23 października łączy cztery bardzo różne wojenne chwile. W 1642 roku pod Edgehill stoczono pierwszą bitwę w polu angielskiej wojny domowej: jazda księcia Ruperta zmiotła przeciwnika i zniknęła z pola, piechota parlamentu omal nie pojmała synów króla, a noc zapadła nad nierozstrzygniętą bitwą. W 1942 roku ogień setek dział rozpoczął drugą bitwę pod El Alamein, dwunastodniowe zmagania, które odwróciły losy wojny w Afryce Północnej. W 1944 roku dwa amerykańskie okręty podwodne zadały pierwszy cios w bitwie w zatoce Leyte, największej bitwie morskiej w dziejach, która położyła kres japońskiej flocie jako sile bojowej. W 1956 roku marsz studentów w Budapeszcie przerodził się w powstanie węgierskie, które radzieckie czołgi zdławiły w ciągu kilku dni.
Edgehill, 1642: król idzie na Londyn
Po latach sporów między królem Karolem I a parlamentem w 1642 roku wybuchła wojna. Król zebrał armię w zachodniej części Midlands i na pograniczu walijskim i ruszył na Londyn, a parlament wysłał przeciw niemu swoją armię pod dowództwem Roberta Devereux, hrabiego Essexu. 23 października obie armie spotkały się u stóp skarpy Edgehill w hrabstwie Warwickshire, między Kineton a Radway. Data podana jest według kalendarza juliańskiego, którego Anglia używała do 1752 roku.1
Siły były wyrównane, choć liczby się różnią: The Oxford Companion to British History podaje po około 12 000 ludzi po każdej stronie, BCW Project po około 14 000, a serwis British Civil Wars Uniwersytetu w Newcastle 12 400 rojalistów wobec 15 000 żołnierzy parlamentu. Król miał przewagę w jeździe.2
Rano w dniu bitwy dowództwo rojalistów się pokłóciło. Hrabia Lindsey chciał ustawić piechotę na sposób holenderski, a książę Rupert i lord Forth popierali szyk szwedzki. Król przyznał rację Rupertowi i Forthowi, a Lindsey zrezygnował i stanął do walki na czele własnego regimentu piechoty. Według BCW Project jego miejsce jako generała porucznika zajął Forth. Piechotę rojalistów poprowadził do boju sir Jacob Astley, który przed natarciem modlił się: „Panie, Ty wiesz, jak bardzo będę dziś zajęty. Jeśli zapomnę o Tobie, Ty nie zapominaj o mnie. Naprzód, chłopcy!”3
Szarża Ruperta i walka o sztandar
Bitwę otworzyła po południu wymiana ognia artylerii. Potem Rupert poprowadził jazdę prawego skrzydła rojalistów na stojącą naprzeciw jazdę parlamentu i rozbił ją, a jazda Henry'ego Wilmota rozgromiła drugie skrzydło. Jeźdźcy rojalistów pognali jednak za uciekającymi, a wielu zatrzymało się, by plądrować tabory Essexa w Kineton. Historyk Malcolm Wanklyn, cytowany przez Marka Cartwrighta, uznał, że „niezachowanie prawdziwego odwodu niemal na pewno odebrało Karolowi szansę na rozstrzygające zwycięstwo”.4
Gdy królewska jazda zniknęła, parlament wciąż miał konnicę pod ręką. Jazda sir Williama Balfoura rozbiła brygadę rojalistów i opanowała królewskie działa, a razem z jeźdźcami sir Philipa Stapletona uderzyła w skrzydło królewskiej piechoty. W walce wokół królewskiego regimentu zginął chorąży sir Edmund Verney, a królewski sztandar dostał się w ręce wroga. Lindsey został śmiertelnie ranny i wzięty do niewoli. Żołnierze parlamentu omal nie pojmali młodych synów króla, Karola i Jakuba, którzy przyglądali się bitwie zza linii. Popularna opowieść głosi, że odciętą dłoń Verneya znaleziono wciąż zaciśniętą na sztandarze, ale serwis z Newcastle uznaje to za mit.5
Sztandar odzyskano jeszcze tego samego dnia. Gdy jazda rojalistów wracała, zbyt zmęczona, by szarżować ponownie, walka wygasła w ciemnościach. Obie armie spędziły przenikliwie zimną noc na polu bitwy.6
Cena Edgehill i otwarta droga
Nie ma uzgodnionej liczby zabitych. Serwis Uniwersytetu w Newcastle podaje około 500 zabitych i około 1500 rannych, a Mark Cartwright podaje łącznie około 1500 zabitych i rannych.7
