Fryderyk Wielki: król wojownik Prus i jego bitwy

Niewielu władców oceniano tak rozmaicie. Dla pruskich i niemieckich historyków XIX wieku był bohaterem narodowym. Dla Austrii Marii Teresy królem, który odebrał jej Śląsk. Dla Polaków jednym z głównych sprawców pierwszego rozbioru ich państwa. Wielki pruski historyk Leopold von Ranke zauważył w 1878 roku, że sam Fryderyk nie myślał o przydomku Wielkiego: nadali mu go potomni, nie aprobując przy tym wszystkiego, co robił, bo nie wszystko, co czyni wielki człowiek, jest wielkie. Niemiecka biografia narodowa streszcza spór jednym zdaniem: współcześni i potomni oceniali go bardzo różnie.²

Równie sporny jest jego bilans wojenny. Brytyjski historyk Tim Blanning w biografii z 2015 roku, którą recenzent European History Quarterly nazywa miarodajną, zestawia porażki z sukcesami i podważa utarte obrazy, takie jak armia pruska jako „ruchome więzienie”, które odbierało żołnierzom wszelką inicjatywę. Franz Szabo, historyk monarchii habsburskiej z Uniwersytetu Alberty, idzie dalej: jego książka o tej wojnie, jak streszcza jej tezę wydawca, dowodzi, że Prusy nie wygrały wojny siedmioletniej, tylko ją przetrwały, i to wbrew swojemu królowi, a nie dzięki niemu.³

Dzieciństwo: Fryderyk Wilhelm I, Katte i Kostrzyn

Fryderyk urodził się w Berlinie 24 stycznia 1712 roku jako syn króla Fryderyka Wilhelma I, ojca tyrana zapatrzonego w wojsko, który chciał zrobić z następcy żołnierza. Chłopca wychowywano drylem i karami, a on wolał flet, literaturę i języki.⁴

W 1730 roku, mając osiemnaście lat, próbował uciec za granicę z pomocą przyjaciela, porucznika von Kattego. Obaj zostali schwytani. Król postawił własnego syna przed sądem wojennym i zamknął go w twierdzy Küstrin nad Odrą, dziś Kostrzyn w Polsce, a Kattego kazał tam stracić na oczach następcy tronu.⁵

Ułaskawiony i pojednany z ojcem Fryderyk ożenił się zgodnie z jego wolą i otrzymał zamek Rheinsberg na północ od Berlina. Lata spędzone tam nazwał później najpiękniejszymi w życiu: studiował, muzykował, korespondował z Wolterem i napisał Antymachiavela, polemikę z radami, jakich Machiavelli udzielał książętom.⁶

Dlaczego Fryderyk najechał Śląsk w 1740 roku?

Fryderyk został królem 31 maja 1740 roku. 20 października zmarł cesarz Karol VI, zostawiając swoje kraje córce Marii Teresie. Fryderyk dostrzegł w tym, jak pisze jego niemiecki biograf, wyjątkową okazję, by jednym ciosem wprowadzić Prusy do gry wielkich mocarstw. Nie miał jasnego tytułu prawnego do całego Śląska, ale prowincja była bogata i dobrze położona, więc w grudniu 1740 roku jego armia wkroczyła na Śląsk.⁷

Ranke pisał, że Fryderyk uważał dawne roszczenia brandenburskie do Śląska za nieprzedawnione prawo swojego domu. W. F. Reddaway w 1904 roku nie chciał o tym słyszeć: Śląsk nie był Prusom niezbędny, a według zasad honoru obowiązujących między władcami napaść była po prostu zła. Czy była mądra, dodawał, to osobne pytanie.⁸

Pierwsza bitwa omal nie okazała się ostatnią. Pod Małujowicami (Mollwitz) 10 kwietnia 1741 roku austriacka kawaleria marszałka Neipperga rozbiła prawe skrzydło Prusaków, a król za radą feldmarszałka Schwerina odjechał z pola bitwy. Schwerin i piechota, stojąca jak skała i strzelająca szybko, wygrali bitwę bez niego. Pod Chotusicami w Czechach 17 maja 1742 roku Fryderyk odniósł pierwsze zwycięstwo pod własnym dowództwem, a pokój zawarty w Berlinie w lipcu zostawił mu większość Śląska.⁹

