ENZapisz się
Tłumy na placu w Paryżu w dniu rozejmu 1918 roku, szkic Franka Myersa Boggsa

11 listopada: amerykański Dzień Weteranów i polskie Święto Niepodległości

Historia · I wojna światowa · ok. 8 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

„Dzień rozejmu, Paryż”, szkic akwarelą i kredą amerykańskiego artysty Franka Myersa Boggsa, 1918 rok. Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku (1971.248), CC0, przez Wikimedia Commons.

W skrócie
DataWydarzenie
11 XI 1918Rozejm wchodzi w życie o godz. 11
11 XI 1918Rada Regencyjna oddaje Piłsudskiemu dowództwo
XI 1919Wilson ogłasza pierwszy Dzień Rozejmu
11 XI 1921Pogrzeb Nieznanego Żołnierza w Arlington
1937Święto Niepodległości ustanowione ustawą
1 VI 1954Dzień Rozejmu (Armistice Day) staje się Dniem Weteranów (Veterans Day)
1971 do 1977Czwarty poniedziałek października
1978 i 1989Powrót 11 listopada w USA. W Polsce przywrócenie święta
W skrócie

Amerykański Dzień Weteranów przypada 11 listopada, bo o godzinie 11 tego dnia w 1918 roku wszedł w życie rozejm kończący walki I wojny światowej. Dzień Rozejmu (1919, uchwała Kongresu 1926, święto ustawowe 1938) w 1954 roku stał się Veterans Day. W latach 1971 do 1977 obchodzono go w październiku. W Polsce 11 listopada to Narodowe Święto Niepodległości.

Dla Polaka 11 listopada to biało-czerwone flagi i rocznica odzyskania niepodległości. Za oceanem ten sam dzień nazywa się Veterans Day i jest świętem wszystkich, którzy służyli w amerykańskim wojsku. Obie tradycje wyrastają z tego samego poranka 1918 roku.1

Oto historia tej daty: od wagonu w lesie pod Compiègne, przez Arlington, po Warszawę, opowiedziana na podstawie dokumentów.

O jedenastej działa ucichły. Nie wszyscy dożyli tej ciszy.

Ostatni poranek I wojny światowej

Jesienią 1918 roku Amerykańskie Siły Ekspedycyjne pod dowództwem generała Johna J. Pershinga toczyły ofensywę Meuse-Argonne, w której przez 47 dni walczyło ponad 1,2 mln amerykańskich żołnierzy. Dowództwo Europejskie USA (EUCOM) nazywa ją największą ofensywą w historii wojskowości Stanów Zjednoczonych. Piechota morska zapisała się już w czerwcu w walkach o las Belleau, a 8 października w Argonnach kapral Alvin York dokonał czynu, za który dostał Medal Honoru.2

Nad ranem 11 listopada niemieccy delegaci podpisali rozejm w wagonie marszałka Focha w lesie pod Compiègne. Dokument podpisano około 5 rano, ale walki miały ustać dopiero o 11. Przez te sześć godzin wielu dowódców wciąż posyłało żołnierzy do ataku: jak zauważa Australian War Memorial, odbyło się kilka zaplanowanych natarć, które powinny były zostać odwołane, i ludzie ginęli na kilka minut przed przerwaniem ognia.3

Jednym z nich był szeregowiec Henry N. Gunther z Baltimore, z 313. pułku piechoty 79. Dywizji. Wcześniej był sierżantem, lecz zdegradowano go za krytyczny list, w którym namawiał przyjaciela, by uniknął poboru. Pod wsią Chaumont-devant-Damvillers ruszył na niemiecką blokadę drogi i zginął od ognia karabinu maszynowego. Według dziennika bojowego przechowywanego w amerykańskim Archiwum Narodowym (National Archives) była 10.58, dwie minuty przed wejściem rozejmu w życie. National Archives uznaje go za ostatniego Amerykanina poległego w tej wojnie.4

Ilustracja: delegaci w mundurach przy stole wewnątrz wagonu kolejowego
Barwna ilustracja z epoki przypisywana Maurice'owi Pillardowi Verneuilowi: delegaci alianccy i niemieccy w wagonie marszałka Focha pod Compiègne, gdzie nad ranem 11 listopada 1918 roku podpisano rozejm. To wyobrażenie artysty, nie fotografia. Domena publiczna

Od Dnia Rozejmu do Dnia Weteranów

W listopadzie 1919 roku prezydent Woodrow Wilson ogłosił pierwszy Dzień Rozejmu. Pisał o uroczystej dumie z bohaterstwa tych, którzy zginęli w służbie kraju. Obchody miały być proste: parady, zgromadzenia i krótka przerwa w pracy od godziny 11.5

