Czym była operacja Sonnenwende?
Operacja Sonnenwende (przesilenie) była niemieckim kontrnatarciem z rejonu Stargardu na Pomorzu w połowie lutego 1945 roku, w czasie II wojny światowej, wymierzonym w północne skrzydło 1 Frontu Białoruskiego marszałka Gieorgija Żukowa, który stał nad Odrą w zasięgu Berlina. Uderzenie jednej dywizji dotarło 15 lutego do oblężonego Arnswalde, dziś Choszczna, a natarcie ogólne ruszyło następnego dnia, lecz ugrzęzło w błocie i w radzieckiej obronie i 18 lutego zostało wstrzymane po zdobyciu kilku kilometrów. Wygrał ZSRR, a trwały skutek natarcie miało po stronie radzieckiej, bo dowództwo przed szturmem Berlina zwróciło się przeciw Pomorzu.4
Ten artykuł prowadzi od sporów w Berlinie do błota na południe od Stargardu, zestawia obok siebie sprzeczne liczby z relacji niemieckich, radzieckich, amerykańskich i polskich i przedstawia dyskusję, czy operacja opóźniła upadek Berlina, opisany w artykule o bitwie o Berlin. Inne wydarzenia tej daty są w zestawieniu 15 lutego w historii wojen.
Armia Czerwona nad Odrą
Radziecka ofensywa zimowa, która ruszyła znad Wisły w połowie stycznia 1945 roku, w około trzy tygodnie przeniosła 1 Front Białoruski Żukowa przez Polskę. Żukow pisze, że jego główne siły dotarły do Odry między 1 a 4 lutego i uchwyciły bardzo ważny przyczółek na jej zachodnim brzegu pod Kostrzynem (Küstrin), a Wasilij Czujkow, którego 8 Armia Gwardii stanęła nad rzeką 1 lutego, opisuje pierwsze przeprawy następnego dnia.5
Dowództwo frontu wzięło wtedy na cel sam Berlin. Dyrektywa z 4 lutego, którą w całości przytaczają zarówno Żukow, jak i Czujkow, nakazywała armiom przez sześć dni utrwalać zdobycze, dowieźć podwójny zapas paliwa i dwa komplety amunicji, a potem szybkim uderzeniem zdobyć Berlin 15 lub 16 lutego. Ta sama dyrektywa dawała armiom prawego skrzydła, wśród nich 47 i 61 Armii oraz 2 Armii Pancernej, osobne zadanie: odrzucić nieprzyjaciela za linię przez Falkenburg i Stargard i osłaniać skrzydło do nadejścia 2 Frontu Białoruskiego.6
To skrzydło było najsłabszym punktem całego planu. 31 stycznia Żukow ostrzegał Stalina, że lewe skrzydło 2 Frontu Białoruskiego Konstantego Rokossowskiego zostało w tyle, przez co szerokość natarcia jego własnego frontu urosła do 500 kilometrów. Siergiej Sztemienko we wspomnieniach o radzieckim Sztabie Generalnym pisze, że skrzydło ciągnęło się przez setki kilometrów i osłaniały je 3 Armia Uderzeniowa, 1 Armia Wojska Polskiego oraz 47 i 61 Armia, przy czym część ich sił wiązały okrążone niemieckie garnizony. Na samym kierunku berlińskim Żukow naliczył tylko cztery osłabione armie, a Sztemienko dodaje, że w kompaniach 8 Armii Gwardii zostało po 22 do 45 ludzi, a pociski wciąż dowożono ze składów położonych na wschód od Wisły.7
Kocioł w Arnswalde
Za frontem radzieckim wciąż broniły się niemieckie garnizony w miastach, które Armia Czerwona ominęła. Ziemke odnotowuje, że Żukow użył armii piechoty swojego prawego skrzydła do likwidacji kotłów w Arnswalde, Schneidemühl (Pile) i Deutsch Krone (Wałczu), a Rokossowski, którego front walczył na prawo od Żukowa, zaznacza, że zacięte walki wokół tych trzech miast trwały jeszcze 19 lutego.8