Druga wojna śląska, 1744 do 1745

W 1744 roku, w obawie, że zwycięska Austria odbierze Śląsk, Fryderyk znów ruszył na wojnę. Jego wyprawa do Czech skończyła się zimowym odwrotem, z którego według Reddawaya wróciło tylko około 40 000 z 80 000 żołnierzy. W 1745 roku Austriacy i Sasi zeszli na Śląsk, a 4 czerwca Fryderyk spadł na nich o świcie pod Dobromierzem (Hohenfriedberg) i rozbił ich.¹⁰

Pod Soor 30 września 1745 roku znów zwyciężył. W swoich instrukcjach wojskowych wyjaśniał później, że armia austriacka była tam dwa razy liczniejsza, ale wzgórza nie pozwoliły jej oskrzydlić jego skrzydeł. W grudniu stary książę Leopold von Anhalt-Dessau pobił Sasów pod Kesselsdorfem, Drezno padło, a pokój drezdeński potwierdził, że Śląsk należy do Prus. Pełną historię tej wojny opowiada nasz przewodnik po wojnie o sukcesję austriacką.¹¹

Lata pokoju: Sanssouci, armia i szyk skośny

Przez dziesięć lat Fryderyk rządził w pokoju. Zbudował letni pałac Sanssouci na tarasach winnicy w Poczdamie i chciał spocząć w krypcie na jego najwyższym tarasie. Nazywał siebie pierwszym sługą państwa, a w Testamencie politycznym z 1752 roku, pisanym dla następcy, wymienił ziemie, które najlepiej zaokrągliłyby Prusy: Saksonię, Prusy Polskie i Pomorze Szwedzkie, przy czym Saksonia byłaby najużyteczniejsza.¹²

Spisał też, jak walczy. Mała armia, uczyły jego instrukcje, powinna wybierać teren zamknięty i pagórkowaty, gdzie liczebność wroga nie ma znaczenia, a potem użyć „mojego skośnego szyku bitewnego”: jedno skrzydło wstrzymać przed wrogiem, wzmocnić skrzydło atakujące i rzucić całą siłę na jedną flankę, tak by przy nieudanym ataku większość armii pozostała świeża. Reddaway uważał, że pod Lutynią w 1757 roku atak w szyku skośnym wykonano „jak nigdy przedtem ani potem”.¹³

1756: dlaczego Fryderyk rozpoczął wojnę siedmioletnią?

Austria nie pogodziła się z utratą Śląska. Jej kanclerz Kaunitz odwrócił dawny układ sił: gdy w styczniu 1756 roku Wielka Brytania sprzymierzyła się z Prusami, Austria i Francja, dawni wrogowie, zawarły w maju własny sojusz, a dołączyła do nich Rosja. Fryderyk spodziewał się ataku koalicji i postanowił nie czekać. W sierpniu 1756 roku najechał Saksonię, sojusznika Austrii.¹⁴

Niewielka armia saska zamknęła się w obozie pod Pirną. Gdy Austriacy pod wodzą Browne’a ruszyli jej na odsiecz, Fryderyk spotkał ich pod Lowosicami i utrzymał pole, a Sasi skapitulowali. Wojnę rok po roku opisują nasze przewodniki po wojnie siedmioletniej i trzeciej wojnie śląskiej.¹⁵

1757: Praga, Kolin, Rossbach i Lutynia

Wiosną 1757 roku najechał Czechy. Jego atak pod Pragą 6 maja kosztował, jak pisał Reddaway, więcej krwi niż jakiekolwiek pole bitwy w Europie od blisko pięćdziesięciu lat. W czerwcu feldmarszałek Daun pobił go pod Kolinem i Fryderyk musiał odstąpić od oblężenia Pragi i opuścić Czechy.¹⁶