4 czerwca 1926 roku Kongres przyjął uchwałę obu izb wzywającą prezydenta do zarządzenia wywieszenia flag 11 listopada. 27 stanów miało już wtedy to święto w swoim ustawodawstwie. Ustawa zatwierdzona 13 maja 1938 roku uczyniła 11 listopada świętem ustawowym, poświęconym sprawie pokoju na świecie i nazwanym Armistice Day. W okresie międzywojennym był to przede wszystkim dzień weteranów lat 1917 i 1918.6

II wojna światowa i wojna w Korei to zmieniły. W Birmingham w Alabamie weteran marynarki Raymond Weeks zorganizował 11 listopada 1947 roku obchody ku czci wszystkich weteranów, nie tylko tych z I wojny światowej. Projekt ustawy, która miała wprowadzić tę zmianę w całym kraju, wniósł kongresmen Edward Rees z Kansas. 1 czerwca 1954 roku zatwierdzono ustawę zastępującą słowo Armistice słowem Veterans, a 8 października prezydent Dwight D. Eisenhower wydał pierwszą proklamację na Dzień Weteranów.7

Potem na kilka lat zmieniono datę. Ustawa o jednolitych świętach poniedziałkowych (Uniform Monday Holiday Act), podpisana 28 czerwca 1968 roku, przeniosła Dzień Weteranów na poniedziałek, by stworzyć długie weekendy. Pierwsze takie obchody, 25 października 1971 roku, odbyły się w dużym zamieszaniu, a wiele stanów trzymało się starej daty. 18 września 1975 roku prezydent Gerald Ford zatwierdził ustawę przywracającą 11 listopada od 1978 roku. Departament do spraw Weteranów podaje 20 września, datę jego oświadczenia przy podpisaniu.8

Grób Nieznanego Żołnierza w Arlington

Najbardziej uroczysty rytuał tego dnia narodził się w 1921 roku. 24 października w Châlons-sur-Marne we Francji sierżant Edward F. Younger z 50. pułku piechoty wybrał jednego niezidentyfikowanego Amerykanina, kładąc na trumnie wiązankę białych róż.9

11 listopada 1921 roku Nieznanego przewieziono na konnej lawecie przez Waszyngton na Cmentarz Narodowy w Arlington. Prezydent Warren G. Harding przemawiał podczas uroczystości i położył na trumnie Medal Honoru. W 1958 roku obok spoczęli nieznani żołnierze z II wojny światowej i z Korei. Nieznanego z wojny w Wietnamie pochowano w 1984 roku, lecz w 1998 roku jego szczątki ekshumowano i dzięki badaniom DNA zidentyfikowano jako porucznika lotnictwa Michaela J. Blassiego. Państwowe obchody Dnia Weteranów wciąż odbywają się w Arlington.10

Tłum i wieńce wokół mówcy przed amfiteatrem w Arlington w 1921 roku
Pogrzeb Nieznanego Żołnierza na Cmentarzu Narodowym w Arlington 11 listopada 1921 roku. Przy trumnie prezydent Warren G. Harding. Fotografia National Photo Company ze zbiorów Biblioteki Kongresu. Domena publiczna

Dzień Weteranów a Memorial Day

Amerykanie sami często mylą te święta. Według Departamentu do spraw Weteranów Memorial Day, w maju, jest dniem pamięci o tych, którzy zginęli w służbie. Dzień Weteranów to dzień podziękowania wszystkim, którzy służyli z honorem, w czasie wojny i pokoju, a przede wszystkim żyjącym.11

Nawet pisownia coś mówi: Veterans Day, bez apostrofu, bo to nie jest dzień należący do weteranów, lecz dzień oddawania im hołdu.

Ta sama data w Wielkiej Brytanii i w Polsce

Brytyjczycy też pamiętają o 11 listopada. Pierwsze dwie minuty ciszy zachowano w Dniu Rozejmu 1919 roku na prośbę króla Jerzego V, a w 1920 roku w Opactwie Westminsterskim pochowano Nieznanego Wojownika. Australia obchodzi Remembrance Day 11 listopada, a Wielka Brytania główne uroczystości państwowe urządza przy Cenotafie w Remembrance Sunday, czyli w drugą niedzielę listopada.12

W Polsce ten sam poranek oznaczał odrodzenie. 10 listopada 1918 roku do Warszawy przyjechał z Berlina Józef Piłsudski, uwolniony z twierdzy magdeburskiej. Nazajutrz, w dniu rozejmu na Zachodzie, Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich. Niepodległość nie przyszła jednego dnia: od początku listopada trwała już obrona Lwowa, a o granice walczono jeszcze przez kolejne lata. Mimo to 11 listopada stał się symbolem, a drogę do niepodległości opisujemy w przewodniku Odzyskanie niepodległości, 1914 do 1921.13

