Kto wygrał powstanie węgierskie 1956 roku?
Militarnie zwyciężył Związek Radziecki. Rewolucja wybuchła 23 października 1956 roku i wyparła wojska sowieckie z Budapesztu, ale 4 listopada wróciły one w znacznie większej sile, obaliły rząd Imre Nagya i osadziły Jánosa Kádára; walki w Budapeszcie ustały około 10 listopada.1
23 października 1956 roku studencki pochód w Budapeszcie przerodził się w ogólnonarodowe powstanie przeciwko komunistycznej władzy na Węgrzech i sowieckim wojskom, które ją podtrzymywały. Przez kilkanaście dni wydawało się, że rewolucja zwyciężyła: Armia Radziecka wycofała się ze stolicy, a rząd Imre Nagya ogłosił neutralność. 4 listopada wojska sowieckie wróciły z przytłaczającą siłą i w ciągu tygodnia zdławiły powstanie.2
Przyczyny: stalinizm, odwilż i polski przykład
Pod rządami Mátyása Rákosiego, węgierskiego stalinowskiego przywódcy od 1948 roku, reżim stawał się coraz bardziej represyjny. Wojska sowieckie stacjonowały w kraju od 1944 roku, gdy Armia Czerwona przeszła przez Węgry w walkach na froncie wschodnim. W lutym 1956 roku, na XX Zjeździe KPZR, Nikita Chruszczow potępił Stalina; latem odsunięto Rákosiego, a jego miejsce zajął Ernő Gerő.3
W kalendarium Királya figuruje robotniczy zryw w Poznaniu 28 czerwca, a 21 października I sekretarzem PZPR został Władysław Gomułka.4
23 października: od pomnika Bema do gmachu Radia
22 października studenci Politechniki uchwalili 16 postulatów, wśród nich wycofanie wojsk sowieckich, niepodległość, wolne wybory i reformę gospodarczą. Nazajutrz pomaszerowali pod pomnik Józefa Bema, polskiego generała, który w 1848 roku walczył za Węgry, na znak solidarności z Polską. Węgierski historyk János Tischler przypomina hasło: „Wszyscy Węgrzy chodźcie z nami, pójdziemy za Polakami!” W pochodzie szło około 200 tysięcy ludzi, którzy wypełnili plac przed parlamentem, a jedna z grup obaliła ośmiometrowy pomnik Stalina z brązu.5
Pod gmachem Radia, gdzie demonstranci domagali się odczytania 16 punktów, ogień otworzyła bezpieka (ÁVH), jak pisze Béla Király, późniejszy dowódca powstańczej Gwardii Narodowej. Protest zamienił się w zbrojne powstanie.6
24-28 października: pierwsza interwencja sowiecka
Jeszcze w nocy wojska sowieckie dostały rozkaz wejścia do Budapesztu, a o świcie 24 października zaczęły się walki. Według danych sowieckich, na które powołuje się Király, siły te liczyły pięć dywizji, 31 500 żołnierzy oraz 1130 czołgów i dział samobieżnych. Partia ponownie powołała Nagya na premiera.7
Powstańcy, często bardzo młodzi, utrzymywali punkty oporu na placu Széna, przy placu Móricza Zsigmonda, na placu Baross, na Csepelu i w pasażu Corvina. Część żołnierzy, jak pisze Király, oddawała broń powstańcom albo przechodziła na ich stronę. Instytut Badań nad Komunizmem liczy ponad 20 sowieckich wozów pancernych zniszczonych w samym rejonie Corvina.8
25 października tłum, który pod parlamentem bratał się z załogami sowieckich czołgów, został ostrzelany na placu Kossutha. Király szacuje liczbę ofiar na około stu i zaznacza, że wciąż nie wiadomo, kto strzelił pierwszy; Radio Swoboda mówi o około stu zabitych lub rannych.9
Dni wolności: rozejm i neutralność
28 października Nagy ogłosił zawieszenie broni, a wojska sowieckie zaczęły opuszczać Budapeszt; według Királya wycofywały się od wieczora 30 października do południa 31 października. 30 października powstańcy zdobyli siedzibę budapeszteńskiego komitetu partii na placu Republiki; zginęło tam około 30 osób, a kilku funkcjonariuszy ÁVH zlinczowano. Tego samego dnia Nagy zapowiedział koniec rządów jednej partii, a wkrótce powstał wielopartyjny gabinet koalicyjny.10
31 października „Prawda” opublikowała deklarację rządu ZSRR, która obiecywała bardziej równorzędne stosunki z krajami socjalistycznymi, ale tego samego dnia kierownictwo radzieckie zmieniło zdanie i postawiło na siłę. Widząc nowe sowieckie kolumny, Nagy ogłosił 1 listopada wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i neutralność kraju, a także zwrócił się o pomoc do ONZ.11
Dlaczego ZSRR najechał Węgry?