Ocaliła go jesień. Pod Rossbach 5 listopada rozgromił armię francuską i cesarską mniej więcej dwukrotnie liczniejszą od własnej, a główną rolę odegrała kawaleria generała Seydlitza. Historyk Joseph Byrne podaje około 22 000 Prusaków przeciw około 45 000 sprzymierzonych oraz straty około 550 Prusaków wobec może 10 000 po drugiej stronie.¹⁷

Miesiąc później, 5 grudnia, pod Lutynią (Leuthen) na zachód od Wrocławia uderzył na lewe skrzydło znacznie większej armii austriackiej Karola Lotaryńskiego. Reddaway szacował siły na 32 000 przeciw blisko 80 000. Historyk Hermann Beck podaje około 33 000 Prusaków przeciw 65 000 Austriaków, z których stracono około 22 000. Niemiecki Instytut Historyczny nazywa to zwycięstwo legendarnym, ale okupionym wysoką ceną i wywalczonym niewielką różnicą.¹⁸

Sarbinowo, Hochkirch i Kunowice: najgorsze lata

W 1758 roku do wojny na dobre włączyli się Rosjanie. Pod Sarbinowem (Zorndorf) 25 sierpnia Fryderyk odparł ich. 14 października pod Hochkirch w Saksonii Daun zaskoczył przed świtem jego obóz. Zginął feldmarszałek Keith, a Fryderyk w swojej historii wojny napisał po prostu, że bitwa była przegrana.¹⁹

Strona rosyjska miała własną logikę. Piotr Sałtykow zajął silną pozycję na wzgórzach na wschód od Frankfurtu nad Odrą i zamierzał pozwolić Prusakom wykrwawić się na jego umocnionym lewym skrzydle, zanim przejdzie do kontrataku. 12 sierpnia 1759 roku pod Kunowicami (Kunersdorf) tak właśnie się stało. Polscy historycy Grzegorz Podruczny i Jakub Wrzosek szacują armię rosyjsko-austriacką na około 80 000, a pruską na około 50 000 żołnierzy. Fryderyk zdobył pierwsze umocnienia i odepchnął Rosjan aż do cmentarza żydowskiego pod Frankfurtem, ale tam natarcie utknęło, nadciągnęli Austriacy Laudona i po około siedmiu godzinach jego armia załamała się i uciekła z powrotem za Odrę.²⁰

Tego samego dnia Fryderyk napisał do ministra Finckensteina, że jego surdut jest podziurawiony kulami, zabito pod nim dwa konie, a z armii liczącej 48 000 ludzi nie zostało mu nawet 3000. „Wierzę, że wszystko stracone”, pisał, „nie przeżyję utraty mojej ojczyzny. Żegnaj na zawsze!” Jego niemiecki biograf pisze, że szukał w bitwie śmierci i poważnie myślał o samobójstwie. Straty były ciężkie po obu stronach: francuski historyk Richard Waddington, opierając się na niemieckich opracowaniach sztabowych, liczy po stronie pruskiej 530 oficerów i około 18 000 żołnierzy zabitych, rannych, wziętych do niewoli lub zaginionych, a po stronie rosyjskiej i austriackiej około 17 000 ludzi.²¹

Sprzymierzeni go nie dobili. Zwycięzcy ponieśli ciężkie straty i byli skłóceni, a Rosjanie zamiast na Berlin ruszyli na południe. 1 września Fryderyk napisał do brata Henryka: „Oznajmiam ci cud domu brandenburskiego”.²²

Przetrwanie: Legnica, Torgau i śmierć carycy

Wojna trwała dalej. W 1760 roku pobił Laudona pod Legnicą, a 3 listopada zaatakował Dauna pod Torgau. Według jego własnej relacji Austriacy uznali się za zwycięzców, gdy cofnęła się pierwsza linia pruska, ale tej samej nocy opuścili pole bitwy i wycofali się za Łabę.²³

Prusy były u kresu sił, gdy w styczniu 1762 roku zmarła caryca Elżbieta. Jej śmierć go ocaliła. Jej następca Piotr III, wielbiciel króla, zawarł z nim pokój, a potem sojusz, a za Rosją poszła Szwecja. 15 lutego 1763 roku pokój w Hubertusburgu przywrócił stan sprzed wojny: Prusy zachowały Śląsk.²⁴