Święto Niepodległości ustanowiono ustawą z 23 kwietnia 1937 roku. Zniosła je ustawa Krajowej Rady Narodowej z 22 lipca 1945 roku, ustanawiająca w jego miejsce Narodowe Święto Odrodzenia Polski, obchodzone 22 lipca w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN. Sejm przywrócił Narodowe Święto Niepodległości ustawą z 15 lutego 1989 roku, w czasie obrad Okrągłego Stołu. Gdy więc Amerykanie dziękują weteranom, Polacy świętują odrodzenie państwa, którego symbolem stał się ten sam dzień.14

Czarno-biały portret Józefa Piłsudskiego z wąsami
Józef Piłsudski na portrecie z lat 1910 do 1920, ze zbiorów Biblioteki Kongresu. 11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna przekazała mu naczelne dowództwo wojsk polskich. Domena publiczna

Bitwy, które stoją za tym dniem

Dzień Weteranów nie dotyczy jednej wojny. Honoruje żołnierzy 1918 roku, ale też tych, którzy 6 czerwca 1944 roku wylądowali w Normandii, żołnierzy piechoty morskiej walczących o Iwo Jimę w lutym i marcu 1945 roku oraz tych, którzy zimą 1950 roku przebijali się znad zbiornika Chosin w Korei. Każda z tych kampanii ma swoich weteranów albo ich rodziny, które tego dnia pamiętają. Ten dzień honoruje także lotników z Tuskegee, którzy latali w siłach powietrznych armii USA jako pierwsi czarnoskórzy piloci amerykańskiego wojska.15

Właśnie o to chodziło Raymondowi Weeksowi: jeden dzień dla wszystkich, którzy służyli, bez względu na wojnę i na to, czy kiedykolwiek byli w ogniu walki. Więcej o froncie, na którym wszystko się zaczęło, przeczytasz w przeglądzie największych bitew I wojny światowej.

Dlaczego data wciąż ma znaczenie

Kiedy Kongres przeniósł święto na poniedziałek, rozwiązywał problem kalendarza. Obywatele odpowiedzieli, że chodzi właśnie o datę. Jedenasta godzina jedenastego dnia jedenastego miesiąca to chwila, w której ustała wojna światowa. W Ameryce przypomina o uldze, o cenie ostatniego poranka i o milionach żołnierzy, którzy wrócili do domów i musieli żyć z tym, co widzieli. W Polsce przypomina, że tego samego dnia zaczęło się coś nowego.

O godzinach, które doprowadziły do tej chwili, piszemy w tekście jak skończyła się I wojna światowa, a o bitwach, od Legionów po Niemen, które przesądziły o polskiej niepodległości, w przewodniku bitwy, które dały Polsce niepodległość. O kwiecie noszonym tego dnia w Wielkiej Brytanii i w krajach Wspólnoty Narodów opowiadamy w tekście dlaczego czerwony mak stał się symbolem pamięci.

Najczęstsze pytania

Dlaczego Dzień Weteranów w USA przypada 11 listopada?

Bo o godzinie 11 dnia 11 listopada 1918 roku wszedł w życie rozejm kończący walki I wojny światowej. Najpierw obchodzono Dzień Rozejmu, a w 1954 roku zmieniono nazwę na Veterans Day.

Czym różni się Veterans Day od Memorial Day?

Memorial Day, w ostatni poniedziałek maja, upamiętnia żołnierzy poległych w służbie. Veterans Day, 11 listopada, jest podziękowaniem dla wszystkich, którzy służyli z honorem, zwłaszcza dla żyjących weteranów.

Co wydarzyło się 11 listopada 1918 roku?

Rozejm między aliantami a Niemcami, podpisany nad ranem pod Compiègne, wszedł w życie o 11 i zakończył walki na froncie zachodnim. Tego samego dnia Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu naczelne dowództwo wojsk polskich.

Dlaczego Święto Niepodległości obchodzimy 11 listopada?

Data upamiętnia przekazanie Piłsudskiemu przez Radę Regencyjną władzy wojskowej 11 listopada 1918 roku, w dniu rozejmu na Zachodzie. Święto ustanowiono w 1937 roku, zniesiono w 1945 i przywrócono w 1989 roku.

Czy amerykański Dzień Weteranów zawsze był 11 listopada?