Moskwa zdecydowała się na inwazję, bo rewolucja wyszła daleko poza reformy. Do 31 października Węgry miały rząd wielopartyjny i zmierzały ku neutralności oraz wystąpieniu z Układu Warszawskiego. Kierownictwo radzieckie obawiało się utraty kraju z własnego bloku i postanowiło siłą przywrócić rządy komunistów z Jánosem Kádárem na czele.12
4 listopada: operacja „Wicher”
Według historyka Jiříego Fidlera drugą interwencją kierował marszałek Iwan Koniew, dowódca wojsk Układu Warszawskiego, który zdławił powstanie. Horváth liczy 17 dywizji, a według wykazu sowieckiego ministerstwa obrony 7349 oficerów i 51 472 podoficerów i szeregowych; Király i Radio Swoboda podają 16 dywizji, a Radio Swoboda ponad 60 tysięcy żołnierzy. W nocy z 3 na 4 listopada minister obrony Pál Maléter i jego delegacja, prowadzący rokowania w sowieckiej kwaterze w Tököl, zostali aresztowani.13
Natarcie ruszyło około 4 rano. O 5.20 Nagy oznajmił przez radio: „Nasze wojska walczą. Rząd jest na swoim miejscu”. Potem schronił się w ambasadzie Jugosławii. Większość jednostek armii węgierskiej nie stawiła oporu, ale powstańcze grupy walczyły dalej. Według Radia Swoboda ostatni duży punkt oporu w Budapeszcie, kino Corvin, padł 8 listopada, a małe grupy biły się jeszcze na Csepelu. PAP datuje koniec walk w stolicy na 10 listopada.14
Kto wygrał i kiedy to się skończyło?
Militarnie zwyciężył Związek Radziecki: rewolucja, która wybuchła 23 października 1956 roku, straciła swój rząd 4 listopada, a zbrojny opór w Budapeszcie ustał około 10 listopada.15
Ilu ludzi zginęło w powstaniu węgierskim?
Szacunki liczby zabitych Węgrów wahają się od około 2500 do 3000, a rannych było około 20 tysięcy. Király podaje ponad 2500 zabitych, w tym 1945 w Budapeszcie, a wśród nich 428 żołnierzy, policjantów, pograniczników i funkcjonariuszy formacji MSW. Instytut Badań nad Komunizmem zauważa, że około 750 zabitych było niepełnoletnich. Straty sowieckie według danych ministerstwa obrony ZSRR to 669 zabitych i 51 zaginionych; w większości wyliczeń przyjmuje się około 700 poległych.16
Polska solidarność: krew dla Budapesztu
Polska odpowiedziała natychmiast. Według IPN już 25 października warszawski Instytut Hematologii wysłał na Węgry pierwszą partię osocza, a 28 października Polskie Radio nadało apel Węgierskiego Czerwonego Krzyża o krew. Do połowy grudnia samolotami trafiło do Budapesztu 795 litrów krwi, według szacunku IPN od około 4 do 6 tysięcy dawców. Katalog wystawy IPN, przywołany przez PAP, wymienia też 415 litrów osocza i 312 ton leków, żywności i materiałów budowlanych przewiezionych lądem. Tischler wycenia pomoc przekazaną przez PCK do 19 listopada na 2 miliony ówczesnych dolarów. Ta historia dobrze wpisuje się w tradycję walki „za wolność naszą i waszą”.17
Jak widziała to każda ze stron
Dla Węgrów była to rewolucja i walka o niepodległość. Moskwa i rząd Kádára mówiły o kontrrewolucji „elementów reakcyjnych” i twierdziły, że wojska sowieckie przyszły na prośbę Węgier. W 1992 roku prezydent Rosji Borys Jelcyn powiedział w węgierskim parlamencie, że rok 1956 pozostanie niezmywalną plamą na systemie sowieckim, jak odnotowuje Király. W Polsce, pisze Tischler, komuniści woleli milczeć, niż głosić propagandę o kontrrewolucji, bo spora część społeczeństwa uważała idee powstania za własne.18
Skutki: Kádár, emigracja i represje
Nowy rząd Jánosa Kádára ogłoszono z Szolnoku; 7 listopada Kádár przyjechał do Budapesztu za wojskami sowieckimi i złożył przysięgę w parlamencie. Około 200 tysięcy Węgrów uciekło za granicę. Nagy opuścił ambasadę Jugosławii pod koniec listopada, otrzymawszy obietnicę swobodnego przejazdu, po czym został zatrzymany i wywieziony do Rumunii. Po procesie Nagya, Malétera i dziennikarza Miklósa Gimesa stracono 16 czerwca 1958 roku. Instytut Badań nad Komunizmem liczy 229 osób straconych po wyrokach sądowych, 26 tysięcy skazanych i 860 deportowanych do ZSRR; PAP podaje ponad 220 wykonanych wyroków śmierci i ponad 22 tysiące skazanych na więzienie.19
Mity i Zachód
Wielu powstańców liczyło na pomoc Ameryki; Origins zauważa, że zachęcały ich do tego audycje Radia Wolna Europa. Pomoc nie nadeszła. Eisenhower, opierając się na wewnętrznych analizach opublikowanych przez National Security Archive, uznał, że niewiele da się zrobić bez ryzyka wojny światowej, a brytyjsko-francusko-izraelski atak na Suez, rozpoczęty 29 października, rozproszył uwagę Zachodu.20
Pamięć i miejsca dziś
16 czerwca 1989 roku Nagya pochowano ponownie z honorami; według PAP w uroczystości wzięło udział około 250 tysięcy osób. Od 1989 roku 23 października jest na Węgrzech świętem narodowym. W Budapeszcie można zobaczyć pomnik 1956 roku w miejscu dawnej statui Stalina, podziemne miejsce pamięci przy placu Kossutha i muzeum Dom Terroru.21