Obie strony ogłosiły zwycięstwo, choć żadna go nie odniosła. 24 października Essex wycofał się do Warwick, co otworzyło królowi drogę na Londyn. Karol ruszył do Oksfordu, który stał się jego bazą, ale jego niespieszny marsz dał parlamentowi czas na wzmocnienie obrony Londynu. Całą historię opisujemy w artykule o bitwie pod Edgehill.8
El Alamein, 1942: bitwa przygotowana przez Montgomery'ego
Latem 1942 roku niemiecko-włoska armia Erwina Rommla wdarła się głęboko w Egipt i została zatrzymana na brytyjskiej linii pod El Alamein. W sierpniu 1942 roku dowództwo brytyjskiej 8. Armii objął Bernard Montgomery. W ciągu kilku tygodni zatrzymał ostatnią ofensywę Rommla pod Alam Halfa, a potem nie dał się poganiać. Nalegał na długie przygotowania i na natarcie wybrał pełnię księżyca 23 października.9
Według National Army Museum miał wtedy ponad 190 000 żołnierzy z całego Imperium Brytyjskiego, Grecji, Polski i Francji, ponad 1000 czołgów i 900 dział, wobec 116 000 Niemców i Włochów z 540 czołgami. Rommelowi brakowało paliwa na wojnę manewrową, więc okopał się za polami minowymi, które jego żołnierze nazywali „ogrodami diabła”, łącznie około pół miliona min. Sam Rommel przebywał na zwolnieniu chorobowym w Niemczech, a w jego zastępstwie dowodził generał Georg Stumme.10
Nawała ogniowa 23 października
O 21.40 wieczorem 23 października otworzyły ogień brytyjskie działa. Mark Johnston z Australian War Memorial liczy 880 dział, a John Rickard zauważa, że zwykle mówi się o nawale z 1000 dział, ale rzeczywistą liczbę ocenia bliżej 800. Cartwright nazywa ją największym uderzeniem artylerii od czasów pierwszej wojny światowej. Pod jej osłoną w pierwszych godzinach 24 października piechota i saperzy rozpoczęli operację Lightfoot, oczyszczając w polach minowych korytarze dla czołgów.11
Czołgi utknęły w korytarzach i poniosły ciężkie straty od dział przeciwpancernych, więc Montgomery przeszedł do tego, co nazywał „kruszeniem”, czyli mozolnego wyniszczania linii osi. Po drugiej stronie 24 października zmarł na atak serca Stumme, gdy jego samochód dostał się pod ostrzał w pobliżu frontu. Według Rickarda Rommel dotarł z Niemiec do swojej kwatery wieczorem 25 października i wydał krótki rozkaz: „Ponownie objąłem dowództwo armii. Rommel”.12
Trig 29: Australijczycy na północy
9. Dywizja Australijska trzymała północne, nadmorskie skrzydło. Tuż po północy 26 października 2/48. Batalion zaatakował wzgórze Trig 29, zwane też Point 29, niewielkie wzniesienie nad płaskim, kamienistym terenem, i zdobył je.13
W tym natarciu pluton szeregowego Percy'ego Gratwicka stracił dowódców i, jak podaje Australian Dictionary of Biography, został ciężkim ogniem zdziesiątkowany do siedmiu ludzi. Gratwick w pojedynkę zaatakował niemieckie stanowiska granatami, karabinem i bagnetem, zniszczył dwa z nich i zginął w tym ataku. Jego towarzysze ruszyli naprzód i zdobyli teren. Pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Wiktorii.14
Według Marka Johnstona Rommel przeprowadził na Trig 29 nie mniej niż 25 kontrataków, a pewien australijski łącznościowiec zapisał 28 października: „Trig 29. Najgorsze miejsce, w jakim byłem w tej wojnie”. Australijczycy stanowili około jednej dziesiątej sił 8. Armii, ale ponieśli około 22 procent jej strat, a w październikowej bitwie zginęło ich 620.15
Supercharge i przełamanie
Montgomery wstrzymał natarcie, przegrupował siły i w nocy z 1 na 2 listopada rozpoczął operację Supercharge. Według Rickarda 2 listopada Rommel dowiedział się, że następnego dnia Afrika Korps będzie miał tylko 35 sprawnych czołgów, i wydał pierwszy rozkaz odwrotu. Rozkaz Hitlera, by trwać na pozycjach, dotarł do niego 3 listopada. „Bitwa toczy się dla nas bardzo ciężko”, napisał tego dnia Rommel. 4 listopada Brytyjczycy przełamali front.16
