29 października jedna wojna zbliżała się do końca, a inna się zaczynała. W 1762 roku książę Henryk Pruski zaatakował zalesione wzgórza pod Freibergiem w Saksonii i w ciągu około trzech godzin rozbił stojącą przed nim armię austriacką i cesarską. Thomas Carlyle nazwał to starcie ostatnią bitwą wojny siedmioletniej. W 1956 roku izraelscy spadochroniarze wylądowali w pobliżu przełęczy Mitla na Synaju. Był to pierwszy ruch wojny, którą Izrael, Wielka Brytania i Francja zaplanowały potajemnie w Sèvres, by cofnąć nacjonalizację Kompanii Kanału Sueskiego przez Egipt. W ciągu kilku tygodni nacisk Waszyngtonu, Moskwy i ONZ zmusił wszystkie trzy państwa do odwrotu.
Freiberg, 1762: odwet księcia Henryka
Jesienią 1762 roku Saksonia była jednym z ostatnich czynnych frontów wojny siedmioletniej. Książę Henryk Pruski, brat Fryderyka Wielkiego, utrzymywał okolice Freibergu do połowy października, kiedy Austriacy i armia Rzeszy (Reichsarmee) ruszyli naprzód w przytłaczającej sile i wyparli go stamtąd. Fryderyk wysyłał mu posiłki ze Śląska, ale i nieprzyjaciel spodziewał się wsparcia, więc Henryk postanowił uderzyć pierwszy. Armią sprzymierzonych dowodził książę Stolberg. Według relacji Kronoskafu pruski zwiad ustalił, że jej lewe skrzydło nie opierało się o żadną mocną pozycję.1
Trzy godziny w Spittelwaldzie
Henryk wymaszerował w nocy z 28 na 29 października i o świcie przystąpił do ataku. Jak sam napisał, przeprowadził „dwa prawdziwe ataki i dwa pozorowane”. Obrońcy zajmowali szańce i zasieki ze ściętych drzew na zachód i południowy zachód od miasta, a w środku ich linii leżał las Spittelwald. Prawe skrzydło pruskie obchodziło lewe skrzydło sprzymierzonych w stronę wzgórza św. Michała, a inne kolumny uderzyły na las od czoła.2
W Spittelwaldzie toczyły się najcięższe walki dnia. W rekonstrukcji Kronoskafu Prusacy szturmują zasieki, zostają odrzuceni na skraj lasu i utrzymują się tam dopiero po nadejściu dwóch kolejnych batalionów i podciągnięciu artylerii. Na prawym skrzydle generał porucznik von Seydlitz poprowadził grenadierów na wzgórek Drei Kreuzen. Henryk pisał, że „w miejscu, gdzie jazda nie mogła działać, stanął na czele piechoty”. Według Kronoskafu szarża huzarów Bellinga rozbiła następnie dwa węgierskie pułki piechoty, Esterházy'ego i Gyulaya, i linia sprzymierzonych się rozpadła. Legenda mapy wydanej około 1789 roku podaje, że bitwa zaczęła się o świcie i skończyła około południa, a Henryk doliczył się „trzech godzin w ogniu”.3
„O dwadzieścia lat młodszy”: wieść dociera do króla
Tego dnia Henryk napisał do brata: „Mam szczęście przesłać Ci miłą wiadomość, że Twoja armia odniosła dziś znaczną przewagę nad połączoną armią austriacką i armią Rzeszy”. Sądził, że wziął „ponad 4000” jeńców, własne straty szacował na 2000-3000 ludzi i dodał, że „ani jeden batalion nie ustąpił z pola”, a generałowie Belling i Kleist „dali z siebie wszystko”. Fryderyk odpisał z Löwenbergu 2 listopada, że list odmłodził go o dwadzieścia lat: „wczoraj miałem sześćdziesiąt lat, dziś ledwie osiemnaście”. Napisał też, że to Henrykowi przypadnie „zaszczyt zadania ostatniego ciosu austriackiemu uporowi”. Oba listy cytujemy za XIX-wiecznym angielskim przekładem Thomasa Carlyle'a.4
Koszt bitwy pod Freibergiem i pokój
Kronoskaf szacuje siły na około 23 000 Prusaków wobec około 31 000 sprzymierzonych, natomiast Carlyle, opierając się na korespondencji Henryka, przypisywał mu „znacznie mniej niż 30 000” ludzi wobec około 40 000. Kronoskaf podaje straty sprzymierzonych na około 3000 zabitych i rannych oraz 4500 jeńców, wobec około 1500 po stronie pruskiej, a pruskie trofea na 28 dział i 9 sztandarów. Pierwsze oszacowanie własnych strat przez Henryka, przytoczone wyżej, było wyższe.5
