Czym była wojna wietnamska?
Wojna wietnamska toczyła się od połowy lat pięćdziesiątych do 1975 roku między komunistycznym Wietnamem Północnym i jego południowymi sojusznikami z Frontu Narodowowyzwoleńczego (Wietkongu) a antykomunistycznym Wietnamem Południowym, wspieranym przez Stany Zjednoczone i ich sojuszników. Amerykańskie wojska bojowe walczyły w latach 1965 do 1973. Wojna zakończyła się 30 kwietnia 1975 roku wkroczeniem wojsk północnowietnamskich do Sajgonu, a w 1976 roku kraj został zjednoczony.1
W Wietnamie nazywa się ją wojną amerykańską. Zaczęła się jako walka dwóch państw wietnamskich powstałych po końcu rządów Francji, wciągnęła Stany Zjednoczone i ich sojuszników walczących z komunizmem i przelała się przez granice Laosu i Kambodży. Walczono w dżungli, na polach ryżowych i w miastach, od Płaskowyżu Centralnego po ulice Sajgonu i Hue, a znaczną część walk toczyli Wietnamczycy przeciw Wietnamczykom.2
Tło: od Indochin Francuskich do układów genewskich
Francja opanowała Wietnam w XIX wieku i rządziła nim jako częścią Indochin Francuskich, razem z Laosem i Kambodżą. W czasie II wojny światowej kolonię okupowała Japonia, a we wrześniu 1945 roku Viet Minh, kierowany przez komunistów front niepodległościowy Ho Chi Minha, ogłosił niepodległość Wietnamu. Nie uznała jej ani Francja, ani Stany Zjednoczone, rozmowy z Francuzami zawiodły i w 1946 roku na północy wybuchła otwarta wojna między Viet Minhem a wojskami francuskimi.3
Stany Zjednoczone, zaniepokojone zwycięstwem komunistów w Chinach w 1949 roku i wojną w Korei, wspierały wojnę Francji pomocą wojskową. W 1954 roku Viet Minh pod dowództwem generała Võ Nguyên Giápa oblegał francuską bazę Dien Bien Phu przy granicy z Laosem i w maju zmusił ją do kapitulacji. Latem w Genewie Francuzi i Viet Minh uzgodnili zawieszenie broni i tymczasowy podział Wietnamu wzdłuż 17. równoleżnika, z wyborami zapowiedzianymi na 1956 rok. Stany Zjednoczone nie podpisały tego drugiego porozumienia.4
Demokratyczna Republika Wietnamu Ho Chi Minha rządziła północą z Hanoi. Na południu Stany Zjednoczone poparły Ngô Đình Diệma, którego państwo w 1955 roku przyjęło nazwę Republiki Wietnamu. Diệm odmówił przeprowadzenia wyborów z 1956 roku, które według przewidywań wygraliby komuniści, a Waszyngton go w tym poparł. Amerykańscy przywódcy widzieli w Wietnamie Południowym kostkę domina: jeśli upadnie, przekonywał prezydent Eisenhower, komunizm ogarnie resztę Azji Południowo-Wschodniej.5
Kto walczył w wojnie wietnamskiej
Wietnam Północny i Front Narodowowyzwoleńczy. Od 1959 roku Hanoi postanowiło wspierać rewolucję na południu, a południowi komuniści i powracający kadrowi działacze Viet Minhu rozpoczęli szeroką rebelię przeciw rządowi Diệma. Jej polityczne ramię, Front Narodowowyzwoleńczy, przeciwnicy nazywali Wietkongiem. HistoryNet zaznacza, że publicznie przedstawiano ją jako wojnę domową na południu, choć kierowało nią, uzbrajało ją i wzmacniało Hanoi; historycy Departamentu Stanu nazywają utworzony później przez Front Tymczasowy Rząd Rewolucyjny rządem cieni kontrolowanym przez Hanoi. Regularne oddziały Ludowej Armii Wietnamu szły na południe Szlakiem Ho Chi Minha przez Laos, mając bazy w Kambodży, a Związek Radziecki i Chiny przez całą wojnę dostarczały Północy broń.6
