Bitwa pod Karamą 1968: rajd, który stworzył palestyńskich fedainów

Po wojnie z czerwca 1967 roku Izrael zajmował Zachodni Brzeg, a linia rozejmu biegła wzdłuż Jordanu. Kilka kilometrów na wschód od rzeki leżało miasteczko Karama i obóz uchodźców. Lawrence Tal pisze w Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa, że w 1968 roku przebywało tam jeszcze 25 do 35 tysięcy uchodźców, choć izraelski ostrzał wypędził z doliny wielu innych.²

Karama stała się główną bazą fedainów, palestyńskich ugrupowań partyzanckich, wśród nich Fatahu Jasira Arafata i Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny. Według Michaela Fischbacha, autora hasła w Interaktywnej encyklopedii kwestii palestyńskiej, chcieli oni odebrać państwom arabskim inicjatywę w zbrojnej walce z Izraelem. Ich wypady za rzekę ściągały izraelskie odwety i starcia z armią jordańską, zwłaszcza 15 lutego 1968 roku.³

Rajd, który wszyscy widzieli z daleka

Miarka przebrała się dla Izraela 18 marca, gdy izraelski autobus szkolny wjechał na minę w pobliżu Ejlatu. Walt Rostow donosił prezydentowi Lyndonowi Johnsonowi, że po tym zdarzeniu i śmierci dwóch izraelskich żołnierzy w podobnych zamachach presja na odwet stała się niemal nie do odparcia. Waszyngton wielokrotnie ostrzegał Izrael, że odwet na Jordanii byłby poważnym błędem.⁴

Koncentracji wojsk za rzeką nikt nie ukrywał. Fischbach pisze, że armia izraelska, zbyt pewna siebie po czerwcu 1967 roku, nawet nie próbowała jej zamaskować, co dało Jordanii i fedainom czas na przygotowania. Tal dodaje, że o zbliżającym się ataku już na początku marca dowiedzieli się zarówno agenci Arafata, jak i wywiad jordański, a król Husajn odrzucił egipską propozycję wsparcia z powietrza, bo obawiał się powtórki klęski z 1967 roku.⁵

Fedaini spierali się, co robić. Dowódcy LFWP opowiadali się za zwykłą partyzancką taktyką wycofania się przed znacznie silniejszym przeciwnikiem i LFWP rzeczywiście się wycofał. Arafat upierał się, by stanąć do walki i pokazać, że są Arabowie gotowi przeciwstawić się Izraelowi. W Karamie zostało około 200 bojowników Fatahu, Ludowych Sił Wyzwolenia i Armii Wyzwolenia Palestyny.⁶

21 marca

O 5.30 rano 21 marca, jak podają historycy Departamentu Stanu, oddziały izraelskie przekroczyły mosty Damija i Allenby, by przy wsparciu lotnictwa zaatakować bazy partyzantów wokół Karamy, na północ od Morza Martwego, i wokół Safi, na południe od niego. Ostatni osobisty apel Johnsona do premiera Lewiego Eszkola dotarł do Tel Awiwu trzy godziny po rozpoczęciu ataku.⁷

Plan przewidywał kleszcze: kolumny od mostów na północ i na południe od miasta oraz desant spadochroniarzy na wschód od niego, by odciąć drogę odwrotu. Fischbach ocenia siły izraelskie na około 15 tysięcy ludzi. Armia jordańska, spodziewając się głębszej inwazji, wprowadziła czołgi i artylerię na wzgórza nad doliną, a około 15 tysięcy żołnierzy 1. Dywizji Piechoty i innych jednostek zasypało atakujących ogniem. Tal pisze, że jordańska artyleria zatrzymała izraelską kolumnę czołgów na drodze od mostu Allenby, a fedaini zniszczyli kilka czołgów i samochodów pancernych.⁸

W samej Karamie walka była zażarta, a miasteczko legło w gruzach. Izraelscy spadochroniarze zajęli i zniszczyli bazę fedainów; zginęła mniej więcej połowa palestyńskich bojowników w mieście i obozie, a Arafatowi udało się ujść. Izraelskie samoloty atakowały jordańskie czołgi, które próbowały podejść bliżej. Do wieczora Izraelczycy wycofali się za rzekę, a Eszkol zapewniał amerykańskiego ambasadora, że zrobił wszystko, by ograniczyć operację.⁹

Rachunek strat

Liczby zależą od źródła. Tal pisze, że Izrael przyznał się do 21 zabitych, a Palestyńczycy twierdzili, że było ich ponad 200. Fischbach podaje 28 zabitych i 69 rannych Izraelczyków, zniszczone cztery czołgi i cztery inne ciężkie pojazdy oraz zestrzelony samolot, a straty jordańskie szacuje na około 80 zniszczonych czołgów i ponad 80 zabitych żołnierzy.¹⁰

Tydzień później izraelski dyplomata Efraim Ewron powiedział doradcy w Białym Domu, że Izrael nie jest wcale pewien, czy takie rajdy są najlepszą odpowiedzią na ataki partyzantów, i że spróbuje innych metod. Doradca zanotował oznaki, że w Izraelu zastanawiano się nad skutecznością dotychczasowego użycia siły.¹¹

Legenda Fatahu

Wojskowo Izrael osiągnął zamierzony cel. Politycznie Karama potoczyła się odwrotnie. Fischbach nazywa ją moralnym zwycięstwem świata arabskiego: po raz pierwszy tak duże siły izraelskie przekroczyły linie z 1967 roku i zapłaciły tak wysoką cenę. Choć, jak zaznacza Tal, źródła jordańskie twierdzą, że większość walki stoczyła armia jordańska, król Husajn pozwolił, by zasługę przypisali sobie Arafat i Fatah. Tysiące młodych Palestyńczyków zgłosiły się do ugrupowań partyzanckich, a w lipcu 1968 roku Fatah objął ponad jedną trzecią miejsc w Palestyńskiej Radzie Narodowej.¹²

To zwycięstwo zasiało też ziarno kolejnego konfliktu. Rozrośnięty ruch partyzancki w Jordanii coraz częściej działał poza władzą króla i we wrześniu 1970 roku armia jordańska starła się z fedainami w wojnie zapamiętanej jako Czarny Wrzesień. Fischbach podsumowuje, że Karama zmieniła bieg historii fedainów, OWP i palestyńskiego ruchu narodowego.¹³