Arnswalde, dziś Choszczno, było miastem powiatowym na Pomorzu. Polski historyk Grzegorz Baziur, którego studium o mieście opiera się na relacjach miejscowych i niemieckich, pisze, że radziecka 61 Armia rozpoczęła oblężenie 2 lutego, w okrążeniu znalazło się około 2000 żołnierzy niemieckich, a walki o miasto trwały od 4 do 23 lutego. Pierwszy radziecki szturm 12 lutego został odparty, ultimatum z żądaniem kapitulacji do godziny dziesiątej następnego dnia pozostało bez odpowiedzi, a siedmiogodzinny ostrzał artyleryjski sprawił, że prawie całe miasto stanęło w płomieniach.9
Plan Guderiana i cięcia Hitlera
Pomysł kontrnatarcia wyszedł od Heinza Guderiana, szefa Sztabu Generalnego wojsk lądowych. W swoich wspomnieniach pisze, że prosił Hitlera o rezygnację z zaplanowanej ofensywy na Węgrzech i o uderzenie w oba skrzydła radzieckiego klina, który dotarł do Odry między Frankfurtem a Kostrzynem, z linii Głogów i Gubin na południu oraz spod Pyritz i Arnswalde na północy. Sztemienko pisze, że radziecki Sztab Generalny dowiedział się o niemieckim planie uderzeń z rejonu Arnswalde oraz spod Głogowa i Gubina, za którym opowiadał się Guderian.10
Guderian liczył, jak sam przyznaje i jak przytacza go Czujkow, że natarcie osłoni stolicę i da czas na rozmowy o rozejmie z mocarstwami zachodnimi. Wojska miały pochodzić z ewakuacji Bałkanów, Włoch i Norwegii, a przede wszystkim Kurlandii. Hitler odmówił po scenie, którą Guderian opisuje szczegółowo, i z planu zostało tylko ograniczone uderzenie z rejonu Arnswalde, które miało pobić Rosjan na północ od Warty i utrzymać Pomorze oraz jego łączność z Prusami Zachodnimi.11
Wszystko zależało od szybkości. Guderian wyliczył na podstawie meldunków wywiadu generała Gehlena, że Rosjanie mogą codziennie wzmacniać swoje siły nad Odrą mniej więcej o cztery dywizje, więc natarcie musiało nastąpić błyskawicznie, zanim nadejdą nowe wojska radzieckie i zanim przeciwnik przejrzy zamiar. Żukow przytacza te same słowa ze wspomnień Guderiana jako dowód, że zagrożenie z Pomorza było realne, a Sztemienko pisze, że radziecki Sztab Generalny wiedział, iż plan miał zostać wykonany z błyskawiczną szybkością, zanim strona radziecka podciągnie duże siły.12
Himmler, Wenck i Steiner
Natarcie przypadło Grupie Armii „Wisła”, którą Hitler utworzył pod koniec stycznia, by zamknąć lukę między Wisłą a Odrą, i oddał pod dowództwo Heinricha Himmlera, szefa SS. Ziemke pisze, że Guderian chciał na to stanowisko sprowadzić z Jugosławii Weichsa i jego sztab, a Himmler jako dowódca grupy armii początkowo nie miał łączności z oddziałami na froncie, nie miał sztabu i praktycznie nie miał wojska. Sztemienko zauważa, że ta nominacja nie wzmocniła niemieckiego dowództwa, lecz raczej je osłabiła.13
13 lutego Guderian postawił sprawę na ostrzu noża na naradzie w Kancelarii Rzeszy, w której uczestniczyli Hitler, Himmler, Sepp Dietrich z 6 Armii Pancernej i zastępca Guderiana, generał Walther Wenck. Himmler przekonywał, że natarcie trzeba odłożyć, bo część amunicji i paliwa nie została jeszcze wyładowana, a Guderian żądał, by ruszyło 15 lutego i by Wenck wszedł do sztabu Himmlera i nim pokierował. Według relacji Guderiana spór trwał dwie godziny, Hitler szalał z wściekłości, aż nagle oznajmił Himmlerowi, że Wenck jeszcze tej nocy przejdzie do jego sztabu i poprowadzi natarcie, po czym stwierdził, że Sztab Generalny wygrał tego dnia bitwę. Ziemke potwierdza, że Guderian w obecności Hitlera zażądał dla Wencka specjalnego pełnomocnictwa, ale zauważa, że Hitler nie określił jego uprawnień, co odebrało Himmlerowi ostateczną decyzję, nie przekazując jej wyraźnie Wenckowi.14
