Wojna siedmioletnia, 1756 do 1763

W ogólnym zarysie po jednej stronie stanęły Francja, Austria, Saksonia, Szwecja i Rosja, a po drugiej Prusy, Hanower i Wielka Brytania. Walczono w Europie Środkowej, w zachodnich Niemczech, w Ameryce Północnej, na Karaibach, w Indiach, w Afryce Zachodniej i na oceanach, dlatego brytyjskie National Army Museum pisze, że ten konflikt może uchodzić za pierwotną „wojnę światową”. W Ameryce Północnej, gdzie walki zaczęły się dwa lata wcześniej, w 1754 roku, nazywa się ją wojną z Francuzami i Indianami.²

Przyczyny: Śląsk, dolina Ohio i odwrócenie przymierzy

Pokój w Akwizgranie z 1748 roku, który zakończył wojnę o sukcesję austriacką, niewiele rozstrzygnął. Potwierdził panowanie Fryderyka II nad Śląskiem, bogatą prowincją odebraną Habsburgom, i w niczym nie złagodził kolonialnej rywalizacji Wielkiej Brytanii z Francją. Maria Teresa odbudowywała armię, by odzyskać Śląsk, a już w 1746 roku Austria i Rosja zawarły sojusz obronny z tajną klauzulą, która w razie wojny z Prusami obiecywała Austrii zwrot Śląska.³

W Ameryce Północnej spór toczył się o górną dolinę rzeki Ohio: czy należy ona do imperium brytyjskiego i jest otwarta dla osadników z Wirginii i Pensylwanii, czy do Nowej Francji. W 1754 roku żołnierze z Wirginii pod dowództwem młodego Jerzego Waszyngtona starli się z Francuzami na terenie dzisiejszej południowo-zachodniej Pensylwanii. 28 maja jego ludzie zaatakowali francuski oddział w miejscu nazwanym później Jumonville Glen i zabili jego dowódcę, Josepha Coulona de Villiers de Jumonville, oraz dziewięciu innych; 3 lipca siły francuskie i indiańskie zmusiły Waszyngtona do kapitulacji w Forcie Necessity. To pierwsze starcie opisuje nasz artykuł o potyczce pod Jumonville Glen.⁴

Następnego lata brytyjska kolumna generała majora Edwarda Braddocka, maszerująca na Fort Duquesne w miejscu dzisiejszego Pittsburgha, wpadła nad rzeką Monongahela w zasadzkę Francuzów i wojowników indiańskich, a Braddock zmarł od ran 13 lipca 1755 roku. Na początku 1756 roku Wielka Brytania i Francja prowadziły już wojnę, choć jeszcze jej nie wypowiedziały.⁵

Mocarstwa europejskie zmieniły wtedy partnerów. Aby chronić Hanower, niemiecki elektorat swojego króla Jerzego II, przed atakiem Francji, Wielka Brytania zawarła w styczniu 1756 roku układ z Prusami. Francja odpowiedziała sojuszem z Austrią, odwracając układ sił z poprzedniej wojny. Historycy nazywają to rewolucją dyplomatyczną albo odwróceniem przymierzy; po stronie austriackiej jego celem było odizolowanie Prus.⁶

Dwie koalicje

W Europie Prusy, sprzymierzone z Wielką Brytanią i Hanowerem, stanęły przeciw koalicji, na której czele stały Austria, Francja i Rosja, wspierane przez Szwecję i Saksonię. W 1757 roku Święte Cesarstwo Rzymskie ogłosiło przeciw Prusom „wojnę Rzeszy”, więc armia Rzeszy (Reichsarmee) maszerowała razem z Francuzami. Niemieckie wojska walczyły po obu stronach: Hanower, Hesja-Kassel i Brunszwik sprzeciwiły się wojnie Rzeszy i dały dużą część armii sprzymierzonych w zachodnich Niemczech.⁷

