1 października 331 roku p.n.e. Aleksander Wielki rozbił armię perskiego króla Dariusza III na równinie Gaugameli, na północny wschód od Niniwy, w dzisiejszym północnym Iraku. Dariusz wybrał otwarty teren, który sprzyjał jego liczniejszej jeździe i rydwanom z kosami, ale jedna szarża Aleksandra w lukę w perskim szyku przełamała centrum i Dariusz rzucił się do ucieczki. Zwycięstwo zakończyło potęgę Achemenidów i uczyniło Aleksandra panem południowo-zachodniej Azji.
Skąd znamy datę
Dzień wyznacza niebo. Wieczorem 20 września 331 roku p.n.e., gdy armia Aleksandra przeprawiła się już przez Tygrys, widziano całkowite zaćmienie Księżyca, a bitwa rozegrała się jedenaście dni później. Babiloński dziennik astronomiczny, prowadzony przez urzędników świątyni Esagila w Babilonie i przechowywany dziś w British Museum, odnotowuje bitwę pod 24. dniem szóstego miesiąca, czyli 1 października. Jak wszystkie daty starożytne, podajemy ją według kalendarza juliańskiego.1
Dziennik to jedyna relacja spisana w tamtym czasie. Według niego to wojsko opuściło króla i rozeszło się do swoich miast, natomiast historycy greccy i rzymscy, piszący znacznie później, mówią, że Dariusz uciekł z pola bitwy.2
Bitwa w skrócie
Dariusz kazał wyrównać równinę przed swoim szykiem, by rydwany miały wolną drogę, sam stanął w centrum, a jazdę na lewym skrzydle powierzył Bessosowi, na prawym zaś Mazajosowi. Starożytne liczby dotyczące jego armii bardzo się różnią, a niektóre są fantastyczne, ale wszystkie źródła zgadzają się, że Persowie mieli przewagę liczebną. Aleksander prowadził jazdę hetajrów na prawym skrzydle i odciągał szyk w bok od wyrównanego terenu; jego łucznicy i oszczepnicy wybili większość woźniców, a piechota rozstąpiła się, przepuszczając resztę rydwanów.3
Gdy walka na perskim lewym skrzydle otworzyła lukę, Aleksander skręcił w nią z jazdą i częścią falangi, perskie centrum pękło, a Dariusz pierwszy rzucił się do ucieczki. Na drugim skrzydle Parmenion z trudem odpierał Mazajosa i Aleksander przerwał pościg, by mu pomóc. Persowie ponieśli ciężkie straty. Arrian podaje tylko 100 poległych Macedończyków, Diodor i Kurcjusz podają liczby wyższe. Dariusz zbiegł na wschód i w następnym roku zamordował go Bessos.4
Pełną historię kampanii, pola bitwy i szarży opowiadamy w artykule o bitwie pod Gaugamelą. O wcześniejszym starciu piszemy w artykule o bitwie pod Issos, a o zwycięzcy obu w biografii Aleksandra Wielkiego.5
Także tego dnia
- 1756: Bitwa pod Lowosicami. Pod Lowosicami w północnych Czechach wojska pruskie Fryderyka II starły się z Austriakami, którzy szli na odsiecz Sasom zamkniętym w obozie pod Pirną.