Nie. Na mocy ustawy z 1968 roku od 1971 roku obchodzono go w czwarty poniedziałek października. Ustawa z 1975 roku przywróciła 11 listopada od 1978 roku.

Kto był ostatnim Amerykaninem poległym w I wojnie światowej?

Zwykle wymienia się szeregowca Henry'ego Gunthera z Baltimore, który według dokumentów amerykańskiego Archiwum Narodowego zginął, atakując niemiecką blokadę drogi dwie minuty przed wejściem rozejmu w życie.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej. Ten moment stał się symbolem”. Congressional Research Service, „Veterans Day Speech Resources”. ↩
  2. U.S. European Command, „Meuse-Argonne American Cemetery Honors Fallen Heroes”. American Battle Monuments Commission, „Meuse-Argonne American Cemetery and Memorial”. U.S. Army, „The Army and the Marine 'Devil Dogs' of Belleau Wood”. American Battle Monuments Commission, „History of Belleau Wood”. U.S. Army, „A Reluctant Hero”. ↩
  3. Naval History and Heritage Command, „Armistice”. Australian War Memorial, „The Armistice of 11 November 1918”. ↩
  4. National Archives News, „The Last American Death of World War I”. ↩
  5. U.S. Department of Veterans Affairs, „History of Veterans Day”. Robin von Seldeneck, „Veterans Day”. Congressional Research Service, „Veterans Day Speech Resources”. ↩
  6. Kongres USA, uchwała obu izb w sprawie rocznicy rozejmu, przyjęta 4 czerwca 1926. Kongres USA, „An Act Making the 11th day of November in each year a legal holiday”. Robin von Seldeneck, „Veterans Day”. ↩
  7. National Archives, „The Origins of Veterans Day”. Kongres USA, Public Law 380 (H.R. 7786), „To honor veterans on the 11th day of November of each year”. Dwight D. Eisenhower, „Proclamation 3071”. ↩
  8. U.S. Department of Veterans Affairs, „History of Veterans Day”. National Archives, „The Origins of Veterans Day”. Kongres USA, Public Law 90-363, „To provide for uniform annual observances of certain legal public holidays on Mondays”. Kongres USA, Public Law 94-97, „To redesignate November 11 of each year as Veterans Day”. Gerald R. Ford, „Statement on Signing a Bill Redesignating November 11 as Veterans Day”. ↩
  9. Arlington National Cemetery, „Tomb of the Unknown Soldier”. U.S. Army, „Tomb of the Unknown Soldier Centennial”. ↩
  10. Arlington National Cemetery, „Tomb of the Unknown Soldier”. U.S. Army, „Tomb of the Unknown Soldier Centennial”. Arlington National Cemetery, „2026 National Veterans Day Observance Open to Public”. ↩
  11. U.S. Department of Veterans Affairs, „Veterans Day Frequently Asked Questions”. Congressional Research Service, „Veterans Day Speech Resources”. ↩
  12. Imperial War Museums, „Remembrance”. Australian War Memorial, „Remembrance Day traditions”. Westminster Abbey, „Unknown Warrior”. The Royal British Legion, „Remembrance FAQs”. Rząd Wielkiej Brytanii, „National Service of Remembrance”. ↩
  13. dzieje.pl, „107 lat temu Józef Piłsudski przejął władzę z rąk Rady Regencyjnej. Ten moment stał się symbolem”. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, „Józef Piłsudski (1867-1935)”. Instytut Pamięci Narodowej, „Let’s celebrate Poland regaining its independence together!”. Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”. ↩
  14. „Ustawa z dnia 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości”. Krajowa Rada Narodowa, „Ustawa z dnia 22 lipca 1945 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski”. Sejm PRL, „Ustawa z dnia 15 lutego 1989 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości”. dzieje.pl, „30 lat temu Sejm przyjął ustawę o ustanowieniu 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości”. ↩
  15. United States Holocaust Memorial Museum, „D-Day”. The National WWII Museum, „Battle of Iwo Jima”. Lynn Montross and Nicholas A. Canzona, „U.S. Marine Operations in Korea, 1950-1953, Volume III”. Naval History and Heritage Command, „Chosin Reservoir”. National Park Service, „Who Are the Tuskegee Airmen?”. Smithsonian National Air and Space Museum, „Tuskegee Airmen”. ↩

Źródła

Bitwy, które zmieniły świat

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Ten sam wybór dla każdego czytelnika · dlaczego? ·

Przeżyj bitwy

Echoes of Battle ożywia 40 największych bitew w historii narracją, a tryb taktyczny w czasie rzeczywistym jest już w przygotowaniu. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a w dniu premiery wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.