Wojskami miała dowodzić 11 Armia Pancerna SS, którą Ziemke opisuje jako podniesiony do rangi armii sztab korpusu pod SS-Obergruppenführerem Felixem Steinerem, daleki od ideału narzędzia do wielkiej ofensywy. Dowództwo 3 Armii Pancernej skierowano z Sambii, by przejęło kierowanie, ale przybyło za późno, więc dowodzenie zostało w rękach Steinera. Baziur odnotowuje, że oddziały III Korpusu Pancernego SS Steinera dotarły do Arnswalde już 1 lutego. Wspomnienia Guderiana, spisane po wojnie, wskazują jako armię natarcia 3 Armię Pancerną generała pułkownika Rausa, a relacja Ziemkego, oparta na aktach grupy armii, 11 Armię Pancerną SS.15
Siły obu stron
Ziemke pisze, że naczelne dowództwo zebrało do ofensywy dwa dowództwa korpusów i dziesięć dywizji, w tym siedem pancernych, co na tym etapie wojny było niezwykłym wyczynem. Trudniej było je dowieźć na Pomorze, bo koleje, których parowozy paliły węglem brunatnym, działały z wydajnością około 40 procent normy, o ile w ogóle jeździły, i do 10 lutego, ósmego dnia koncentracji, przybyła mniej niż połowa transportów. Guderian opisuje to samo ślimacze tempo przerzutów z zachodu i obwinia alianckie panowanie w powietrzu, które jego słowami paraliżowało zarówno transporty, jak i wolę dowództwa.16
Szacunki radzieckie były znacznie wyższe, bo obejmowały wszystkie niemieckie związki między Odrą a Wisłą, a nie tylko siły natarcia. Żukow ocenia niemiecką 2 i 11 Armię na początku lutego na 22 dywizje, w tym cztery pancerne i dwie zmotoryzowane, z pięcioma brygadami i ośmioma grupami bojowymi. Rokossowski przytacza ocenę 1 Frontu Białoruskiego, według której sama 11 Armia naprzeciw prawego skrzydła Żukowa liczyła około 200 000 ludzi, 700 czołgów i dział samobieżnych, 2500 dział i moździerzy oraz do 300 samolotów, a Sztemienko podaje dla Grupy Armii „Wisła” 38 dywizji, w tym 6 pancernych, i 6 brygad po utworzeniu 11 Armii 10 lutego. Zanim dowództwo radzieckie zwróciło się przeciw Pomorzu, pisze Żukow, zgrupowanie urosło do 40 dywizji.17
Na drodze natarcia stały radziecka 61 Armia, która oblegała Arnswalde, i jej sąsiadka, 2 Armia Pancerna Gwardii. Dyrektywa Żukowa z 4 lutego dawała obu armiom zadanie odrzucenia Niemców za Stargard.18
15 lutego: uderzenie na Arnswalde
Wenck przeprawił się przez Odrę, by osobiście obejrzeć przygotowania, czego Himmler nie zrobił, i przekonał się, że oddziały przeznaczone do ofensywy nie są w pełni zebrane ani wyposażone. Ziemke pisze, że wybrał wtedy mało obiecujące wyjście, czyli rozpoczęcie natarcia częściami. W nocy 14 lutego 11 Armia Pancerna SS zameldowała, że wobec całej sytuacji na froncie wschodnim, przedstawionej jej przez Wencka, pilnie potrzebne jest choćby niewielkie natarcie, i że następnego ranka uderzy w kierunku Arnswalde, czyli w dniu, na który nalegał Guderian, bo jak pisał, później natarcie stałoby się niewykonalne.19