Wietnam Południowy i Stany Zjednoczone. Republika Wietnamu wystawiła największą armię strony antykomunistycznej: HistoryNet podaje około 850 tysięcy żołnierzy, wobec szczytowych 543 tysięcy Amerykanów w Wietnamie w kwietniu 1969 roku według CNN. Rząd Południa był niestabilny: w listopadzie 1963 roku Diệma obalili i zabili jego właśni generałowie, a pewną stabilność dał mu dopiero generał Nguyễn Văn Thiệu, prezydent w latach 1967 do 1975.7
Sojusznicy. Korea Południowa wysłała w ciągu wojny ponad 320 tysięcy żołnierzy, największy kontyngent spośród sojuszników USA, jak podają NPR i Al Jazeera. Australia zaczęła od 30 doradców w 1962 roku; według Australian War Memorial służyło ponad 60 tysięcy Australijczyków, z których 523 zginęło, a w szczytowym okresie australijskie zgrupowanie liczyło około 8500 ludzi. Wojska wysłały też Nowa Zelandia i Tajlandia; HistoryNet liczy ponad 80 tysięcy żołnierzy innych sojuszników niż Korea Południowa i USA.8
Etapy wojny
Doradcy i rebelia, 1955 do 1964. Amerykańscy doradcy wojskowi szkolili armię Wietnamu Południowego od lat pięćdziesiątych, a za prezydenta Kennedy'ego ich liczba wzrosła według CNN z około 900 w 1960 roku do 11 tysięcy w 1962 roku. Rebelia rosła jednak szybciej. W sierpniu 1964 roku amerykańskie niszczyciele w Zatoce Tonkińskiej zgłosiły ataki północnowietnamskich kutrów 2. i ponownie 4. dnia miesiąca; pierwszy atak miał miejsce, ale później pojawiły się wątpliwości, czy drugi w ogóle nastąpił. Kongres przyjął wtedy rezolucję tonkińską, która dała prezydentowi Johnsonowi szerokie uprawnienia do użycia siły.9
Eskalacja i amerykańska wojna lądowa, 1965 do 1967. Na początku 1965 roku Johnson zarządził operację Rolling Thunder, długotrwałe bombardowania Północy, i wysłał pierwsze regularne jednostki bojowe; do końca roku USA zaangażowały około 200 tysięcy żołnierzy. Generał William Westmoreland, dowódca wojsk amerykańskich, prowadził wojnę na wyniszczenie operacjami typu „wyszukaj i zniszcz”, a sukces mierzył liczbą zabitych przeciwników, którą, jak zauważa HistoryNet, obie strony zawyżały. W listopadzie 1965 roku wojska USA starły się z regularną armią północnowietnamską w wielkiej bitwie w dolinie Ia Drang.10
Tet i punkt zwrotny, 1968. 30 i 31 stycznia 1968 roku, w czasie rozejmu z okazji księżycowego Nowego Roku, siły Wietnamu Północnego i Wietkongu zaatakowały miasta i bazy w całym Wietnamie Południowym, w tym Sajgon i Hue. Wojska amerykańskie i południowowietnamskie odzyskały utracony teren i niemal rozbiły główne oddziały Wietkongu, ale ofensywa przekonała Amerykanów, że zwycięstwo nie jest bliskie. 31 marca Johnson ograniczył bombardowania Północy, zaproponował rokowania i ogłosił, że nie będzie ubiegał się o reelekcję.11