Wielka Brytania walczyła głównie na morzu i za oceanem, wysyłając na kontynent pieniądze, a od 1758 roku także armię; układ z kwietnia 1758 roku obiecywał Prusom roczne subsydium w wysokości czterech milionów talarów. Hiszpania przyłączyła się do Francji późno. Obaj królowie z dynastii Burbonów zawarli 15 sierpnia 1761 roku pakt familijny, a Wielka Brytania wypowiedziała Hiszpanii wojnę na początku stycznia 1762 roku: Britannica podaje 2 stycznia, Office of the Historian i World History Encyclopedia 4 stycznia. Hiszpania najechała następnie Portugalię, sojuszniczkę Wielkiej Brytanii.⁸

Za oceanem obie strony wystawiały wojska kolonialne, otrzymywały regularne oddziały z Europy i walczyły u boku sojuszników indiańskich. W kraju nad Ohio przeważały francuski handel i sojusze z ludami indiańskimi, a Nowa Francja mogła liczyć na kilka tysięcy wojowników ze sprzymierzonych Pierwszych Narodów. W Indiach brytyjska i francuska Kompania Wschodnioindyjska walczyły ze sobą z udziałem indyjskich sojuszników i przeciw indyjskim władcom, wśród nich Siradżowi ud-Dauli, nawabowi Bengalu.⁹

1756 i 1757: Minorka, Saksonia, Kolín i Lutynia

Źródła różnie datują początek wojny w Europie. National Army Museum zaczyna ją od zdobycia przez Francuzów brytyjskiej Minorki w czerwcu 1756 roku; skrót Britanniki podaje, że wojna formalnie zaczęła się od wkroczenia Fryderyka do Saksonii 29 sierpnia 1756 roku.¹⁰

Pod Minorką eskadra admirała Johna Bynga stoczyła 20 maja 1756 roku nierozstrzygniętą bitwę z flotą francuską. Po naradzie wojennej Byng odpłynął do Gibraltaru, a oblężona brytyjska załoga Port Mahon skapitulowała miesiąc później. Starcie i jego następstwa opisuje nasz artykuł o bitwie pod Minorką.¹¹

Fryderyk wkroczył do Saksonii z około 70 tysiącami żołnierzy według Britanniki (63 tysiącami według World History Encyclopedia), zajął Drezno i zamknął armię saską pod Pirną. Gdy na pomoc ruszyła jej armia austriacka Maximiliana Ulyssesa Browne'a, Fryderyk zatrzymał ją 1 października pod Lowosicami. Straty były mniej więcej równe, ale Austriacy się wycofali, a Sasi pod Pirną skapitulowali 16 października i zostali wcieleni do armii pruskiej.¹²

Wiosną 1757 roku Fryderyk wkroczył do Czech i 6 maja pobił Austriaków pod Pragą, ciężkim kosztem obu stron: World History Encyclopedia podaje około 14 300 strat pruskich i 13 200 austriackich. Potem obległ miasto, ale 18 czerwca idąca z odsieczą armia Leopolda von Dauna pobiła go pod Kolinem; była to pierwsza klęska w jego karierze. Straty pruskie szacuje się tam na 13 tysięcy (Britannica) do 14 tysięcy (World History Encyclopedia), austriackie na 8 tysięcy. Fryderyk zwinął oblężenie i opuścił Czechy.¹³

Prusy były teraz atakowane z kilku stron. Armia rosyjska wkroczyła do Prus Wschodnich i 30 sierpnia pobiła oddziały Hansa von Lehwaldta pod Gross-Jägersdorf, po czym się wycofała: Britannica wskazuje na kłopoty z zaopatrzeniem i politykę na dworze rosyjskim, World History Encyclopedia na złą logistykę. Na zachodzie Francuzi pokonali 26 lipca pod Hastenbeck armię księcia Cumberland złożoną z oddziałów hanowerskich, heskich i pruskich, a we wrześniu Cumberland podpisał konwencję w Klosterzeven, która rozwiązywała jego armię. W tym samym miesiącu Szwecja najechała pruskie Pomorze.¹⁴

Fryderyk odpowiedział uderzeniem. 5 listopada pod Rossbach w Saksonii rozbił armię francuską i armię Rzeszy, mniej więcej dwukrotnie od siebie silniejsze: Britannica liczy co najmniej 41 tysięcy przeciw 21 tysiącom, EBSCO około 45 tysięcy przeciw 22 tysiącom. Sprzymierzeni stracili od 7 tysięcy (Britannica) do około 10 tysięcy ludzi (EBSCO), Prusacy około 550. Miesiąc później, 5 grudnia pod Lutynią (Leuthen) na Śląsku, zaatakował znacznie liczniejszą armię austriacką Karola Lotaryńskiego. Według Britanniki 43 tysiące Prusaków pokonały 72 tysiące Austriaków, którzy stracili 22 tysiące ludzi, w tym 12 tysięcy jeńców, przy 6 tysiącach strat pruskich.¹⁵