Uderzenie jednej dywizji zaskoczyło Rosjan i według Ziemkego jego czołówka dotarła do Arnswalde wczesnym popołudniem 15 lutego. W relacji Baziura dywizja Nordland 17 lutego odbiła wieś Slagenthin, dziś Sławęcin, i rozerwała pierścień okrążenia wokół miasta, co otworzyło kilkukilometrowy korytarz wzdłuż drogi do Arnswalde. Polska Agencja Prasowa, opisując czołg 10 Dywizji Pancernej SS, która brała udział w ofensywie, a dziś stoi w Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, również podsumowuje jedyny sukces operacji jako chwilowe odblokowanie okrążonego Choszczna.20

Zachęcona tym początkiem grupa armii nakazała rozpocząć następnego dnia całą operację pod kryptonimem Sonnenwende, czyli przesilenie. Ziemke zauważa, że potrzeba by więcej opanowania, niż Grupa Armii „Wisła” i naczelne dowództwo miały razem, by zrezygnować z tak kuszącego początku. Guderian i Czujkow zgodnie datują natarcie ogólne na 16 lutego.21
16 do 18 lutego: w błocie
Relacje rozchodzą się co do tego, jak natarcie przebiegało. Guderian pisze, że 16 i 17 lutego czyniło ono dobre postępy i w Berlinie zaczęto mieć nadzieję, że mimo wszystko się powiedzie. Ziemke, pracując na aktach grupy armii, ustala, że nieprzygotowana i niedoświadczona 11 Armia Pancerna SS spędziła 16 lutego na rozpoznawaniu przeciwnika, a gdy jej dowództwo było gotowe zdecydować, gdzie skupić wysiłek, ofensywa już utknęła, choć Steiner zapewniał, że ruszy w ciągu kolejnych dwóch dni.22
Oficer wysłany, by kierować natarciem, wypadł wtedy z gry wskutek wypadku. Guderian pisze, że Wenck, wracając wieczorem 17 lutego z odprawy u Hitlera, sam usiadł za kierownicą, bo jego kierowca był wyczerpany, zasnął i uderzył w balustradę mostu na autostradzie Berlin do Szczecina. Ciężko ranny trafił do szpitala, na tygodnie wyłączony ze służby, a zastąpił go generał Hans Krebs. Guderian winił za zatrzymanie natarcia utratę Wencka, ale Ziemke, który również odnotowuje, że Wenck został ciężko ranny w wypadku samochodowym w drodze powrotnej z narady u Hitlera, wątpi, czy mógłby on uratować ofensywę.23
Pogoda walczyła z niemieckimi czołgami tak samo zawzięcie jak radzieckie działa. Ziemke pisze, że deszcz i błoto przykuły je do dróg, a Rokossowski, którego front nacierał w tych samych tygodniach dalej na wschód, opisuje, jak wiosenna odwilż i błoto ograniczały każdego atakującego do utwardzonych dróg, które przeciwnik minował i zagradzał. Himmler kazał kontynuować natarcie w nocy 17 lutego, ale następnego dnia pola minowe i silna obrona przeciwpancerna doprowadziły je, słowami Ziemkego, do niechlubnego końca.24
To, jak daleko doszli Niemcy, zależy od źródła. Ziemke podaje najwyżej dwie do trzech mil, czyli około 3 do 5 kilometrów, do wieczora 18 lutego, gdy Himmler wstrzymał ofensywę dyrektywą o przegrupowaniu. Żukow pisze, że nieprzyjaciel, nacierając na południe od Stargardu, zepchnął nawet jego wojska o około 12 kilometrów, a Sztemienko, który datuje silne niemieckie uderzenie na 17 lutego, że odepchnęło ono wojska radzieckie na południe. Czujkow stwierdza, że 17 lutego wojska radzieckie odparły wszystkie ataki nieprzyjaciela.25