Wietnamizacja i rozszerzenie wojny, 1969 do 1972. Richard Nixon, prezydent od stycznia 1969 roku, zaczął wycofywać wojska USA, jednocześnie rozbudowując siły Wietnamu Południowego; tę politykę nazwano wietnamizacją. Zarazem rozszerzył wojnę: od marca 1969 roku tajne naloty B-52 na północnowietnamskie bazy w Kambodży, 30 kwietnia 1970 roku amerykańsko-południowowietnamskie wkroczenie do Kambodży, które wywołało protesty na uczelniach zakończone śmiercią czworga studentów w Kent State, i w lutym 1971 roku południowowietnamskie natarcie w głąb Laosu, operację Lam Son 719. W marcu 1972 roku Wietnam Północny rozpoczął ofensywę wielkanocną z użyciem czołgów i około 14 dywizji; armia Południa przy silnym wsparciu lotnictwa USA wytrzymała, a Nixon odpowiedział operacją Linebacker i zaminowaniem portów Północy.12
Układy pokojowe i upadek Południa, 1973 do 1975. Porozumienie paryskie z 27 stycznia 1973 roku przyniosło zawieszenie broni i wyjazd ostatnich amerykańskich wojsk lądowych w marcu, ale pozostawiło wojska północnowietnamskie na terytorium Wietnamu Południowego, dlatego Thiệu początkowo je odrzucił. Walki między dwoma państwami wietnamskimi wkrótce wznowiono. 10 marca 1975 roku wojska Północy zdobyły Ban Me Thuot na Płaskowyżu Centralnym; rozkaz Thiệu wydany trzy dni później, by porzucić prowincje północne, zamienił odwrót w katastrofę i w ciągu dziewięciu tygodni armia Południa zaczęła się rozpadać. 30 kwietnia czołgi północnowietnamskie wjechały do Sajgonu.13
Cywile, zbrodnie i wojna powietrzna
Cywile cierpieli z rąk wszystkich stron. W czasie walk o Hue w 1968 roku siły komunistyczne aresztowały ludzi z przygotowanych list urzędników, nauczycieli, duchownych i cudzoziemców i rozstrzeliwały ich; Vietnam Center na Uniwersytecie Teksańskim (Texas Tech) liczy co najmniej 3000 ofiar znalezionych w masowych grobach i 2000 zaginionych, HistoryNet podaje około 5000. 16 marca 1968 roku kompania armii USA zabiła w wiosce My Lai setki bezbronnych mieszkańców; szacunki mówią o 347 do 504 zabitych, a porucznik William Calley był jedynym skazanym żołnierzem. HistoryNet odnotowuje też, że tortury stosowały zarówno armia Wietnamu Południowego, jak i Wietkong.14
Oskarżenia dotyczyły również sojuszników. W lutym 1968 roku południowokoreańscy marines zabili ponad 70 mieszkańców wiosek Phong Nhi i Phong Nhut, co stwierdził już wtedy raport wojska USA; w 2023 roku sąd w Seulu nakazał rządowi Korei Południowej wypłatę odszkodowania ocalałej, a minister obrony zaprzeczył, by doszło do jakichkolwiek masakr.15
Wojna powietrzna sięgała daleko poza Wietnam. W latach 1964 do 1973 Stany Zjednoczone zrzuciły na Laos około dwóch milionów ton bomb, głównie na Szlak Ho Chi Minha, a według szacunków Departamentu Obrony przytaczanych przez PBS od 20 do 30 procent z nich nie wybuchło. W Wietnamie Południowym operacja Ranch Hand rozpyliła w latach 1962 do 1971 ponad 100 milionów funtów herbicydów, przede wszystkim Agent Orange, by odsłonić dżunglę i niszczyć uprawy; jej skutki dla zdrowia wietnamskich cywilów i amerykańskich weteranów stały się trwałym przedmiotem sporu, a amerykański Departament Spraw Weteranów nadal zapewnia narażonym weteranom leczenie i odszkodowania.16
Najważniejsze postacie
Wietnam Północny i FNW. Ho Chi Minh prowadził Viet Minh przeciw Francji i rządził Północą aż do śmierci w 1969 roku; Sajgon przemianowano później na jego cześć na Ho Chi Minh. Generał Võ Nguyên Giáp zwyciężył pod Dien Bien Phu, współtworzył Szlak Ho Chi Minha i dowodził armią, która w 1975 roku zajęła Południe. Lê Đức Thọ z Biura Politycznego negocjował porozumienie paryskie z Henrym Kissingerem.17