Zachęcony zwycięstwem pod Rossbach rząd brytyjski odrzucił konwencję z Klosterzeven, wzmocnił Hanowerczyków i powierzył dowództwo w zachodnich Niemczech pruskiemu feldmarszałkowi Ferdynandowi Brunszwickiemu.¹⁶

1758 i 1759: Zorndorf, Kunersdorf i rok zwycięstw

W 1758 roku Fryderyk wkroczył na Morawy i obległ Ołomuniec. 30 czerwca oddziały austriackie Gideona Ernsta von Laudona rozbiły pruski konwój z zaopatrzeniem pod Domašovem (Domstadtl), a w lipcu Fryderyk odstąpił od oblężenia.¹⁷

Tymczasem armia rosyjska Williama Fermora dotarła nad Odrę. Fryderyk zaatakował ją 25 sierpnia pod Zorndorfem (dziś Sarbinowo w Polsce), w bitwie, którą Britannica i World History Encyclopedia nazywają najkrwawszą w tej wojnie. Rosjanie się wycofali, ale liczby się różnią: Britannica podaje 42 tysiące strat rosyjskich, w tym 21 tysięcy zabitych, i 13 500 pruskich; World History Encyclopedia około 18 tysięcy strat rosyjskich i 12 tysięcy pruskich.¹⁸

Fryderyk pośpieszył z powrotem do Saksonii, gdzie wczesnym rankiem 14 października Daun zaskoczył jego obóz pod Hochkirch i go pokonał. Britannica liczy 7500 strat austriackich i 9500 pruskich i nazywa to zwycięstwo kosztownym, bo Daun nie zdołał przeszkodzić Fryderykowi w odwrocie na Śląsk.¹⁹

Rok 1759 był dla Fryderyka najgorszy. Armia rosyjska Piotra Sałtykowa połączyła się z austriackim korpusem Laudona i 12 sierpnia pod Kunersdorfem (dziś Kunowice w Polsce), na wschód od Frankfurtu nad Odrą, rozgromiła króla: w sześć godzin stracił ponad 18 tysięcy ludzi, według World History Encyclopedia mniej więcej połowę armii. We wrześniu Daun odzyskał Drezno. W listopadzie pruski korpus Friedricha Augusta von Fincka, liczący od 12 do 14 tysięcy ludzi i wysłany na tyły armii austriackiej, został okrążony pod Maxen na południe od Drezna i 21 listopada skapitulował.²⁰

Wielkiej Brytanii wiodło się lepiej. 1 sierpnia 1759 roku armia Ferdynanda Brunszwickiego, złożona z wojsk brytyjskich, hanowerskich, heskich i pruskich, rozbiła Francuzów pod Minden, gdzie brytyjska i hanowerska piechota ruszyła na zwarte masy francuskiej kawalerii i wytrzymała ich natarcie. 20 listopada flota admirała Edwarda Hawke'a pokonała francuską flotę z Brestu w zatoce Quiberon; Francuzi porzucili plan inwazji na Wielką Brytanię, a Brytyjczycy zachowali przewagę na morzu do końca wojny. Minden, Quiberon i zdobycie Quebecu sprawiły, że rok 1759 przeszedł do brytyjskiej pamięci jako „rok cudów”.²¹

Ameryka Północna i Indie

Po klęsce Braddocka wojna w Ameryce Północnej na kilka lat zamieniła się w rajdy i ataki na forty. W 1756 roku Francja wysłała regularne bataliony pod dowództwem Louisa-Josepha de Montcalma, który objął komendę nad jej wojskami, ale z obawy przed brytyjską flotą później przysyłała już niewiele posiłków.²²