W Arnswalde korytarz był otwarty tylko krótko. Baziur pisze, że generał Hans Voigt, dowódca obrony miasta, wyprowadził nim większość swoich wojsk, że około 3000 żołnierzy, którzy zostali, by osłaniać odwrót, znów znalazło się w okrążeniu, gdy korytarz zamknął się 18 lutego, i że miasto zdobyła 61 Armia 23 lutego. Guderian wymienia Arnswalde razem z Poznaniem wśród strat z 24 lutego.26
Odpowiedź radziecka
Dowództwo radzieckie widziało nadchodzące niebezpieczeństwo. Żukow pisze, że rozpoznanie lotnicze i naziemne wykryło koncentrację znacznych sił niemieckich na Pomorzu Wschodnim i że już 2 lutego rada wojenna frontu nakazała 1 Armii Pancernej Gwardii zejść znad Odry i marszem forsownym ruszyć w rejon Arnswalde, a za nią 9 Korpusowi Pancernemu, 7 Korpusowi Kawalerii Gwardii i wielu jednostkom artylerii i saperów. Czujkow, którego armia została nad Odrą, wspomina, że całe zaopatrzenie z głębi kraju trzeba było kierować na prawe skrzydło frontu, na Pomorze.27
Moskwa rozważała też własne uderzenie. Sztemienko pisze, że 15 lutego Stalin zażądał od Żukowa i Rokossowskiego propozycji dalszych działań. Rokossowski zaproponował rozwinięcie do 24 lutego 19 Armii i korpusu pancernego na swoim lewym skrzydle i uderzenie ku Bałtykowi w kierunku Köslin (Koszalina), które przecięłoby zgrupowanie pomorskie na dwoje, a Żukow zamierzał odrzucić nieprzyjaciela siłami prawego skrzydła, zaczynając 19 lutego. Rokossowski wspomina telefon od szefa Sztabu Generalnego Aleksandra Wasilewskiego o planie Żukowa uderzenia na zgrupowanie wschodniopomorskie i swoją radę, by oba fronty uderzyły jednocześnie.28
Niemieckie natarcie spod Stargardu zmieniło ten harmonogram. Ziemke pisze, że 17 lutego Stawka nagle porzuciła pierwotny plan i kazała Żukowowi zwrócić się na północ i razem z Rokossowskim uderzyć na Grupę Armii „Wisła”. Sztemienko podaje nieco inną kolejność: po niemieckim uderzeniu Żukow zameldował 20 lutego, że cały jego front, łącznie z Odrą, musi na pewien czas przejść do twardej obrony, aż ruszy front Rokossowskiego, a Stalin to zatwierdził. Sam Żukow pisze, że Naczelne Dowództwo postanowiło skierować cztery armie ogólnowojskowe i dwie armie pancerne jego frontu przeciw zgrupowaniu wschodniopomorskiemu.29
Dlaczego się nie udało
Źródła zgadzają się co do głównych przyczyn, nawet jeśli różnią się w szczegółach. Siły zebrano w pośpiechu po zniszczonej sieci kolejowej i brakowało im paliwa i amunicji, co Ziemke dokumentuje aktami grupy armii, a Guderian potwierdza zastrzeżeniami samego Himmlera z 13 lutego. Dowodzenie podzielono między Himmlera, polityka bez doświadczenia w prowadzeniu armii, niesprawdzony sztab 11 Armii Pancernej SS i Wencka, którego uprawnień Hitler nigdy nie określił i który trzeciego dnia wypadł z gry.30
Resztę zrobiły teren i przeciwnik. Odwilż i błoto trzymały czołgi na drogach, które wojska radzieckie zaminowały i obstawiły działami przeciwpancernymi, jak opisują Ziemke i Rokossowski, a dowództwo radzieckie w porę przesunęło w stronę Arnswalde odwody pancerne i kawalerię, o czym piszą Żukow i Sztemienko. Werdykt Ziemkego brzmi, że ofensywa spod Stargardu należy do przedsięwzięć tej wojny, które najbardziej zbliżyły się do zaplanowanej klęski.31
Czy opóźniła szturm Berlina?