15 lutego 1763 roku Prusy, Austria i Saksonia podpisały pokój w Hubertusburgu, który zakończył wojnę. Historyk Johannes Burkhardt zauważa, że Austria nigdy nie odzyskała Śląska, prowincji zdobytej przez Fryderyka.6
Suez, 1956: wojna uzgodniona w Sèvres
26 lipca 1956 roku prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser znacjonalizował Kompanię Kanału Sueskiego, przedsiębiorstwo brytyjsko-francuskie. Pod koniec października przedstawiciele Izraela, Francji i Wielkiej Brytanii spotkali się potajemnie w Sèvres pod Paryżem, a 24 października Dawid Ben Gurion, francuski minister spraw zagranicznych Christian Pineau i brytyjski urzędnik Patrick Dean podpisali zapis uzgodnień.7
Plan był prosty. Izrael miał 29 października wkroczyć na Synaj. Wielka Brytania i Francja miały następnie zażądać od obu stron odejścia na dziesięć mil od kanału, a jeśli Egipt odmówi, wczesnym rankiem 31 października rozpocząć działania zbrojne. Izrael miał też zająć zachodni brzeg Zatoki Akaba oraz wyspy Tiran i Sanafir, a jego własne rozkazy wymieniały wśród celów opanowanie Cieśniny Tirańskiej. Brytyjski minister spraw zagranicznych Selwyn Lloyd zaprzeczał później jakiejkolwiek zmowie i nazywał dokument zwykłym zapisem dyskusji. Izraelskie archiwum wojskowe mówi o celu brytyjsko-francuskim otwarcie: chodziło o to, by „przejąć kontrolę nad strefą kanału i unieważnić jego nacjonalizację przez Egipt”.8
Mitla, 29 października: pierwszy skok
Ostateczne izraelskie rozkazy z 28 października wyznaczały trzy cele: zagrozić kanałowi przez zajęcie obiektów w jego pobliżu, opanować Cieśninę Tirańską i zniszczyć egipskie siły w północnej części Synaju. Wojna zaczęła się wieczorem 29 października, gdy batalion 890 pod dowództwem Raphaela Eitana wylądował na spadochronach na wschodnich podejściach do przełęczy Mitla. Według recenzji dziennika kampanii Dajana w „Time” Dajan zrzucił 395 spadochroniarzy z 16 samolotów Dakota, 45 mil od Suezu.9
Za nimi w głąb Synaju ruszyły kolumny pancerne, trzema kierunkami: na północy ze Strefy Gazy ku El-Kantarze, w centrum przez Abu Ageilę ku Ismailii, a na południu przez Mitlę. Inny oddział ruszył na południe, ku Szarm el-Szejk, a zacięte walki toczyły się pod Thamadem, Abu Ageilą i Szarm el-Szejk. Jak pisze Lance Janda, do 5 listopada Izraelczycy dotarli w pobliże kanału. W relacji Dajana o wyniku wojny przesądziło pierwsze sto godzin.10
Ultimatum, bomby i spadochroniarze
Wielka Brytania i Francja wystosowały ultimatum zgodnie z planem. Naser je odrzucił, a 31 października lotnictwo brytyjskie i francuskie zaczęło bombardować egipskie lotniska. Jak zauważa bpb, w ciągu dwóch dni egipskie lotnictwo zostało niemal całkowicie zniszczone. Egipt zaczął zatapiać statki, by zablokować kanał, co w pierwszych dniach listopada wykazało rozpoznanie lotnicze dowódcy sprzymierzonych, generała sir Charlesa Keightleya.11
Jak odnotowuje raport Keightleya, 5 listopada o 8.20 GMT około 600 żołnierzy 3. batalionu Pułku Spadochronowego wraz ze sztabem brygady skoczyło na lotnisko Gamil na zachód od Port Saidu, a 500 francuskich spadochroniarzy wylądowało na południe od miasta. Francuzi zajęli też Port Fuad. Desant morski rozpoczął się wczesnym rankiem następnego dnia (według National Army Museum o 4.30; Keightley podaje, że pierwsze oddziały komandosów wylądowały o 4.50 GMT), a komandosów piechoty morskiej przerzucono na brzeg śmigłowcami, po raz pierwszy w historii stosując taką taktykę. Zawieszenie broni weszło w życie o północy z 6 na 7 listopada. Czołowe oddziały dotarły do tego czasu do El Cap, 23 mile na południe od Port Saidu.12