Wietnam Południowy i Stany Zjednoczone. Ngô Đình Diệm rządził Południem od 1954 roku do śmierci w 1963 roku, a Nguyễn Văn Thiệu od 1967 roku do dymisji w kwietniu 1975 roku. Prezydenci Kennedy, Johnson i Nixon kolejno pogłębiali lub przekształcali zaangażowanie Ameryki. Generał William Westmoreland dowodził wojskami USA w okresie rozbudowy, a podpułkownik Harold Moore prowadził amerykański batalion pod Ia Drang.18
Wynik wojny i jej ofiary
Zwyciężył Wietnam Północny. Resztki rządu Wietnamu Południowego skapitulowały 30 kwietnia 1975 roku, gdy amerykańskie śmigłowce kończyły ewakuację Amerykanów i Wietnamczyków z Sajgonu. 2 lipca 1976 roku Północ i Południe zjednoczono jako Socjalistyczną Republikę Wietnamu. Czerwoni Khmerzy przejęli Kambodżę w kwietniu 1975 roku, a Stany Zjednoczone zamknęły ambasadę i zerwały stosunki, które przywróciły dopiero w 1995 roku.19
Straty w ludziach można tylko szacować, a liczby zależą od tego, kto liczy. Dokumentacja Departamentu Obrony USA obejmuje 58 220 zgonów amerykańskich wojskowych, w tym 47 434 w walce. W kwietniu 1995 roku rząd Wietnamu podał, jak pisze HistoryNet, że w latach 1954 do 1975 zginęło 1,1 miliona żołnierzy strony komunistycznej, a liczbę zabitych cywilów szacowano na 2 miliony; najniższe szacunki strat armii Wietnamu Południowego mówią o około 110 tysiącach poległych, PBS podaje ćwierć miliona zabitych żołnierzy Południa. CNN szacuje łącznie około 1,3 miliona zabitych wojskowych i milion cywilów. Korea Południowa straciła około 4400 ludzi, Australia 523, Tajlandia około 350.20
Dziedzictwo i pamięć
W kraju wojna podzieliła Amerykanów. Sprzeciw wobec niej rósł od połowy lat sześćdziesiątych, z wiecami i debatami na uczelniach, i zaostrzył się po Tet i wkroczeniu do Kambodży. W Australii, jak odnotowuje Australian War Memorial, wojna początkowo powszechnie popierana wywołała największe protesty antywojenne w dziejach kraju.21
W Wietnamie zwycięstwo przyniosło trudne lata. Byłych oficerów, urzędników i duchownych Południa wysyłano bez procesu do obozów reedukacyjnych, a strach przed prześladowaniami pchnął wielu, także Chińczyków, Hmongów i Czamów, do ucieczki morzem w małych łodziach; EBSCO przytacza szacunki, według których nawet połowa z tych, którzy wypłynęli, nie przeżyła. Stosunki ze Stanami Zjednoczonymi ociepliły się dopiero w latach dziewięćdziesiątych. W Laosie niewybuchy wciąż zabijają i okaleczają, a ich usuwanie trwa po dziś dzień.22
Bitwy wojny wietnamskiej
Pod Ia Drang w listopadzie 1965 roku 1. batalion 7. pułku kawalerii, przerzucony śmigłowcami, utrzymał lądowisko X-Ray przeciw pułkom północnowietnamskim, a inny batalion wpadł w zasadzkę w rejonie lądowiska Albany; w ciągu czterech dni zginęło 234 Amerykanów, a obie strony ogłosiły zwycięstwo. Pod Khe Sanh od 20 stycznia 1968 roku około 6000 marines przez 77 dni broniło bazy przed mniej więcej 20 tysiącami żołnierzy Północy, przy wsparciu nalotów B-52; do dziś trwa spór, czy Hanoi chciało zdobyć bazę, czy odciągnąć siły USA przed ofensywą Tet, a bazę wkrótce opuszczono.23
Nasze artykuły o bitwach i operacjach tej wojny wymieniamy poniżej w kolejności dat, wraz z powiązanymi walkami w Kambodży.