Z tego pytania operacja jest dziś najbardziej znana. Na polu walki Sonnenwende całkowicie zawiodła, pisze Ziemke, ale trafiła dokładnie w najkruchszy element radzieckiego planu, czyli w potrzebę pewnej śmiałości w drugiej fazie ofensywy. Jego zdaniem nieudana operacja spod Stargardu dała Niemcom znaczną, nieoczekiwaną i niezasłużoną dywidendę czasu: w przypływie ostrożności, który nastąpił w połowie lutego, Stawka rozebrała przygotowania do marszu na Berlin i skierowała główne siły do oczyszczania skrzydeł na Pomorzu i Śląsku, a Berlin na blisko półtora miesiąca zniknął jej z pola widzenia.32
Radzieccy dowódcy bronili odwrotnego poglądu. Czujkow, jak przytacza go Żukow, twierdził, że Berlin można było zdobyć już w lutym, co przybliżyłoby koniec wojny, a ryzyko było warte podjęcia, skoro od Odry do Berlina dzieliło wojska tylko 60 do 80 kilometrów. Żukow to odrzucał. Pisał, że zagrożenie z północy było realne, że 2 Front Białoruski w dziesięć dni przeszedł zaledwie 50 do 70 kilometrów i że niemieckie uderzenie z Pomorza mogło łatwo przełamać osłonę i dojść do przepraw na Odrze za plecami armii stojących pod Berlinem. Jako przestrogę przed pochopnym, nieosłoniętym marszem przywoływał klęskę Armii Czerwonej pod Warszawą w 1920 roku.33
Sztemienko, piszący z perspektywy Sztabu Generalnego, uznaje nieprzerwane natarcie na Berlin za niemożliwe w tamtej chwili wobec niemieckich odwodów, braku amunicji i paliwa, chwilowej przewagi niemieckiego lotnictwa i radzieckich dywizji liczących średnio około 4000 ludzi, i stwierdza, że byłoby to przestępstwem. Własna relacja Czujkowa z 1985 roku odnotowuje po prostu, że po nieudanej niemieckiej ofensywie Naczelne Dowództwo postanowiło rozbić zgrupowanie na Pomorzu przed decydującym szturmem Berlina, a Rokossowski przedstawia wspólne uderzenie obu frontów jako radykalny sposób usunięcia zagrożenia z północy, który mógł przyspieszyć operację berlińską.34
Zapis wydarzeń pozwala na oba odczytania. Rozkaz przesunięcia armii pancernej w stronę Arnswalde wydano 2 lutego, dwa tygodnie przed początkiem Sonnenwende, a dowództwo radzieckie omawiało operację pomorską już 15 lutego, więc zagrożenie z Pomorza ważyło więcej niż samo natarcie. Zarazem decyzja o zatrzymaniu się nad Odrą zapadła w kilka dni po niemieckim uderzeniu. Operacja wschodniopomorska trwała według Sztemienki od 24 lutego do 4 kwietnia, a ostateczna radziecka ofensywa na Berlin ruszyła dopiero 16 kwietnia 1945 roku.35
Co było dalej
Hitler oficjalnie zakończył Sonnenwende 21 lutego i kazał Himmlerowi oddać Grupie Armii „Środek” dowództwo korpusu i trzy dywizje, pisze Ziemke, a pozostałe dywizje przejęła 3 Armia Pancerna. 1 marca prawe skrzydło Żukowa przeszło do natarcia z 1 i 2 Armią Pancerną Gwardii na czele, a 4 marca radzieckie czołgi dotarły do Bałtyku pod Kołobrzegiem, przecinając siły niemieckie na Pomorzu Wschodnim na dwoje. Żukow, Sztemienko i Ziemke podają te same daty.36
Himmler nie przetrwał tej porażki jako dowódca. Ziemke pisze, że po klęsce pod Stargardem stracił łaskę Hitlera, uchylał się od bezpośredniej odpowiedzialności za grupę armii i w końcu wycofał się pod opieką lekarza, a Guderian opisuje, jak w marcu nakłonił Himmlera do oddania dowództwa. 20 marca Grupę Armii „Wisła” objął generał pułkownik Heinrici, której miesiąc później przyszło odpierać radziecki szturm przez Odrę.37






