ENZaciągnij się

Dlaczego mak? Czerwony mak jako symbol pamięci

Wyjaśniamy · Pamięć · ~7 min czytania · Aktualizacja: październik 2026

Autor: Echoes of Battle

Setki czerwonych sztucznych maków wetkniętych w szczeliny przy rzędach wygrawerowanych nazwisk na długiej brązowej ścianie pamięci, ciągnącej się wzdłuż kolumnady

Gerard Dutton, 2015, przez Wikimedia Commons, CC0.

W skrócie

Dlaczego mak jest symbolem pamięci?

Bo maki polne bujnie rosły w przekopanej przez ostrzał ziemi frontu zachodniego, a wiersz Johna McCrae „In Flanders Fields” z 1915 roku połączył je z grobami poległych. Amerykanka Moina Michael i Francuzka Anna Guérin uczyniły z kwiatu znak pamięci i sposób zbierania pieniędzy, a organizacje weteranów przyjmowały go od 1920 roku.1

Co roku w listopadzie miliony ludzi w Wielkiej Brytanii, Kanadzie i Australii przypinają do płaszczy czerwony kwiat. Mak jest najlepiej znanym symbolem pamięci o I wojnie światowej, choć stał się nim niemal przypadkiem: dziki kwiat na zrytej ziemi, wiersz lekarza w żałobie i dwie wytrwałe kobiety.2

Najważniejsze

Dlaczego w Dniu Pamięci nosi się maki?

Mak przypina się, by uczcić poległych na wojnach i wesprzeć weteranów oraz ich rodziny. Maki polne rosły na pobojowiskach Flandrii i północnej Francji, wiersz Johna McCrae uczynił je kwiatem poległych, a organizacje weteranów sprzedają je co roku od 1921 roku.8

Kwiat zrytej ziemi

Mak polny to chwast ziemi naruszonej. Na froncie zachodnim teren raz po raz zdobywano, tracono i orano artylerią, a ostrzał wydobywał na powierzchnię zakopane nasiona maku, które kiełkowały w świetle. Żołnierze widzieli te kwiaty wszędzie, a niektórzy zasuszali płatki w listach do domu. Wśród nich były pola wokół Ypres we Flandrii, o które walczono od pierwszej bitwy w 1914 roku aż po Passchendaele w 1917 roku.9

John McCrae i „In Flanders Fields”

John McCrae, lekarz z Guelph w Ontario, służył jako lekarz 1. Brygady Kanadyjskiej Artylerii Polowej podczas drugiej bitwy pod Ypres wiosną 1915 roku. 2 maja 1915 roku w walkach zginął jego przyjaciel, porucznik Alexis Helmer, a nabożeństwo przy grobie poprowadził sam McCrae. Wiersz datuje się na dzień następny, 3 maja. Relacje różnią się co do tego, czy pisał na stopniu ambulansu, czy w punkcie opatrunkowym Essex Farm.10

Czarno-biały portret do ramion gładko ogolonego oficera z krótkimi, rozczesanymi na bok włosami, w zapiętej bluzie mundurowej ze skórzanym pasem przez pierś
Podpułkownik John McCrae, kanadyjski lekarz wojskowy, autor wiersza „In Flanders Fields”. Portret z wydania jego wierszy opublikowanego przez Putnam w 1919 roku, rok po jego śmierci. McCrae nie doczekał chwili, gdy kwiat z jego wiersza stał się znakiem pamięci. Domena publiczna

Londyński „The Spectator” wiersz odrzucił, ale „Punch” wydrukował go 8 grudnia 1915 roku, według The Canadian Encyclopedia bez nazwiska autora. Szybko stał się jednym z najpopularniejszych wierszy tej wojny. Pierwszy wers, „In Flanders fields the poppies blow” (Na polach Flandrii kwitną maki), na zawsze połączył kwiat z grobami poległych. McCrae nie doczekał dalszego ciągu: zmarł na zapalenie płuc w Wimereux w północnej Francji 28 stycznia 1918 roku.11

Rzędy białych nagrobków na skoszonej trawie, między nimi posadzone czerwone kwiaty, w tle drzewa i wysoki kamienny obelisk wznoszący się ponad nimi pod błękitnym niebem
Cmentarz Essex Farm pod Ypres w Belgii, obok punktu opatrunkowego, w którym McCrae opatrywał rannych w 1915 roku. Fot. Benoit Brummer (Trougnouf), wrzesień 2018. Benoit Brummer, CC BY 4.0