8 lipca 1758 roku Montcalm, mając około 3500 do 3600 ludzi za drewnianym przedpiersiem i zasiekami przed Fortem Carillon (Ticonderoga), odparł armię brytyjską i kolonialną Jamesa Abercromby'ego. Jej liczebność podaje się na ponad 12 tysięcy (American Battlefield Trust) do 15 lub 16 tysięcy (Britannica). Powtarzane szturmy frontalne kosztowały Brytyjczyków około 2 tysięcy zabitych i rannych, Francuzów mniej niż 400, a klęska wstrzymała brytyjski marsz na Kanadę wzdłuż jeziora Champlain na mniej więcej rok. Więcej w naszym artykule o bitwie o Fort Carillon.²³

Gdzie indziej rok 1758 należał do Brytyjczyków. Jeffery Amherst zdobył twierdzę Louisbourg, co otworzyło drogę w górę Rzeki Świętego Wawrzyńca, a padły francuskie forty Frontenac i Duquesne. W 1759 roku armia Jamesa Wolfe'a, przewieziona w górę rzeki przez Royal Navy, w nocy z 12 na 13 września wspięła się na Równiny Abrahama nad Quebekiem. Następnego dnia Montcalm zaatakował i został pobity; obaj dowódcy odnieśli śmiertelne rany, a pięć dni później Quebec skapitulował. We wrześniu 1760 roku poddał się Montreal i Nowa Francja skapitulowała.²⁴

W Indiach wojna rozszerzyła rywalizację dwóch kompanii wschodnioindyjskich. Kalkuta padła w 1756 roku, a Robert Clive odbił ją w styczniu 1757 roku; w czerwcu 1757 roku pokonał Siradża ud-Daulę pod Plassey, o czym opowiada nasz artykuł o bitwie pod Plassey. Eyre Coote pobił Francuzów Thomasa Lally'ego pod Wandiwash w styczniu 1760 roku, a kapitulacja Pondicherry w styczniu 1761 roku zakończyła francuską potęgę w Indiach.²⁵

1760 do 1763: Prusy na krawędzi, Hiszpania w wojnie

W 1760 roku Austriacy i Rosjanie skupili się na Śląsku. 23 czerwca Laudon zniszczył pod Kamienną Górą (Landeshut) pruski korpus Heinricha Augusta de la Motte Fouqué i wziął Fouqué do niewoli. Fryderyk pobił Laudona pod Legnicą 15 sierpnia, ale w październiku rosyjski oddział zajął na kilka dni Berlin. 3 listopada pod Torgau Fryderyk pokonał Dauna w swoim ostatnim wielkim zwycięstwie, płacąc za nie około 13 tysiącami ludzi wobec mniej więcej 11 tysięcy strat austriackich.²⁶

W zachodnich Niemczech armia Ferdynanda pobiła Francuzów pod Warburgiem 31 lipca 1760 roku i znów obroniła Hanower, a w lipcu 1761 roku odparła liczniejszą armię francuską pod Vellinghausen.²⁷

Prusy były bliskie wyczerpania. Jerzy III, król od października 1760 roku, mniej niż dziad dbał o Hanower i nie lubił Pitta, który w październiku 1761 roku podał się do dymisji, a brytyjskie subsydia dla Prus ustały. W grudniu 1761 roku Rosjanie zdobyli Kołobrzeg na wybrzeżu Bałtyku.²⁸

5 stycznia 1762 roku zmarła jednak caryca Elżbieta. Jej następca, Piotr III, podziwiał Fryderyka i w maju zawarł z nim pokój, a za Rosją poszła Szwecja. Katarzyna II, która w lipcu obaliła Piotra, nie wznowiła wojny. W październiku Fryderyk odzyskał Świdnicę, 29 października jego brat, książę Henryk, i Friedrich Wilhelm von Seydlitz pobili Austriaków pod Freibergiem w Saksonii, a 24 listopada Austria i Prusy podpisały rozejm.²⁹

Hiszpanii wejście do wojny niewiele dało. Jej wojska wkroczyły do Portugalii i zdobyły twierdzę Almeida, ale inwazja załamała się wobec oporu Portugalczyków i brytyjskiej pomocy, w tym około 8 tysięcy żołnierzy Johna Burgoyne'a. Brytyjskie wyprawy zdobyły Martynikę i inne francuskie wyspy na Karaibach, Hawanę 13 sierpnia 1762 roku i Manilę 5 października.³⁰

