Operacja Konrad III 1945: ostatnia próba odsieczy Budapesztu

Do Bożego Narodzenia 1944 roku Armia Czerwona okrążyła Budapeszt. Instytut Historii Węgierskiej Akademii Nauk wyjaśnia, że niemieckie dowództwo, przy ograniczonym udziale wojsk węgierskich, podjęło serię prób przyjścia z pomocą wojskom niemieckim i węgierskim uwięzionym w mieście. Ponieważ Trzecia Rzesza czerpała już wtedy ropę właściwie tylko z węgierskich pól naftowych w Zali, Hitler skierował do tego kraju wszystkie rezerwy, jakie zdołał zmobilizować.²

Konrad I i II

Pierwsza próba, Konrad, zaczęła się 1 stycznia 1945 roku w rejonie Taty i Almásfüzitő, na zachód od Budapesztu, i 6 stycznia zdobyła Esztergom, zanim dwu, trzykrotnie silniejsze wojska radzieckie zatrzymały ją pod Bicske i Zsámbékiem. Konrad II, rozpoczęty 9 stycznia z rejonu Esztergomu, doprowadził 12 stycznia dywizję Wiking na 17 kilometrów od stolicy. Niemieckie dowództwo znów nalegało, by Hitler zezwolił załodze Budapesztu na wyrwanie się z okrążenia. Odmówił i postawił na większe uderzenie z południa.³

Piąta rano

Konrad III ruszył, jak zauważa Instytut, w krytycznym dla Berlina momencie, tuż po załamaniu się frontu w Polsce. Węgierski historyk Norbert Számvéber, którego szczegółowe studium operacji opiera się na węgierskich i niemieckich archiwach wojskowych oraz źródłach rosyjskojęzycznych, odtwarza poranek 18 stycznia. Dzień był pochmurny i mglisty, z lekkim śniegiem i temperaturą najwyżej minus pięć stopni. Dywizje IV Korpusu Pancernego SS zajęły pozycje do czwartej; pół godziny później artyleria i wyrzutnie rakietowe otworzyły trzydziestominutowy ogień, a dokładnie o piątej czołgi uderzyły między Balatonem a Csór.⁴

Számvéber podkreśla rzecz niezwykłą: pierwszego dnia nacierały wyłącznie dywizje pancerne i brygada kawalerii, ze wsparciem oddziałów czołgów, dział szturmowych i artylerii, ale bez żadnej dywizji piechoty. Wielu żołnierzy dowiedziało się o natarciu zaledwie osiem do dziesięciu godzin przed jego rozpoczęciem.⁵

Nad Dunaj

Zaskoczenie było pełne. O ósmej rano 19 stycznia niemiecka pancerna grupa bojowa wjechała do Dunapentele, dzisiejszego Dunaújvárosu, nad Dunajem. W ciągu zaledwie 27 godzin, pisze Számvéber, IV Korpus Pancerny SS przeciął na pół obronę 3 Frontu Ukraińskiego. Czołgi Panther zajęły stanowiska ogniowe na zachodnim brzegu, gdy ostatnie oddziały radzieckie ewakuowały miasto łodziami.⁶

Instytut dodaje, że zaskakujące uderzenie okrążyło południowe związki radzieckie, ale te wyrwały się, bo Niemcom brakowało piechoty. 22 stycznia wojska niemieckie z pomocą Węgrów odbiły Székesfehérvár, jeden z najważniejszych węzłów komunikacyjnych Kraju Zadunajskiego. Wkrótce stały około 25 kilometrów od stolicy.⁷

Dlaczego natarcie utknęło

Számvéber uważa, że 26 stycznia 3 Front Ukraiński nie był już w stanie sam zatrzymać Niemców i że bez 23 Korpusu Pancernego i 104 Korpusu Piechoty przysłanych z sąsiedniego 2 Frontu Ukraińskiego niemieckie grupy pancerne zapewne dotarłyby do wewnętrznego pierścienia wokół Budapesztu. Czy zdołałyby go przełamać, to inna sprawa. Wątpi, by wyczerpane dywizje pancerne, niemal bez piechoty, przebiły się przez radzieckich strzelców broniących przedmieść.⁸

Przyczyny niepowodzenia streszcza dwoma słowami: słabość i zwłoka. Natarcie ruszyło ze zbyt małymi siłami, zwłaszcza ze zbyt małą liczbą doświadczonej piechoty; miało słabe wsparcie lotnicze wobec silniejszego lotnictwa radzieckiego; brakowało niemieckich odwodów do rozwinięcia początkowego sukcesu, a siły rozpraszały się w przestrzeni i w czasie. Zabezpieczenie saperskie często zawodziło, dostawy amunicji, paliwa i żywności kulały od pierwszych dni, a osobista rywalizacja Balcka i Gillego utrudniała dowodzenie.⁹

Sam Balck bronił później decyzji, by przed uderzeniem na miasto zniszczyć siły radzieckie zagrażające jego skrzydłu. Jak cytuje go Számvéber, rajd na Budapeszt w najlepszym razie sprawiłby, że w mieście znalazłyby się dwa korpusy SS zamiast jednego, bo brakowało mu sił, by utrzymać drogę powrotną.¹⁰

Operacyjny remis

Natarcie wstrzymano 27 stycznia, w dniu, w którym ruszyła kontrofensywa marszałka Tołbuchina. Instytut pisze, że do początku lutego Niemcy musieli oddać większość zdobytego terenu. Számvéber zauważa, że i radzieckie przeciwnatarcie nie osiągnęło wszystkich celów: Niemcy utrzymali odcinek Linii Margit między Székesfehérvárem a Balatonem, punkt wyjścia ich ostatniej wielkiej ofensywy w marcu.¹¹

Jego werdykt to operacyjny remis. Rosjanie nie dopuścili do odsieczy Budapesztu i po ciężkich walkach zajęli węgierską stolicę, co uważa raczej za sukces polityczny niż wojskowy. Niemcy tak osłabili 3 Front Ukraiński, że przez pewien czas mógł on się tylko bronić.¹²