Moina Michael, Amerykanka, która dotrzymała słowa

Moina Michael, nauczycielka z Georgii, pracowała dla YMCA w Nowym Jorku, gdy poruszył ją wiersz McCrae. Tuż przed rozejmem, w listopadzie 1918 roku, napisała wierszem odpowiedź „We Shall Keep the Faith” („Dochowamy wiary”) i postanowiła zawsze nosić czerwony mak dla upamiętnienia poległych; Uniwersytet Georgii datuje jej wiersz na 9 listopada. National WWI Museum datuje jej pierwszą sprzedaż maku pamięci na ten sam listopad, a po powrocie do Georgii listownie zabiegała, by mak przyjęto w całym kraju. W 1920 roku American Legion uznał czerwony mak za swój kwiat pamięci.12

Nakrapiana płyta z czerwonego granitu leżąca w trawie, ze złotym napisem upamiętniającym Moinę Michael ze Stanów Zjednoczonych, pierwszą „Poppy Lady”
Kamień pamięci Moiny Michael w National Memorial Arboretum w Anglii, fot. Matt Brown, maj 2023. Napis nazywa ją pierwszą „Poppy Lady” i przypomina jej kampanię o uznanie czerwonego maku za symbol pamięci. Matt Brown, CC BY 2.0, przez Wikimedia Commons.

Anna Guérin, „Poppy Lady” z Francji

Z pomysłu ogólnoświatową zbiórkę uczyniła Francuzka Anna Guérin, prelegentka i działaczka. Przez założoną przez siebie Ligę Dzieci Amerykańskich i Francuskich organizowała Francuzki, dzieci i weteranów, którzy szyli materiałowe maki; dochód z ich sprzedaży za granicą miał pomóc w odbudowie zniszczonych regionów Francji. Metka jednego z jej maków w zbiorach Australian War Memorial głosi „Poppy Lady From France”, a według Imperial War Museums do 1920 roku jej działania przyczyniły się do przyjęcia maku przez American Legion.13

Wielka Brytania: pierwszy Poppy Appeal, 1921

British Legion istniał dopiero od kilku miesięcy, gdy w 1921 roku Guérin przyjechała z próbkami maków uszytych przez Francuzki i zapytała, czy organizacja przyjmie kwiat jako sposób zbierania pieniędzy; IWM datuje tę wizytę na sierpień. Według Legionu zamówiono u niej milion maków, a potem osiem milionów u brytyjskich wytwórców, gdy hrabia Haig, twarz organizacji, ogłosił, że 11 listopada ma być Dniem Maku. Maki z pierwszej zbiórki, 11 listopada 1921 roku, rozeszły się niemal natychmiast. Legion podaje, że zebrano ponad 100 000 funtów; kuratorka IWM Laura Clouting porównuje to do około trzech milionów funtów w dzisiejszych pieniądzach.14

Relacje różnią się co do tego, kto zrobił pierwszy krok. Według Poppyscotland to sam Haig zauważył francuskie wdowy sprzedające jedwabne maki i zamówił ich dziewięć milionów, natomiast Legion i IWM przypisują inicjatywę Guérin.15

Fabryka maków i cztery płatki Lady Haig

W 1922 roku Legion uruchomił własną fabrykę maków, zatrudniającą byłych żołnierzy z niepełnosprawnościami. Legion przypisuje jej założenie majorowi George'owi Howsonowi, odznaczonemu Krzyżem Wojskowym założycielowi Disabled Society, który uruchomił ją przy Old Kent Road w Londynie; 41 niepełnosprawnych mężczyzn wykonało zamówienie na zbiórkę 1922 roku, a w 1926 roku zakład przeniósł się do Richmond. Fabryka działa do dziś.16

Do Szkocji trafiało niewiele tych maków, dlatego w 1926 roku Lady Haig, żona marszałka, założyła w Edynburgu fabrykę pracującą wyłącznie dla Szkocji. Szkockie maki mają cztery płatki i nie mają liścia, a wzór z Richmond ma dwa płatki i liść; ta różnica przetrwała do dziś.17

Kanada: ojczyzna McCrae

Pomysł Guérin dotarł w 1921 roku do Great War Veterans Association, poprzednika Royal Canadian Legion. Legion podaje, że omówiono go na zebraniu w Port Arthur w Ontario (dziś Thunder Bay) i przyjęto 6 lipca 1921 roku.18

Australia i Nowa Zelandia

Australian Returned Soldiers and Sailors Imperial League, poprzedniczka dzisiejszej RSL, po raz pierwszy sprzedawała maki na Dzień Rozejmu w 1921 roku. Według Australian War Memorial sprowadziła milion jedwabnych maków wykonanych we współpracy z ligą Guérin i sprzedawała je po szylingu, przekazując część dochodu na pomoc dla francuskich dzieci.19