Rozbiór Polski w 1772 roku: polskie spojrzenie

W polskiej pamięci Fryderyk jest przede wszystkim zaborcą. W 1769 roku zaproponował Katarzynie II pomoc przeciw Turcji w zamian za zgodę na zajęcie Prus Królewskich. Rosja wtedy odmówiła, ale rozmowy toczyły się dalej za pośrednictwem jego brata, księcia Henryka. W 1772 roku dopiął swego: w pierwszym rozbiorze Polski Prusy zajęły Prusy Królewskie, nazwane przez nie Prusami Zachodnimi, oraz Warmię, ale bez Gdańska i Torunia. Zaborcy twierdzili, że odbierają tylko to, co niegdyś do nich należało, „w co jednak nikt nie wierzył”, jak ujmuje to polski materiał edukacyjny.²⁵

Jak zmarł Fryderyk Wielki?

Ostatnia wojna była krótka. W 1778 roku wystąpił, by nie dopuścić do przejęcia Bawarii przez Austrię, ale wojna o sukcesję bawarską przyniosła niewiele bitew. Niemcy nazwali ją „wojną kartoflaną”, a pokój cieszyński z maja 1779 roku dał Austrii jedynie Innviertel. W 1785 roku Fryderyk utworzył Związek Książąt przeciw dalszym planom Austrii w Niemczech.²⁶

Dla poddanych był już „Starym Frycem”. Zmarł w Sanssouci, swoim ulubionym pałacu, 17 sierpnia 1786 roku. Wbrew jego woli pochowano go obok ojca w kościele garnizonowym w Poczdamie, a nie na tarasie Sanssouci.²⁷

Dziedzictwo: Napoleon, Poczdam i rok 1991

Dwadzieścia lat później jego królestwo uległo Napoleonowi. 26 października 1806 roku, po bitwie pod Jeną, biuletyn Napoleona donosił z Poczdamu, że cesarz odwiedził grób „wielkiego Fryderyka” i posłał jego szpadę, wstęgę Orderu Orła Czarnego i pas generalski do Inwalidów w Paryżu, nazywając go jednym z pierwszych wodzów, których zapamięta historia. Więcej w naszej biografii Napoleona Bonapartego.²⁸

Późniejsze pokolenia Niemców zrobiły z niego narodowy mit. 21 marca 1933 roku, w „Dniu Poczdamu”, nowy reżim nazistowski urządził otwarcie Reichstagu w kościele garnizonowym, gdzie spoczywał Fryderyk, a po przemówieniach Hindenburga i Hitlera złożono wieńce w jego krypcie, by pokazać Trzecią Rzeszę jako spadkobierczynię dawnych Prus.²⁹

Dopiero po zjednoczeniu Niemiec spełniono jego wolę. 17 sierpnia 1991 roku, w 205. rocznicę śmierci, jego trumnę przywieziono z powrotem do Poczdamu i złożono w krypcie na najwyższym tarasie Sanssouci, tak jak sobie życzył. Obecny był kanclerz Helmut Kohl: zdjęcie w Landesarchiv Berlin pokazuje go tego dnia przy sarkofagu na dziedzińcu honorowym pałacu.³⁰

Jak wielki był więc naprawdę? Dawna szkoła pruska, od Rankego począwszy, chwaliła przede wszystkim talent wojskowy wznoszący się do geniuszu. Współcześni badacze są chłodniejsi: Blanning poświęca wojnom tylko część długiego życiorysu, który odczytuje przez dwór, muzykę i życie prywatne króla, Szabo zaś przypisuje przetrwanie Prus innym. Polscy historycy pamiętają zaborcę. Jego miejsce wśród innych wodzów omawiają nasze rankingi największych wodzów w historii, największych wodzów według epok i najbardziej wpływowych wodzów, a jego kawalerię zestawienie największych szarż kawalerii.³¹