Bitwa pod Lowosicami 1756: pierwsza bitwa wojny siedmioletniej

29 sierpnia 1756 roku Fryderyk II pruski wkroczył do Saksonii bez wypowiedzenia wojny, rozpoczynając to, co nazwano potem wojną siedmioletnią. Jego plan, jak przedstawia go historyk Jiří Hofman w dwuczęściowym studium opublikowanym przez Wojskowy Instytut Historyczny w Pradze, zakładał szybkie opanowanie Saksonii, marsz do Czech i zajęcie tam dość ziemi, by przezimować armię i w 1757 roku przeprowadzić rozstrzygającą kampanię.²

Saksonia nie padła tak szybko, jak liczył. Armię saską okrążono 10 września w umocnionym obozie pod Pirną, ale się nie poddała, po części dlatego, że przez czeską granicę przemycano jej żywność. Dowódca Marii Teresy w Czechach, feldmarszałek Maximilian Ulysses von Browne, oficer z rodziny irlandzkiej, dostał rozkaz, by ją ratować.³

Dwie armie wpadają na siebie

Browne zaplanował śmiały marsz prawym brzegiem Łaby pod Pirnę. Aby go ukryć, 30 września przeniósł obóz na równinę między Lowosicami a Sulejovicami, jakby szedł do Saksonii lewym brzegiem. Fryderyk dał się zwieść. Maszerując tego dnia na południe, zobaczył pod sobą austriacki obóz i zajął wzgórza między Lovošem a Ovčínem. Hofman liczy około 18 tysięcy pruskiej piechoty, ponad 11 tysięcy jazdy i 102 działa przeciw 24 tysiącom austriackiej piechoty, około 9 tysiącom jazdy i 94 działom.⁴

Browne wybrał linię obrony za mokradłami i stawami od Čížkovic przez Sulejovice do Lowosic, z prawym skrzydłem opartym o Łabę i wygodną drogą odwrotu na Pragę za plecami. Lovoš zostawił poza nią, obsadzając jego wschodnie stoki chorwackimi strzelcami, a samo miasteczko zapełnił wojskiem jako silną wysuniętą placówkę.⁵

Jazda we mgle

Rankiem 1 października dolinę spowijała gęsta mgła. Prusacy ruszyli około szóstej, a Fryderyk wysłał księcia Brunszwiku-Bevern z sześcioma batalionami, by zajął Lovoš. Gdy po siódmej mgła się przerzedziła, ogień otworzyło około 200 dział. Szwajcarski rekrut Ulrich Bräker, którego wspomnienia przytacza Hofman, pamiętał, jak kule wyrywały ludzi z szeregów jak źdźbła słomy.⁶

Fryderyk zniecierpliwił się kanonadą i rozkazał generałowi von Kyau uderzyć jazdą na austriackie centrum. Kyau zaoponował, że teren nie nadaje się dla jeźdźców, i usłyszał pytanie, czy boi się o życie. Około 30 szwadronów, mniej więcej 5000 jeźdźców, zjechało ze zbocza, wpadło pod ogień z flanki od Sulejovic i w krzyżowy ogień muszkietów i dział pod Lowosicami i uciekło z powrotem pod górę.⁷

Potem, ku zaskoczeniu króla, cała jazda pruska, ponad 11 tysięcy koni, sformowała się na nowo i uderzyła drugi raz, zapewne wciąż wykonując pierwszy rozkaz. Odepchnęła jazdę austriacką, aż kontratak pod wodzą księcia Löwensteina ją rozbił. Hofman nazywa to starcie prawdopodobnie największą bitwą kawalerii stoczoną na ziemiach czeskich i pisze, że pruskie pułki, które przez nie przeszły, były jeszcze rok później wstrząśnięte.⁸

Walka o Lovoš

Fryderyk zwrócił się na lewo. Od około jedenastej ludzie Beverna wdzierali się na Lovoš przez tarasowe winnice. Browne posłał pułkownika hrabiego Moritza Lacy'ego z sześcioma kompaniami grenadierów i trzema batalionami na pomoc Chorwatom i przez pewien czas wydawało się, że Austriacy wygrają; Fryderyk, według niektórych relacji, wydał już rozkaz odwrotu. Wtedy pruskie działa dotarły na szczyt, Lacy został ranny, nadeszły świeże bataliony pruskie, a Austriacy cofali się od murku do murku w dół zbocza, w porządku.⁹

Bevern bez rozkazu ruszył szturmem na Lowosice. O ulice walczono dom po domu przez mniej więcej godzinę, aż Prusacy się wycofali, podpalili przedmieścia i wytoczyli działa, by ostrzelać budynki. Około trzeciej po południu miasteczko stało w płomieniach, a jego obrońcy wycofali się za nie. Browne wyprowadził ich w porządku i stracił tylko trzy działa, których obsługa i konie zostały wybite.¹⁰

Kto wygrał?

Hofman podaje 2863 zabitych, rannych i zaginionych Austriaków oraz 3304 Prusaków, około jednej dziesiątej każdej z armii. Alfred von Arneth w biogramie Browne'a w Allgemeine Deutsche Biographie pisze, że Prusacy utrzymali pole bitwy, ale stracili tak wielu ludzi, a odwrót Browne'a był tak uporządkowany, że Fryderyk nie mógł z niego wyciągnąć dalszej korzyści. Po bitwie, dodaje Hofman, Fryderyk stwierdził, że to już nie są jego dawni Austriacy.¹¹

2 października Browne wycofał się do obozu pod Budyní. 6 października przeprawił przez Łabę 8000 wyborowych żołnierzy i przez góry dotarł pod Bad Schandau, gdzie trzy dni na próżno czekał: saskie przebicie się nie powiodło i Sasi pod Pirną skapitulowali 16 października. Browne bez przeszkód wrócił do Czech, a 23 października Prusacy opuścili Czechy i poszli na leże zimowe do Saksonii. Arneth konkluduje, że to przede wszystkim Browne zniweczył plan króla, by powalić Austrię pierwszym ciosem.¹²

Lowosice wciąż pamiętają bitwę. Na pobojowisku stoi pamiątkowa kaplica Matki Bożej z Einsiedeln, odnotowuje historyk Libor Jůn w Deníku N, a grobowiec cesarskiego generała Radicatiego, poległego w bitwie, znajduje się w katedrze św. Szczepana w pobliskich Litomierzycach.¹³