Nowa Zelandia poszła inną drogą. W 1921 roku kraj odwiedził przedstawiciel Guérin, pułkownik Moffatt (RSA pisze Moffat), a stowarzyszenie powracających żołnierzy RSA zamówiło około 360 000 francuskich maków na Dzień Rozejmu, lecz statek przywiózł je za późno. Zbiórkę przeniesiono na wigilię Anzac Day, rocznicy lądowania na Gallipoli. Pierwszy nowozelandzki Poppy Day odbył się 24 kwietnia 1922 roku i przyniósł 13 166 funtów, z czego część przekazano Lidze Dzieci Francuskich.20

Stany Zjednoczone: „Buddy Poppy” i National Poppy Day

W Stanach Zjednoczonych mak należy raczej do wiosny. Po American Legion, który przyjął go w 1920 roku, Veterans of Foreign Wars, jak sami podają, zorganizowali w 1922 roku pierwszą ogólnokrajową dystrybucję maków. Ich maki „Buddy Poppy” składają weterani z niepełnosprawnościami i w potrzebie; VFW datuje ten zwyczaj na 1924 rok. Według American Legion Auxiliary rodzina American Legion zwróciła się do Kongresu o ustanowienie piątku przed Memorial Day, pod koniec maja, Narodowym Dniem Maku.21

Grupa mężczyzn w ciemnych garniturach i płaszczach, większość z kapeluszami w rękach, stoi na ogrodowej ścieżce przed jasnym budynkiem i ażurowym płotem, a jeden z nich przypina mały kwiat do klapy marynarki mężczyzny w środku
Prezydent Calvin Coolidge otrzymuje pierwszy „Buddy Poppy” od kapitana Williama Homera Carrolla, 1924. Negatyw szklany studia Harris and Ewing, Biblioteka Kongresu USA. Maki „Buddy Poppy” sprzedawane przez Veterans of Foreign Wars składali weterani z niepełnosprawnościami. Domena publiczna (Biblioteka Kongresu USA)

Jak i kiedy nosi się mak

W Wielkiej Brytanii mak nosi się w tygodniach przed Dniem Rozejmu i Niedzielą Pamięci, a Legion podkreśla, że można go przypiąć o każdej porze roku na znak wsparcia dla sił zbrojnych, dawnych i obecnych. Royal Canadian Legion prosi, by mak nosić po lewej stronie, nad sercem, od 24 października do 11 listopada.22

Biały mak i inne kolory

Nie wszyscy noszą czerwony. Biały mak pojawił się w 1933 roku z inicjatywy członkiń brytyjskiej Co-operative Women's Guild; według Peace Pledge Union wiele z nich straciło na I wojnie bliskich i przyjaciół. IWM opisuje biały mak jako symbol pokoju, który w latach trzydziestych przejęła Peace Pledge Union, by przeciwstawić się militaryzmowi; organizacja, która rozprowadza go do dziś, mówi, że upamiętnia on wszystkie ofiary wojen, także cywilne. IWM odnotowuje też, że dla części ludzi sam czerwony mak bywa symbolem spornym.23

Czerwone maki w Polsce: Monte Cassino

Mak w klapie to przede wszystkim zwyczaj krajów Wspólnoty Narodów i Stanów Zjednoczonych. W Polsce 11 listopada to Narodowe Święto Niepodległości, o czym piszemy w tekście o 11 listopada. Dla Polaków czerwone maki to jedna pieśń: „Czerwone maki na Monte Cassino”. Powstała w nocy z 17 na 18 maja 1944 roku, kilka godzin przed tym, jak żołnierze 2. Korpusu Polskiego zdobyli wzgórze klasztorne Monte Cassino. Słowa napisał Feliks Konarski, znany jako Ref-Ren, muzykę skomponował Alfred Schütz, obaj żołnierze 2. Korpusu. Portal dzieje.pl zauważa, że porównania maków do krwi poległych można odnaleźć już w wierszu McCrae.24

Najczęstsze pytania

Dlaczego mak jest symbolem pamięci?

Maki polne bujnie rosły w ziemi przekopanej przez ostrzał na froncie zachodnim, a wiersz Johna McCrae „In Flanders Fields” z 1915 roku połączył je z grobami poległych. Po wojnie kwiat przyjęły organizacje weteranów.

Kto zapoczątkował zbiórkę maków?

O mak zabiegały Amerykanka Moina Michael i Francuzka Anna Guérin. Guérin przywiozła francuskie maki do British Legion, który zorganizował pierwszą zbiórkę 11 listopada 1921 roku.

Co oznacza biały mak?