- 1965Bitwa w dolinie Ia Drang, 1965Stany Zjednoczone kontra Wietnam Północny (Ludowa Armia Wietnamu)
Śmigłowce wysadziły batalion niemal na głowy znacznie większych sił. Okrążone lądowisko X-Ray wytrwało, a zasadzka pod Albany kosztowała drogo.
- 1968Bitwa o Khe Sanh, 1968Stany Zjednoczone (piechota morska) kontra Wietnam Północny (Ludowa Armia Wietnamu)
Przez 77 dni marines bronili bazy w górach przy granicy z Laosem, pod deszczem pocisków i w cieniu Dien Bien Phu. Kilka miesięcy później Amerykanie ją opuścili.
- 1969Operacja Menu, 1969Stany Zjednoczone kontra Wietnam Północny i Wietkong
Od 18 marca 1969 roku amerykańskie B-52 potajemnie bombardowały bazy północnowietnamskie w neutralnej Kambodży pod kryptonimami takimi jak Śniadanie i Deser. Kampanię ukryto przed Kongresem.
- 1971Operacja Lam Son 719, 1971Wietnam Południowy ze wsparciem lotnictwa USA kontra Wietnam Północny
8 lutego 1971 roku armia Wietnamu Południowego wkroczyła do Laosu, by przeciąć Szlak Ho Chi Minha. Północ skupiła 60 tysięcy żołnierzy, zdobywała bazy jedną po drugiej i w marcu wyparła najeźdźców.
- 1975Upadek Sajgonu, 1975Wietnam Północny (Ludowa Armia Wietnamu) kontra Wietnam Południowy i amerykańska ewakuacja
29 i 30 kwietnia 1975 roku śmigłowce wywiozły z Sajgonu na okręty VII Floty ponad 7000 osób. Kilka godzin po tym, jak ostatni marines opuścili dach ambasady, Wietnam Południowy skapitulował.
Wojny powiązane
- 1975Upadek Phnom Penh, 1975Czerwoni Khmerzy (Komunistyczna Partia Kampuczy) kontra Republika Khmerska
17 kwietnia 1975 roku Czerwoni Khmerzy wkroczyli do oblężonego Phnom Penh przy wiwatach tłumów. W ciągu kilku godzin kazali wszystkim dwóm milionom mieszkańców opuścić miasto.
Kalendarium
- 1946Wybucha wojna między Viet Minhem a Francją.24
- 1954W maju kapituluje francuski garnizon Dien Bien Phu; układy genewskie dzielą Wietnam wzdłuż 17. równoleżnika.25
- 1955Państwo Ngô Đình Diệma na południu przyjmuje nazwę Republiki Wietnamu; wybory z 1956 roku nigdy się nie odbywają.26
- 1959Na południu wybucha szeroka rebelia komunistyczna.27
- 1963W listopadzie Diệm zostaje obalony i zabity w zamachu stanu generałów.28
- 1964Incydenty w Zatoce Tonkińskiej w sierpniu; Kongres przyjmuje rezolucję tonkińską.29
- 1965Początek operacji Rolling Thunder; przybywają pierwsze amerykańskie jednostki bojowe; w listopadzie bitwa w dolinie Ia Drang.30
- 1968Od 20 stycznia oblężenie Khe Sanh; od 30 stycznia ofensywa Tet; 16 marca masakra w My Lai; 31 marca Johnson ogranicza bombardowania.31
- 1969Nixon obejmuje urząd; początek tajnych bombardowań Kambodży; zaczyna się wycofywanie wojsk USA.32
- 197030 kwietnia wkroczenie wojsk USA i Wietnamu Południowego do Kambodży; 4 maja w Kent State ginie czworo studentów.33
- 1971Lam Son 719: 8 lutego wojska Wietnamu Południowego wkraczają do Laosu.34
- 1972Ofensywa wielkanocna Wietnamu Północnego; operacja Linebacker; bożonarodzeniowe bombardowania Północy.35
- 197327 stycznia podpisanie porozumienia paryskiego; w marcu wyjeżdżają ostatnie amerykańskie wojska lądowe.36
- 1975Od 10 marca ostatnia ofensywa Północy; 29 i 30 kwietnia operacja Frequent Wind; 30 kwietnia upadek Sajgonu.37
- 19762 lipca zjednoczenie kraju jako Socjalistycznej Republiki Wietnamu.38
Co czytać dalej
Bitwy tej wojny znalazły się w naszym rankingu największych bitew w historii Ameryki. Wiedzę o amerykańskich bitwach można sprawdzić w quizie o bitwach Ameryki.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- HistoryNet, “The Vietnam War”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- HistoryNet, “The Vietnam War”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”. ↩
- HistoryNet, “The Vietnam War”; Office of the Historian, “Dien Bien Phu and the Fall of French Indochina, 1954”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- Office of the Historian, “Dien Bien Phu and the Fall of French Indochina, 1954”; The Spokesman-Review, “Vo Nguyen Giap, Vietnam war general, dies at 102”; HistoryNet, “The Vietnam War”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- Office of the Historian, “Dien Bien Phu and the Fall of French Indochina, 1954”; Office of the Historian, “A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations”; Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; HistoryNet, “The Vietnam War”; Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- HistoryNet, “The Vietnam War”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”; Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; EBSCO Research Starters, “Nguyen Van Thieu”. ↩