Kluczowe postacie

Prusy i ich sojusznicy. Fryderyk II osobiście dowodził w większości wielkich bitew w Europie Środkowej: zwyciężył pod Pragą, Rossbach, Lutynią, Zorndorfem, Legnicą i Torgau, a przegrał pod Kolinem, Hochkirch i Kunersdorfem. Britannica podsumowuje jego wojnę jako przetrwanie wbrew przytłaczającej przewadze wrogów; World History Encyclopedia zauważa, że nie powiększył znacząco Prus. Ferdynand Brunszwicki od końca 1757 roku dowodził opłacaną przez Brytyjczyków armią sprzymierzonych, która broniła Hanoweru przed liczniejszymi armiami francuskimi.³¹

Monarchia Habsburgów i Rosja. Maria Teresa dążyła do odzyskania Śląska. Leopold von Daun zwyciężył pod Kolinem i Hochkirch, a przegrał z Fryderykiem pod Torgau; Gideon Ernst von Laudon zwyciężył pod Domašovem i Kamienną Górą i walczył u boku Rosjan pod Kunersdorfem. Armie rosyjskie wygrały pod Gross-Jägersdorf w 1757 roku i, razem z Austriakami Laudona, pod Kunersdorfem w 1759 roku.³²

Wielka Brytania i Francja. William Pitt Starszy, u władzy od końca 1756 do 1761 roku, kierował brytyjskim wysiłkiem wojennym, a Britannica datuje przełom w wojnie za oceanem od jego przyjścia. Robert Clive zwyciężył pod Plassey, Jeffery Amherst i James Wolfe zdobyli Louisbourg i Quebec, a Edward Hawke wygrał w zatoce Quiberon. Po stronie francuskiej Louis-Joseph de Montcalm zwyciężył pod Carillon i poległ pod Quebekiem, a książę de Choiseul, minister spraw zagranicznych od grudnia 1758 roku, planował inwazję na Wielką Brytanię i wciągnął do wojny Hiszpanię.³³

Wynik: pokój z 1763 roku

Wojnę zakończyły dwa traktaty. Traktatem paryskim z 10 lutego 1763 roku, zawartym przez Wielką Brytanię, Hanower, Francję i Hiszpanię, Francja oddała Brytyjczykom całą kontynentalną Amerykę Północną na wschód od Missisipi z wyjątkiem Nowego Orleanu i okolic oraz kilka wysp w Indiach Zachodnich, a Wielka Brytania zwróciła jej Gwadelupę i Martynikę. Hiszpania odzyskała Hawanę i Manilę, ale oddała Brytyjczykom Florydę i w zamian otrzymała od Francji Luizjanę. Francja zachowała wyspy Saint-Pierre i Miquelon u wybrzeży Nowej Fundlandii.³⁴

Pokój w Hubertusburgu z 15 lutego 1763 roku, zawarty przez Austrię, Prusy i Saksonię, przywrócił granice z 1748 roku: Śląsk pozostał pruski, a Saksonia wróciła do swojego elektora.³⁵

Najwyraźniej wygrała Wielka Brytania, odtąd pani Ameryki Północnej, a wkrótce najsilniejsza z europejskich potęg w Indiach. Zyskiem Prus nie były nowe ziemie, lecz przetrwanie i uznana pozycja wielkiego mocarstwa; Britannica zauważa, że zawdzięczały to także brytyjskim subsydiom i zmianie stron przez Rosję w 1762 roku. Francja straciła większość swojego pierwszego imperium kolonialnego, a Austria nie odzyskała Śląska.³⁶

Dokładna liczba ofiar nie jest znana. World History Encyclopedia podaje ponad milion zabitych żołnierzy i cywilów, a hasło w Encyclopedia.com przytacza szacunki mówiące o znacznie ponad milionie. Wojna zostawiła głównych uczestników, także Wielką Brytanię, z ogromnymi długami; w Ameryce Północnej spory o politykę wobec pogranicza i o to, kto zapłaci za wojnę, podsyciły niezadowolenie kolonistów, które doprowadziło do rewolucji amerykańskiej.³⁷