Upamiętnia wszystkie ofiary wojen i wyraża sprzeciw wobec wojny. Białe maki wykonała po raz pierwszy w 1933 roku Co-operative Women's Guild, a dziś rozprowadza je Peace Pledge Union.

Kiedy nosi się mak?

W Wielkiej Brytanii i krajach Wspólnoty Narodów w tygodniach przed Niedzielą Pamięci i 11 listopada; Royal Canadian Legion zaleca okres od 24 października do 11 listopada. W Nowej Zelandii maki sprzedaje się przed Anzac Day, w USA głównie przed Memorial Day.

Czy Amerykanie noszą maki?

Tak, głównie w okolicach Memorial Day w maju. American Legion przyjął mak w 1920 roku, Veterans of Foreign Wars rozprowadzają maki „Buddy Poppy” składane przez weteranów, a National Poppy Day przypada w piątek przed Memorial Day.

Czy Polacy noszą czerwone maki 11 listopada?

Nie jest to w Polsce powszechny zwyczaj. 11 listopada to Narodowe Święto Niepodległości, a czerwone maki kojarzą się Polakom przede wszystkim z pieśnią „Czerwone maki na Monte Cassino” z maja 1944 roku.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”; The Canadian Encyclopedia, „John McCrae”; The Royal Canadian Legion, „The Poppy”; UGA Today, „The Poppy Lady”. ↩
  2. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”. ↩
  3. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”. ↩
  4. The Canadian Encyclopedia, „John McCrae”; The Royal Canadian Legion, „The Poppy”. ↩
  5. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; The Royal Canadian Legion, „The Poppy”; Australian War Memorial, „Artificial poppy”. ↩
  6. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Poppyscotland, „The history of the poppy”; Royal New Zealand Returned and Services' Association, „The Poppy Appeal”. ↩
  7. dzieje.pl, „Czerwone maki na Monte Cassino, czyli pieśń, przy której się nie tańczy”; Rzeczpospolita, „Kto widział maki na Monte Cassino?”. ↩
  8. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”; The Royal Canadian Legion, „The Poppy”. ↩
  9. Royal British Legion, „The poppy”; Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”. ↩
  10. The Canadian Encyclopedia, „John McCrae”; Veterans Affairs Canada, „Lieutenant Colonel John Alexander McCrae Memorial”; The Royal Canadian Legion, „The Poppy”. ↩
  11. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; The Canadian Encyclopedia, „John McCrae”; Poppyscotland, „The history of the poppy”; Veterans Affairs Canada, „Lieutenant Colonel John Alexander McCrae Memorial”; The Royal Canadian Legion, „The Poppy”. ↩
  12. UGA Today, „The Poppy Lady”; National WWI Museum and Memorial, „Poppies for Remembrance and Commemoration”; Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”. ↩
  13. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”; Australian War Memorial, „Artificial poppy”. ↩
  14. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”. ↩
  15. Poppyscotland, „The history of the poppy”; Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”. ↩
  16. Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”; Royal British Legion, „The poppy”; Royal British Legion, „Story of the Poppy Factory”; The Poppy Factory, „Visit the home of Remembrance Wreaths”. ↩
  17. Royal British Legion, „The poppy”; Poppyscotland, „The history of the poppy”; Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”. ↩
  18. The Royal Canadian Legion, „The Poppy”; UGA Today, „The Poppy Lady”. ↩
  19. UGA Today, „The Poppy Lady”; Australian War Memorial, „Artificial poppy”. ↩
  20. Royal New Zealand Returned and Services' Association, „The Poppy Appeal”; Auckland War Memorial Museum, „History of Poppy Day”. ↩
  21. Veterans of Foreign Wars of the United States, „Buddy Poppy”; National WWI Museum and Memorial, „Poppies for Remembrance and Commemoration”; American Legion Auxiliary, „National Poppy Day”. ↩
  22. Royal British Legion, „The poppy”; The Royal Canadian Legion, „The Poppy”. ↩
  23. Peace Pledge Union, „White poppies”; Co-operative News, „White poppies tell the story of the alternative Remembrance Day”; Imperial War Museums, „Why we wear poppies on Remembrance Day”. ↩
  24. dzieje.pl, „Czerwone maki na Monte Cassino, czyli pieśń, przy której się nie tańczy”; Rzeczpospolita, „Kto widział maki na Monte Cassino?”. ↩

Źródła

Chwała oręża Twojej ojczyzny

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.Upadek Konstantynopola 1453Bitwa pod Waterloo 1815Bitwa pod Stalingradem 1942-1943

Na podstawie kraju, którego nie zapisujemy · dlaczego? ·

Przejdź przez pola Flandrii

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii, scena po scenie, na prawdziwej mapie. Zapisz się, by jako pierwszy dowiedzieć się o premierze.