka na Radzymin. Jej 85. pułk strzelców wileńskich, według Jana Wnuka wsparty trzema polskimi czołgami, wdarł się do miasta przed południem, ale natarcia sąsiadów utknęły i około pierwszej po południu pułk został ponownie wyparty.25
Do trzeciej po południu 28. i 29. pułk opanowały Mokre na północ od Radzymina, a Latinik, jak pisze Engelgard, zażądał, by wszystkie trzy dywizje 1. Armii natychmiast uderzyły na miasto. Ostatecznie rozstrzygnął 30. pułk strzelców kaniowskich podpułkownika Kazimierza Jacynika: jego konni zwiadowcy bez przeszkód dotarli do centrum, Jacynik wywnioskował, że nieprzyjaciel się wycofuje, i przed siódmą wieczorem posłał do miasta dwie kompanie. Do dziesiątej cały Radzymin był w polskich rękach, według relacji Janusza Odziemkowskiego kosztem dwóch rannych w pułku.26
Pakuła i Mazowiecki Urząd Wojewódzki umieszczają ostateczne odbicie miasta wieczorem, a Muzeum Wojska Polskiego datuje je na 15 sierpnia. Walki wokół Mokrego trwały jeszcze 16 sierpnia wśród sowieckich kontrataków i odcinek uspokoił się dopiero 17 sierpnia. Tego popołudnia, jak Piłsudski przeczytał później we wspomnieniach samego Putny, 27. Dywizja dostała rozkaz odwrotu nad Liwiec, a o północy odeszła spod Radzymina bez przeszkód ze strony Polaków.27
Miasto zapłaciło za trzy dni pod władzą sowiecką. Wycofujący się żołnierze rabowali sklepy i domy, a 15 sierpnia, gdy cofał się 85. pułk strzelców wileńskich, sowieccy żołnierze schwytali na rynku wikarego księdza Andrzeja Rudzkiego i kierownika miejscowej szkoły Dominika Rusiniaka. Uprowadzono ich i ślad po nich zaginął.28
Kto wygrał bitwę pod Radzyminem i Ossowem i co to dało
Radzymin i Ossów były zwycięstwem Polski. 1. Armia straciła miasto 13 sierpnia, ale utrzymała drugą linię, 14 sierpnia odparła sowiecką brygadę pod Ossowem, a wieczorem 15 sierpnia odbiła Radzymin. Przedmoście wytrzymało, a 16 sierpnia grupa uderzeniowa Piłsudskiego ruszyła znad Wieprza w skrzydło i tyły armii Tuchaczewskiego.29
Historycy wciąż spierają się o wagę tych walk. Engelgard, który zasługę zwycięstwa przypisuje Rozwadowskiemu i Hallerowi, nazywa Radzymin miejscem rozstrzygającym bitwę, psychologicznie i militarnie: jego odbicie było dla armii i stolicy sygnałem, że Warszawa nie padnie. Przytacza też odmienne zdanie Lecha Wyszczelskiego, który nie widzi racjonalnych podstaw, by uznać 15 sierpnia za dzień wielkiego przełomu. Sam Piłsudski mówił generałom 12 sierpnia, że Warszawa, mając dziesięć i pół dywizji, artylerię i lotnictwo, może zatrzymać nieprzyjaciela względnie łatwo.30
Straty pod Radzyminem i Ossowem
Radzymin kosztował polskie wojsko więcej niż jakikolwiek inny odcinek przedmościa. Władysław Kolatorski, powołując się na oficjalne polskie opracowanie z 1934 roku, liczy tu ponad 300 poległych i około 2700 rannych lub zaginionych, ponad 60 procent wszystkich strat 1. Armii. Mazowiecki Urząd Wojewódzki podaje dla 10., 11. i 1. Litewsko-Białoruskiej Dywizji 316 poległych, 1177 rannych i 1329 zaginionych.31
Dla Ossowa wiarygodnej liczby brak. Historia pułku z 1931 roku mówi o olbrzymich stratach wśród ochotników, a Kluska szacuje, że poległo, zostało rannych lub zaginęło tam około 600 polskich żołnierzy. Nieznane są też straty sowieckie pod Radzyminem i Ossowem.32
Cmentarze, muzea i pamięć
Cmentarz Poległych w Bitwie Warszawskiej w Radzyminie założono w 1920 roku, dwa kilometry od centrum miasta. Przy głównej alei leżą dwie duże mogiły zbiorowe nieznanych żołnierzy, są tu też bratnie mogiły strzelców kaniowskich. W kaplicy z 1927 roku umieszczono tablice z nazwiskami poległych, wśród nich Pogonowskiego. Dokumentacja cmentarza spłonęła w 1944 roku i pełnej listy pochowanych nigdy nie opublikowano. 13 czerwca 1999 roku modlił się tu papież Jan Paweł II.33
W Radzyminie działa też Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku, oddział Muzeum Niepodległości w Warszawie, utworzone na stulecie w pobliżu cmentarza. Pod Ossowem polegli spoczywają na cmentarzu wojennym w lesie, gdzie w 1924 roku odsłonięto pomnik i gdzie stoi kaplica Matki Boskiej Zwycięskiej. Szulińska liczy tam dziewięć mogił zbiorowych, a IPN, który odnowił je na stulecie, osiem zbiorowych i jedną pojedynczą. Miejsce śmierci Skorupki znaczy wielki drewniany krzyż, a na polu bitwy stoi dziś oddział Muzeum Wojska Polskiego, również nazwany Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku.34
Między wojnami rocznica stała się Świętem Żołnierza, ustanowionym rozkazem z 4 sierpnia 1923 roku, jak pokazuje Jolanta Załęczny, a odbicie Radzymina jednym z jego symboli. Ustawa z 30 lipca 1992 roku ustanowiła 15 sierpnia Świętem Wojska Polskiego. Co roku 15 sierpnia w Ossowie procesja idzie od krzyża Skorupki na cmentarz poległych.35
Radzymin i Ossów należą do bitew, które dały Polsce niepodległość. W tych samych dniach Płock odpierał sowiecką jazdę w czasie obrony Płocka, a miesiąc później odbudowane armie Tuchaczewskiego zostały ponownie pobite w bitwie nad Niemnem.