- NPR, “A Vietnam War massacre case from 1968 forces a new reckoning in South Korea”; Al Jazeera, “South Korean defence minister denies Vietnam War massacres”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”; Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”; HistoryNet, “The Vietnam War”; EBSCO Research Starters, “Battle of Ia Drang Valley”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; HistoryNet, “The Vietnam War”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”; Miller Center, “Lyndon B. Johnson, Remarks on Decision not to Seek Re-Election, March 31, 1968”. ↩
- Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; Air and Space Forces Magazine, “The Shadow War in Cambodia”; HistoryNet, “The Vietnam War”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; US Naval Institute, “Bravery and Chaos”; Naval History and Heritage Command, “By Sea, Air, and Land, chapter 5”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- The Vietnam Center and Archive, “Hue”; HistoryNet, “The Vietnam War”; EBSCO Research Starters, “American Massacre of Vietnamese Civilians at My Lai Is Revealed”; New Georgia Encyclopedia, “William Calley Jr. and the My Lai Massacre”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- NPR, “A Vietnam War massacre case from 1968 forces a new reckoning in South Korea”; Al Jazeera, “South Korean defence minister denies Vietnam War massacres”. ↩
- PBS NewsHour, “Decades on, millions of unexploded American bombs left behind still kill and maim in Laos”; The HALO Trust, “Laos”; EBSCO Research Starters, “Agent Orange Controversy of the 1960s”; US Department of Veterans Affairs, “Agent Orange”. ↩
- The Spokesman-Review, “Vo Nguyen Giap, Vietnam war general, dies at 102”; Alpha History, “Post-war Vietnam”; Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; EBSCO Research Starters, “Nguyen Van Thieu”; US National Archives, “Haste”; HistoryNet, “The Vietnam War”; EBSCO Research Starters, “Battle of Ia Drang Valley”. ↩
- CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”; US Naval Institute, “Bravery and Chaos”; Alpha History, “Post-war Vietnam”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”; Office of the Historian, “A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations”. ↩
- US National Archives, “Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”; HistoryNet, “The Vietnam War”; PBS, “Timeline, 1969 to 1975”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”. ↩
- CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”; Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; Australian War Memorial, “Vietnam War gallery”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”. ↩
- Alpha History, “Post-war Vietnam”; EBSCO Research Starters, “Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam”; PBS NewsHour, “Decades on, millions of unexploded American bombs left behind still kill and maim in Laos”; The HALO Trust, “Laos”. ↩
- EBSCO Research Starters, “Battle of Ia Drang Valley”; HistoryNet, “Ia Drang”; National Museum of the Marine Corps, “The Siege of Khe Sanh”; The Vietnam Center and Archive, “Legacy of Khe Sanh”. ↩
- Office of the Historian, “Dien Bien Phu and the Fall of French Indochina, 1954”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “Dien Bien Phu and the Fall of French Indochina, 1954”; The Spokesman-Review, “Vo Nguyen Giap, Vietnam war general, dies at 102”. ↩
- Office of the Historian, “A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations”; Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”; EBSCO Research Starters, “Battle of Ia Drang Valley”. ↩
- National Museum of the Marine Corps, “The Siege of Khe Sanh”; Office of the Historian, “U.S. Involvement in the Vietnam War”; New Georgia Encyclopedia, “William Calley Jr. and the My Lai Massacre”; Miller Center, “Lyndon B. Johnson, Remarks on Decision not to Seek Re-Election, March 31, 1968”. ↩
- Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; Air and Space Forces Magazine, “The Shadow War in Cambodia”. ↩
- Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- HistoryNet, “Lam Son 719”; EBSCO Research Starters, “Nguyen Van Thieu”. ↩
- Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
- Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”; CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”. ↩
- US Naval Institute, “Bravery and Chaos”; Naval History and Heritage Command, “By Sea, Air, and Land, chapter 5”; Office of the Historian, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”. ↩
- Alpha History, “Post-war Vietnam”; HistoryNet, “The Vietnam War”. ↩
Źródła
- HistoryNet, “The Vietnam War: Facts and Info About the Most Controversial US Conflict”.