Zmotoryzowane oddziały osi uciekły, ale większość piechoty osi dostała się do niewoli. Do około 11 listopada liczba jeńców sięgnęła 30 000.17
Cena El Alamein i koniec początku
8. Armia straciła około 13 500 ludzi: 2350 zabitych, 8950 rannych i 2260 zaginionych. Brytyjskie szacunki oparte na przechwyconych depeszach, cytowane przez Cartwrighta, podają straty niemieckie na 1149 zabitych, 3886 rannych i 8050 jeńców, a włoskie na 971 zabitych, 933 rannych i 15 552 jeńców. Cartwright przytacza też słowa brytyjskiego kaprala C. W. Mearsa: „Na pustyni są samotne groby, zarówno naszych chłopców, jak i nieprzyjaciół, a poległych znaczy tylko hełm i krzyż”.18
Przemawiając 10 listopada w Mansion House w Londynie, Churchill powiedział: „To nie jest koniec. To nawet nie jest początek końca. Ale być może jest to koniec początku”. Więcej w artykule o bitwie pod El Alamein i w tekście Montgomery kontra Rommel.19
Zatoka Leyte, 1944: Japonia stawia flotę na jedną kartę
W październiku 1944 roku wojska amerykańskie wylądowały na Leyte na Filipinach. Japonia odpowiedziała planem Sho-1, stawiając praktycznie całą pozostałą flotę na jedną rozstrzygającą bitwę. Lotniskowce admirała Ozawy, które miały tylko około 100 samolotów i niewielu wyszkolonych lotników, były przynętą, która miała odciągnąć 3. Flotę Williama Halseya na północ. Tymczasem pancerniki wiceadmirała Takeo Kurity, wśród nich olbrzymy Yamato i Musashi, miały przejść przez cieśninę San Bernardino, a mniejszy zespół przez cieśninę Surigao, i uderzyć na flotę desantową w zatoce Leyte.20
Przejście Palawan, 23 października: pierwszy cios
Przed świtem 23 października amerykańskie okręty podwodne Darter i Dace, patrolujące razem u wybrzeży Palawanu, natknęły się na zespół Kurity. Torpedy z Dartera zatopiły ciężki krążownik Atago, okręt flagowy Kurity, i ciężko uszkodziły Takao, a Dace zatopił Mayę. Kurita przeniósł swoją flagę na Yamato.21
24 października samoloty z lotniskowców Halseya dopadły Kuritę na Morzu Sibuyan i zatopiły Musashi. Według Spencera Tuckera i Theodore'a Wilsona okręt przyjął dziewiętnaście torped i prawie tyle samo bomb, a zginęła około połowa załogi. Kurita zawrócił, a Halsey poprowadził flotę na północ za lotniskowcami Ozawy, zostawiając cieśninę San Bernardino bez osłony, co Tucker i Wilson nazywają poważnym błędem taktycznym.22
Cieśnina Surigao i przylądek Engaño
W nocy z 24 na 25 października japoński zespół południowy wpłynął w cieśninę Surigao, gdzie czekały stare pancerniki, krążowniki i niszczyciele Oldendorfa z 7. Floty. W starciu, które Tucker i Wilson nazywają klasycznym przykładem „przecięcia T”, zespół został zniszczony, a uciekł tylko jeden niszczyciel. Daleko na północy, 25 października, samoloty Halseya zatopiły u przylądka Engaño wszystkie cztery lotniskowce Ozawy.23
Samar, 25 października: szarża niszczycieli
Kurita ponownie zawrócił i niezauważony przeszedł przez cieśninę San Bernardino. Wcześnie rano 25 października u wybrzeży wyspy Samar spadł na Taffy 3: sześć lotniskowców eskortowych, trzy niszczyciele i cztery niszczyciele eskortowe kontradmirała Cliftona Sprague'a.24
Okręty Sprague'a nie były budowane do walki z okrętami nawodnymi. Komandor Ernest Evans z niszczyciela Johnston, który zapowiedział swojej załodze: „Zamierzam iść tam, gdzie grozi niebezpieczeństwo”, wyłamał się z szyku i ruszył na japońskie krążowniki, stawiając zasłonę dymną, strzelając i odpalając torpedy. Na niszczycielu eskortowym Samuel B. Roberts komandor podporucznik Robert W. Copeland powiedział załodze, że idą do „walki z przytłaczającą przewagą, z której nie możemy liczyć, że wyjdziemy żywi”. Niektóre relacje przypisują te słowa Evansowi.25
