Czym był kryzys sueski?
Był to atak Izraela, Wielkiej Brytanii i Francji na Egipt w 1956 roku, po tym jak prezydent Naser znacjonalizował Towarzystwo Kanału Sueskiego. Według planu potajemnie uzgodnionego w Sèvres Izrael 29 października zaatakował Synaj, a Wielka Brytania i Francja zbombardowały Egipt i wylądowały w Port Saidzie. Nacisk Stanów Zjednoczonych i ONZ wymusił zawieszenie broni i wycofanie się całej trójki.1
Kanał Sueski łączy Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym. W 1956 roku spór o to, kto ma nim zarządzać, zamienił się w krótką wojnę trzech państw przeciw Egiptowi, zakończoną naciskiem Stanów Zjednoczonych i ONZ.2
Tło: kanał i tama
Towarzystwo Kanału Sueskiego, przedsiębiorstwo brytyjsko-francuskie, zarządzało kanałem od jego budowy w 1869 roku. W 1956 roku większość udziałów należała do Francuzów, a około 40 procent do brytyjskich banków i firm. W połowie lipca 1956 roku Stany Zjednoczone i Wielka Brytania wycofały obiecane finansowanie Wysokiej Tamy Asuańskiej, wielkiego projektu rozwojowego Egiptu. 26 lipca prezydent Gamal Abdel Naser odpowiedział nacjonalizacją towarzystwa, oferując akcjonariuszom odszkodowanie.3
Wielka Brytania i Francja były oburzone. Francji nie podobało się też wsparcie Egiptu dla powstańców w Algierii. Izrael miał własne pretensje: Egipt blokował izraelskiej żegludze Cieśninę Tirańską, ze Strefy Gazy atakowali fedaini, a w 1955 roku Naser podpisał wspierany przez Związek Radziecki kontrakt zbrojeniowy z Czechosłowacją. Amerykański pomysł międzynarodowego stowarzyszenia użytkowników, które miało zarządzać kanałem, nie zyskał prawdziwego poparcia.4
Sèvres: tajny plan
Od 22 do 24 października 1956 roku przedstawiciele Izraela, Francji i Wielkiej Brytanii spotykali się potajemnie w Sèvres pod Paryżem. Dawid Ben Gurion przyjechał z Mosze Dajanem i Szimonem Peresem; po stronie francuskiej byli premier Guy Mollet i minister spraw zagranicznych Christian Pineau; Wielką Brytanię reprezentował najpierw minister spraw zagranicznych Selwyn Lloyd, a potem wysoki rangą dyplomata Patrick Dean. 24 października Ben Gurion, Pineau i Dean podpisali dokument opisujący plan.5
Izrael miał zaatakować Synaj 29 października. Wielka Brytania i Francja miały wtedy wezwać obie strony do odejścia na dziesięć mil od kanału i do przyjęcia tymczasowej okupacji brytyjsko-francuskiej, a gdyby Egipt odmówił, zaatakować wcześnie rano 31 października. Pineau nazywał później ten dokument protokołem; Lloyd upierał się, że był to tylko zapis rozmów, i zaprzeczał jakiejkolwiek zmowie.6
29 października: Izrael uderza na Synaj
Izrael nazwał swoją kampanię operacją Kadesz. Jej celem było zagrożenie kanałowi, otwarcie Cieśniny Tirańskiej i rozbicie sił egipskich w północnym Synaju. Wieczorem 29 października batalion spadochroniarzy pod dowództwem Rafaela Eitana wylądował w pobliżu przełęczy Mitla, w głębi Synaju. Izraelskie kolumny posuwały się trzema osiami przez półwysep, a kolejne siły ruszyły na południe, ku Szarm el-Szejk. W ciągu kilku dni dotarły na dziesięć mil od kanału.7
Zgodnie z planem Wielka Brytania i Francja wezwały Izrael i Egipt do odejścia na dziesięć mil od kanału. Naser odrzucił to żądanie.8
31 października do 6 listopada: bombardowania i desanty
31 października samoloty brytyjskie i francuskie zaczęły atakować egipskie lotniska. Według bpb, niemieckiej Federalnej Centrali Kształcenia Obywatelskiego, egipskie lotnictwo zostało w ciągu dwóch dni niemal doszczętnie zniszczone. 5 listopada brytyjscy i francuscy spadochroniarze wylądowali w Port Saidzie, Port Fuadzie i na lotnisku Gamil, a 6 listopada desant morski zszedł na ląd u północnego wylotu kanału i zajął Port Said.9
Wtedy jednak najeźdźcy stracili już grunt polityczny. Zgromadzenie Ogólne ONZ zebrało się od 1 listopada na swojej pierwszej sesji nadzwyczajnej i wczesnym rankiem 2 listopada wezwało do natychmiastowego zawieszenia broni i wycofania wojsk. 5 listopada rząd radziecki zagroził użyciem siły przeciw agresorom. Stany Zjednoczone, które w tym samym tygodniu potępiały radziecką interwencję na Węgrzech, nie chciały być kojarzone z europejskim kolonializmem i mocno naciskały na Londyn i Paryż. Zawieszenie broni uzgodniono 6 listopada; ONZ datuje jego wejście w życie na północ GMT z 7 na 8 listopada.10
Wkracza ONZ
ONZ przypisuje utworzenie swoich pierwszych sił pokojowych przede wszystkim wizji sekretarza generalnego Daga Hammarskjölda i kanadyjskiego ministra spraw zagranicznych Lestera Pearsona. 5 listopada Zgromadzenie Ogólne powołało Dowództwo ONZ pod kanadyjskim generałem E. L. M. Burnsem. Egipt zgodził się 14 listopada, a pierwsze kontyngenty Doraźnych Sił Zbrojnych ONZ przybyły 15 i 16 listopada. Były to pierwsze siły pokojowe ONZ tego rodzaju.11
ONZ datuje zakończenie wycofywania wojsk brytyjskich i francuskich na 22 grudnia 1956 roku, gdy UNEF przejęły rejon Port Saidu; inne relacje podają 23 grudnia. Izrael opuścił Strefę Gazy 6 i 7 marca 1957 roku, a Szarm el-Szejk między 8 a 12 marca.12
Straty
Źródła wykorzystane na tej stronie nie podają łącznej liczby ofiar, a publikowane szacunki bardzo się różnią, zwłaszcza w odniesieniu do egipskich żołnierzy i cywilów. Dlatego ta strona nie przytacza żadnej liczby.
Dlaczego Suez był ważny
Militarnie inwazja się powiodła, politycznie była katastrofą dla Wielkiej Brytanii i Francji. Amerykańska krytyka nadszarpnęła stosunki z Londynem i Paryżem i przyczyniła się do dymisji brytyjskiego premiera Anthony'ego Edena w styczniu 1957 roku. W tym samym roku doktryna Eisenhowera dała Waszyngtonowi większe możliwości wspierania państw Bliskiego Wschodu. Egipt zachował kanał i z powodzeniem nim zarządzał, wbrew przewidywaniom dawnych właścicieli. Izrael musiał oddać Synaj i Gazę, a stosunki Wielkiej Brytanii i Francji ze Stanami Zjednoczonymi i ONZ jeszcze długo pozostawały napięte.13
