Bitwa o Wzgórza Seelowskie 1945: ostatnia brama do Berlina

Miejsce pamięci w Seelow nazywa ją największą bitwą stoczoną na ziemi niemieckiej w czasie II wojny światowej. Była też jedną z najkosztowniejszych dla Armii Czerwonej w ostatnich tygodniach wojny: czołowym natarciem na przygotowany grzbiet, rozpoczętym w chwili, gdy Sowieci ścigali się z Amerykanami o Berlin.²

Wyścig do Berlina

Pod koniec stycznia 1945 roku Armia Czerwona stała nad Odrą i Nysą, od Szczecina po Zgorzelec, niecałe 80 kilometrów od Berlina. W lutym i marcu Sowieci zgromadzili do ostatniej ofensywy około 2,5 miliona żołnierzy, ponad 6000 czołgów i 7500 samolotów. Portal Memorial Museums opisuje rywalizację wojsk radzieckich i amerykańskich o stolicę; gdy pod koniec marca padła twierdza Kostrzyn, a przyczółki nad Odrą zostały umocnione, przewaga była, jak się wydawało, po stronie Armii Czerwonej.³

Plan powierzał główną rolę 1. Frontowi Białoruskiemu marszałka Gieorgija Żukowa, który miał uderzyć z przyczółka pod Kostrzynem prosto na Berlin wzdłuż Reichsstraße 1. 1. Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa miał sforsować Nysę na południu, a 2. Front Białoruski marszałka Konstantego Rokossowskiego osłaniać operację od północy.⁴ › Gieorgij Żukow

Grzbiet nad bagnem

Największą naturalną przeszkodą na drodze Żukowa były Wzgórza Seelowskie, pasmo wzniesień na zachodnim skraju Oderbruchu, płaskiej, podmokłej doliny Odry, około 70 kilometrów na wschód od Berlina. Tam niemiecka 9. Armia, sklecona ze wszystkich oddziałów, jakie dało się zebrać, zbudowała linię obrony pod dowództwem generała Gottharda Heinriciego. Podmokły teren poniżej uniemożliwiał szybkie uderzenia pancerne, a pola minowe i gniazda karabinów maszynowych pokrywały stoki. Portal Memorial Museums ocenia siły atakujących na około 900 tysięcy ludzi, a obrońców na 200 tysięcy.⁵

Reflektory w nocy

Szturm, w którym wzięła udział 1. Armia Wojska Polskiego, zaczął się we wczesnych godzinach 16 kwietnia od jednego z najsilniejszych przygotowań artyleryjskich wojny. Potem Żukow kazał włączyć reflektory przeciwlotnicze, według miejsca pamięci 120, które miały oślepić Niemców w chwili ataku piechoty. Zamiast tego światło odbijało się od dymu i pyłu i oświetlało atakujących, którzy ponieśli ciężkie straty.⁶

Gdy piechota utknęła, Żukow przedwcześnie rzucił do walki armie pancerne. Na wąskich drogach i podmokłym terenie pod grzbietem zderzyły się z piechotą i powiększyły chaos. Zamiast szybkiego przełamania natarcie przez kilka dni wgryzało się we wzgórza.⁷

Cztery dni

Według dzieje.pl niemieccy obrońcy powstrzymywali front Żukowa przez trzy doby, a Armia Czerwona straciła na Wzgórzach Seelowskich niemal 40 tysięcy zabitych i rannych oraz 900 czołgów, więcej, niż miała na tym odcinku cała grupa armii Heinriciego. Dopiero 20 kwietnia 1. Front Białoruski przełamał obronę, a 22 kwietnia dotarł na przedmieścia Berlina. W tym czasie armie Koniewa sforsowały Nysę, przebiły się na południu i skręciły na stolicę, a 25 kwietnia pierścień wokół Berlina się zamknął.⁸ › Bitwa pod Halbe, 1945

Miejsce pamięci podaje ponad 35 tysięcy zabitych żołnierzy radzieckich i 12 tysięcy niemieckich w dniach 16-20 kwietnia, a łącznie ponad 100 tysięcy żołnierzy poległych w walkach o przyczółki nad Odrą i o wzgórza. Po wojnie setki cywilów zmarło w okolicy z głodu, chorób i od niewybuchów.⁹

Pamięć

Kilka dni po upadku Berlina Żukow zlecił rzeźbiarzowi Lwowi Kerbelowi wzniesienie pomników wzdłuż szlaku Armii Czerwonej; w Seelow brązowy żołnierz stoi nad grobami 200 poległych żołnierzy radzieckich. W 1972 roku władze NRD otworzyły Miejsce Pamięci Wyzwolenia Wzgórz Seelowskich, które przedstawiało bitwę wyłącznie z perspektywy radzieckiej. Po zjednoczeniu Niemiec wystawę przebudowano i od 1995 roku opowiada ona także o losach żołnierzy niemieckich i polskich oraz cywilów uwięzionych między armiami. Wśród czołgów i dział na wystawie jest jeden z reflektorów użytych w nocy 16 kwietnia.¹⁰