- CNN Editorial Research, “Vietnam War Fast Facts”.
- Australian War Memorial, “Vietnam War 1962 to 1975”.
- Office of the Historian, US Department of State, “Dien Bien Phu and the Fall of French Indochina, 1954”.
- The Spokesman-Review (Associated Press), “Vo Nguyen Giap, Vietnam war general, dies at 102”.
- Office of the Historian, US Department of State, “A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations: Vietnam”.
- Office of the Historian, US Department of State, “U.S. Involvement in the Vietnam War: the Gulf of Tonkin and Escalation, 1964”.
- Office of the Historian, US Department of State, “Ending the Vietnam War, 1969 to 1973”.
- EBSCO Research Starters, “Nguyen Van Thieu”.
- NPR, “A Vietnam War massacre case from 1968 forces a new reckoning in South Korea”.
- Al Jazeera, “South Korean defence minister denies Vietnam War massacres”.
- EBSCO Research Starters, “Battle of Ia Drang Valley”.
- Office of the Historian, US Department of State, “U.S. Involvement in the Vietnam War: The Tet Offensive, 1968”.
- Miller Center, University of Virginia, “Lyndon B. Johnson, Remarks on Decision not to Seek Re-Election, March 31, 1968”.
- Air and Space Forces Magazine, “The Shadow War in Cambodia”.
- US Naval Institute, Naval History, “Bravery and Chaos: Operation Frequent Wind, April 1975”.
- Naval History and Heritage Command, “By Sea, Air, and Land, chapter 5: The Final Curtain, 1973 to 1975”.
- The Vietnam Center and Archive, Texas Tech University, “Hue: The Massacre”.
- EBSCO Research Starters, “American Massacre of Vietnamese Civilians at My Lai Is Revealed”.
- New Georgia Encyclopedia, “William Calley Jr. and the My Lai Massacre”.
- PBS NewsHour, “Decades on, millions of unexploded American bombs left behind still kill and maim in Laos”.
- The HALO Trust, “Laos”.
- EBSCO Research Starters, “Agent Orange Controversy of the 1960s”.
- US Department of Veterans Affairs, “Agent Orange”.
- Alpha History, “Post-war Vietnam”.
- US National Archives, The Unwritten Record, “Haste: Operation Frequent Wind and the Fall of Saigon”.
- US National Archives, “Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics”.
- PBS, Battlefield: Vietnam, “Timeline, 1969 to 1975”.
- Australian War Memorial, “Vietnam War gallery”.
- EBSCO Research Starters, “Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam”.
- HistoryNet, Joseph Galloway, “Ia Drang: The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win”.
- National Museum of the Marine Corps, “The Siege of Khe Sanh”.
- The Vietnam Center and Archive, Texas Tech University, “Legacy of Khe Sanh”.
- HistoryNet, James H. Willbanks, “Lam Son 719: South Vietnam Invades Laos, 1971”.