Według Task & Purpose, gdy japońskie okręty zbliżały się do lotniskowca eskortowego Gambier Bay, Evans rozkazał: „Otworzyć ogień do tego krążownika, ściągnąć jego ogień na nas, z dala od Gambier Bay”. Japoński ogień w końcu unieruchomił Johnstona, Evans wydał rozkaz opuszczenia okrętu i nie było go wśród uratowanych. Evans otrzymał pośmiertnie Medal Honoru.26
Gambier Bay, Johnston, Hoel i Samuel B. Roberts poszły na dno, ale zatonęły też trzy japońskie krążowniki. Wtedy Kurita, przekonany, że ma przed sobą silny zespół lotniskowców, przerwał bitwę i zawrócił. Tego samego dnia lotniskowce eskortowe zaatakowali pierwsi w tej wojnie kamikadze, a St. Lo rozerwały eksplozje i okręt zatonął. The National WWII Museum nazywa go pierwszym amerykańskim okrętem zatopionym przez kamikadze, a z jego 889 ludzi ocalało 746.27
Cena bitwy w zatoce Leyte
John Rickard wylicza straty Japonii na trzy pancerniki, cztery lotniskowce, dziesięć krążowników i dziewięć niszczycieli, około 300 000 ton, wobec 37 000 ton po stronie amerykańskiej, w tym jednego lekkiego lotniskowca i dwóch lotniskowców eskortowych. Tucker i Wilson szacują straty japońskie na około 10 500 marynarzy i lotników, a The History Reader na około 10 000 zabitych, przy czym oba źródła podają straty amerykańskie na około 2800 ludzi.28
Słowami Tuckera i Wilsona bitwa „położyła kres japońskiej flocie jako zorganizowanej sile bojowej” i otworzyła Amerykanom drogę do odzyskania Filipin. Więcej w artykule o bitwie w zatoce Leyte i w artykule o Williamie Halseyu.29
Węgry, 1956: marsz, który stał się rewolucją
23 października 1956 roku studenci zebrali się w Budapeszcie pod pomnikiem Józefa Bema na znak solidarności z polskim ruchem reform. Szesnaście punktów studentów domagało się reform gospodarczych, usunięcia stalinowskich przywódców i wycofania wojsk radzieckich. Wieczorem przed parlamentem zebrał się ogromny tłum, według PAP około 200 000 ludzi, a demonstranci obalili olbrzymi pomnik Stalina, z którego zostały tylko buty.30
Przed gmachem radia, gdzie tłum domagał się nadania swoich postulatów, pilnujący budynku funkcjonariusze bezpieki (ÁVH) otworzyli ogień i zginęli pierwsi demonstranci. Protest przerodził się w zbrojne powstanie. Premierem ponownie został reformatorski komunista Imre Nagy. Po zawieszeniu broni 28 października wojska radzieckie wycofały się z Budapesztu, a 1 listopada Nagy ogłosił neutralność Węgier i zapowiedział wystąpienie z Układu Warszawskiego.31
4 listopada: operacja „Wicher”
Przed świtem 4 listopada Armia Radziecka uderzyła na Budapeszt w operacji o kryptonimie „Wicher”. Od 5.20 rano ze studia urządzonego w parlamencie nadawano ostatnie przemówienie radiowe Nagya. Powiedział w nim, że wojska radzieckie zaatakowały stolicę, by obalić prawowity rząd Węgier: „Nasze wojska walczą. Rząd jest na swoim miejscu”.32
Władzę objął János Kádár. Nagy schronił się w ambasadzie Jugosławii, a 22 listopada podstępem wywabiono go z niej i aresztowano. Został osądzony i powieszony 16 czerwca 1958 roku.33
Bilans 1956 roku
Harrison King podaje 2600 zabitych Węgrów. Tajny raport węgierskiego urzędu statystycznego z 1957 roku, przytaczany przez PAP, mówi o co najmniej 2700 zabitych i dziesięciokrotnie większej liczbie rannych, a odtajnione dokumenty radzieckie odnotowują 669 zabitych, 51 zaginionych i 1450 rannych żołnierzy radzieckich. Za granicę uciekło około 200 000 Węgrów, choć Europejska Sieć Pamięć i Solidarność podaje około 150 000. Więcej w artykule o powstaniu węgierskim 1956 roku.34