Waszyngton, Moskwa i pierwsze siły pokojowe ONZ
Stany Zjednoczone głosowały za rezolucjami ONZ potępiającymi inwazję i naciskały na Wielką Brytanię i Francję, by przyjęły rozejm. 2 listopada Zgromadzenie Ogólne ONZ na sesji nadzwyczajnej wezwało do przerwania walk. Według bpb 5 listopada rząd sowiecki zagroził użyciem siły. Moskwa tłumiła wtedy powstanie na Węgrzech, na które 4 listopada przypuściła zmasowany atak, o czym piszemy w artykule o powstaniu węgierskim.13
4 listopada kanadyjski minister spraw zagranicznych Lester Pearson przedłożył Zgromadzeniu Ogólnemu projekt rezolucji o utworzeniu sił nadzwyczajnych ONZ, a sekretarz generalny Dag Hammarskjöld wcielił ten pomysł w życie. Były to pierwsze siły pokojowe w historii ONZ, a ich pierwsze oddziały, kolumbijskie, duńskie i norweskie, poleciały do Egiptu 15 i 16 listopada. Pearson otrzymał za to Pokojową Nagrodę Nobla w 1957 roku.14
Koszt kryzysu sueskiego i rozliczenie
Dane o stratach się różnią. Dla Izraela Dajan podawał 172 zabitych, Janda podaje 189 zabitych i 899 rannych, a tabela opracowana przez Jewish Virtual Library, częściowo na podstawie źródeł rządu Izraela, 231 zabitych. Janda szacuje straty egipskie na około 1030 zabitych i 4000 rannych, natomiast ta sama tabela wymienia około 3000 strat po stronie egipskiej. Raport Keightleya podaje 16 zabitych i 96 rannych Brytyjczyków oraz 10 zabitych i 33 rannych Francuzów. Redaktorzy wydania w serwisie Naval-History.net uważają, że liczby te obejmują tylko okres do zawieszenia broni, a Jewish Virtual Library wymienia 22 zabitych Brytyjczyków. Keightley przyznawał, że straty egipskie w Port Saidzie trudno było policzyć, bo żołnierzy, którzy zrzucili mundury, nie dało się odróżnić od cywilów.15
Według ONZ wycofanie wojsk brytyjskich i francuskich zakończyło się 22 grudnia 1956 roku, natomiast bpb i CASCON podają 23 grudnia. Izrael opuścił Strefę Gazy 6 i 7 marca 1957 roku, a rejon Szarm el-Szejk w dniach 8-12 marca. Egipt przejął zarządzanie kanałem, który, jak zauważa National Army Museum, otwarto ponownie dla żeglugi w kwietniu 1957 roku, a brytyjski premier Anthony Eden podał się do dymisji w styczniu 1957 roku, a jego następcą został Harold Macmillan.16
Także 29 października
W 1914 roku flota osmańska, której trzon stanowiły obsadzone przez Niemców okręty Goeben i Breslau, napadła na rosyjskie wybrzeże Morza Czarnego. John Rickard datuje atak Goebena na Sewastopol na 29 października. Amerykański ambasador w Konstantynopolu Henry Morgenthau donosił o atakach na Odessę, Sewastopol i Teodozję i obwiniał niemieckich oficerów, którzy kierowali flotą. Rickard datuje wypowiedzenie wojny przez Rosję na 1 listopada. O próbie wyeliminowania Turcji z wojny przez aliantów piszemy w artykule o Gallipoli.17
Także tego dnia
- 1762: Bitwa pod Freibergiem. Pod Freibergiem w Saksonii armia pruska księcia Henryka zaatakowała wojska Rzeszy i ich austriackich sojuszników w ostatniej wielkiej bitwie wojny siedmioletniej.
- 1956: Kryzys sueski. Izrael zaatakował Egipt, a wkrótce dołączyły do niego Wielka Brytania i Francja, chcące odzyskać kontrolę nad znacjonalizowanym przez Nasera Kanałem Sueskim.
