Wojna Jom Kippur 1973: dwadzieścia dni, które wstrząsnęły Bliskim Wschodem

Droga do wojny

Izrael wychodził z wojen 1948, 1956 i 1967 roku za każdym razem z nowymi terytoriami, a w wojnie sześciodniowej w 1967 roku zabrał Egiptowi Synaj, a Syrii Wzgórza Golan. William T. Walker w opracowaniu EBSCO zauważa, że na początku lat 70. nowi przywódcy w Kairze i Damaszku, Anwar Sadat i Hafiz al-Asad, byli zdecydowani odzyskać utracone ziemie, a Bliski Wschód stał się polem zimnowojennej rywalizacji Waszyngtonu i Moskwy.²

Dyplomacja nic nie dała. Biuro Historyka Departamentu Stanu odnotowuje, że amerykański plan Rogersa z 1969 roku, przewidujący wycofanie się Izraela na linie rozejmowe z 1949 roku, odrzuciły zarówno Egipt i Izrael, jak i Związek Radziecki; że w 1971 roku Sadat zaproponował ponowne otwarcie Kanału Sueskiego, jeśli Izrael wycofa się z jego wschodniego brzegu; i że w lipcu 1972 roku wydalił z Egiptu sowieckich doradców wojskowych. W lutym 1973 roku jego wysłannik powiedział Henry'emu Kissingerowi, że Egipt zawrze odrębny pokój, ale dopiero gdy Izrael opuści wszystkie ziemie zajęte w 1967 roku.³

Zaskakujący atak

Izrael nie wierzył, że nadchodzi wojna. Walker pisze, że król Jordanii Husajn prywatnie ostrzegł premier Goldę Meir, ale izraelscy przywódcy uznali atak w czasie świąt za mało prawdopodobny. Rano 6 października 1973 roku, w Jom Kippur, szef sztabu Dawid Elazar nalegał na uderzenie wyprzedzające na Syrię; Meir i minister obrony Mosze Dajan odmówili. Tego samego dnia Egipt i Syria zaatakowały jednocześnie, Egipt na Synaju, a Syria na Wzgórzach Golan, i przez dwa dni Izraelczycy się cofali.⁴

Siły po obu stronach były ogromne. Walker podaje, że Egipt rzucił do walki 300 tysięcy żołnierzy z 800-tysięcznej armii, Syria 150 tysięcy, a Irak 60 tysięcy, przy mniejszych kontyngentach z Jordanii i innych państw, przeciw około 415 tysiącom Izraelczyków po mobilizacji. Armie arabskie miały więcej czołgów i samolotów; Izrael, jego zdaniem, lepsze dowodzenie i organizację.⁵

Na morzu wojna zaczęła się od izraelskiego sukcesu. Pierwszej nocy izraelskie kutry rakietowe uderzyły na syryjski port Latakia i bez strat zatopiły pięć syryjskich okrętów, w starciu, które JNS opisuje jako pierwsze odnotowane, w którym obie strony odpalały pociski woda-woda.⁶

Kontratak na dwóch frontach

Potem Izrael przeszedł do kontrataku. Na Golanie, pisze Walker, do 10 października odzyskał utracony teren, a do 14 października jego wojska były już w Syrii, a ciężka artyleria ostrzeliwała Damaszek. Po nieudanym kontrataku na Egipcjan 9 października Izrael poprosił Stany Zjednoczone o pomoc. 15 października ruszyła jego kontrofensywa na Synaju, a 16 października oddziały izraelskie przekroczyły Kanał Sueski, obchodząc armie egipskie i zagrażając samemu Egiptowi.⁷

Mosty powietrzne i alarm nuklearny

Wojna szybko wciągnęła mocarstwa. Związek Radziecki zaopatrywał Egipt i Syrię, a Stany Zjednoczone odpowiedziały mostem powietrznym do Izraela, operacją Nickel Grass, rozpoczętą 13 października; pierwsze amerykańskie samoloty z bronią dotarły do Izraela 14 października. Most powietrzny miał wysoką cenę: arabscy producenci ropy nałożyli embargo na Stany Zjednoczone i część państw Europy Zachodniej, co wstrząsnęło światową gospodarką.⁸

22 października Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję 338, wzywającą do rozejmu i rozmów pokojowych, ale walki trwały, a wojska izraelskie posuwały się dalej. 24 października przywódca ZSRR Leonid Breżniew zaproponował przez gorącą linię, by wojska amerykańskie i radzieckie wspólnie wkroczyły do Egiptu i wyegzekwowały rozejm, ostrzegając, że Sowieci mogą działać sami. 25 października Stany Zjednoczone postawiły swoje siły nuklearne w stan gotowości na całym świecie. Biuro Historyka ocenia, że kryzys zbliżył oba mocarstwa do konfrontacji nuklearnej bardziej niż cokolwiek od czasu kryzysu kubańskiego. Tego samego dnia Rada Bezpieczeństwa wezwała do rozejmu pod nadzorem obserwatorów i sił pokojowych ONZ, który Izrael przyjął, a do 26 października walki ustały.⁹

Koszty i skutki

Walker liczy ponad 2600 zabitych Izraelczyków i około 8500 Arabów oraz zniszczenie większości arabskich czołgów i samolotów. Izrael wygrał na polu bitwy, ale zaskoczenie wstrząsnęło krajem. Po powojennym śledztwie Golda Meir 11 kwietnia 1974 roku podała się do dymisji, a Mosze Dajan odszedł z ministerstwa obrony.¹⁰

Wojna otworzyła też drogę do pokoju. Dyplomacja wahadłowa Kissingera między stolicami, jak zauważa Biuro Historyka, doprowadziła krok po kroku do egipsko-izraelskiego traktatu pokojowego z 1979 roku. W 1977 roku Sadat jako pierwszy przywódca arabski odwiedził Izrael, a w 1978 roku w Camp David on i Menachem Begin doszli do porozumienia z prezydentem Jimmym Carterem. Sadat zginął z rąk wojskowych zamachowców 6 października 1981 roku, w ósmą rocznicę dnia, w którym jego armia przekroczyła kanał.¹¹