Dziedzictwo

Zasięg wojny sprawił, że wielu nazywa ją wojną światową. National Army Museum opisuje ją jako pierwotną wojnę światową, a Britannica przypomina, że Winston Churchill nazwał ją „pierwszą wojną światową”. Jej nazwy pokazują, gdzie się ją pamięta: w Stanach Zjednoczonych wojna w Ameryce Północnej to wojna z Francuzami i Indianami, a w Europie i Kanadzie mówi się o wojnie siedmioletniej.³⁸

Częścią tej pamięci stał się los Bynga. Sądzony na podstawie 12. artykułu wojennego, który przewidywał wtedy za niedołożenie wszelkich starań w walce z wrogiem wyłącznie karę śmierci, został uznany za winnego, a Jerzy II mimo prośby sądu o łaskę odmówił ułaskawienia. 14 marca 1757 roku pluton egzekucyjny piechoty morskiej rozstrzelał go na pokładzie rufowym HMS Monarch; był ostatnim brytyjskim admirałem straconym z wyroku sądu wojennego. Royal Museums Greenwich widzi w nim w praktyce kozła ofiarnego rządu, który nie wysłał dość silnych sił; John Haymond na łamach HistoryNet podkreśla, że niedawno zaostrzony artykuł nie zostawiał sądowi wyboru kary. Wolter wyszydził egzekucję w Kandydzie: w Anglii, pisał, uważa się za dobre zabić od czasu do czasu admirała, aby dodać odwagi innym.³⁹

W Kanadzie, a zwłaszcza w Quebecu, bitwa o Carillon stała się symbolem francuskiego oporu w czasie podboju, a przyjęta w 1948 roku flaga Quebecu powstała częściowo z inspiracji sztandarem, który miał powiewać w tej bitwie. W Wielkiej Brytanii zwycięstwa z 1759 roku zapamiętano jako rok cudów.⁴⁰

Bitwy wojny siedmioletniej

Nasze artykuły o bitwach tej wojny, w Europie Środkowej, w zachodnich Niemczech, na morzu i w Ameryce Północnej, znajdziesz poniżej w kolejności chronologicznej.

1. 1754
   Jumonville Glen, 1754Pułk Wirginii i indiańscy sojusznicy kontra Królestwo Francji

   O świcie 28 maja 1754 roku Wirgińczycy George'a Washingtona i wojownicy Tanaghrissona zaskoczyli francuski oddział w wąwozie w Pensylwanii. Śmierć jego dowódcy rozpętała wojnę światową.

   
2. 1756
   Bitwa pod Minorką, 1756Królestwo Francji kontra Wielka Brytania

   20 maja 1756 roku admirał Byng stoczył pod Minorką nierozstrzygnięte starcie i odpłynął. Wyspa padła, a sąd wojenny posłał go przed pluton egzekucyjny.

   
3. 1756
   Bitwa pod Lowosicami, 1756Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów

   1 października 1756 roku Fryderyk Wielki zaatakował we mgle Austriaków Browne'a pod Lowosicami; jego jazda została rozbita, piechota zdobyła płonące miasteczko, a Browne wycofał się nietknięty.

   
4. 1757
   Bitwa pod Pragą, 1757Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów

   6 maja 1757 roku Fryderyk Wielki zaatakował austriackie linie na wschód od Pragi. Schwerin padł ze sztandarem w ręku, a jednego dnia ubyło 27 tysięcy ludzi.

   
5. 1757
   Bitwa pod Kolinem, 1757Monarchia Habsburgów (Austria) i jazda saska kontra Królestwo Prus

   18 czerwca 1757 roku Austriacy Dauna pobili Fryderyka Wielkiego pod Kolinem w Czechach, kończąc oblężenie Pragi i serię jego zwycięstw.

   
6. 1757
   Bitwa pod Gross-Jägersdorf, 1757Imperium Rosyjskie kontra Królestwo Prus

   30 sierpnia 1757 roku Rosjanie Apraksina pokonali Prusaków Lehwaldta pod Gross-Jägersdorf w Prusach Wschodnich, po czym odeszli, nie wykorzystując zwycięstwa.

   
7. 1757
   Bitwa pod Rossbach, 1757Królestwo Prus kontra Francja i Rzesza

   5 listopada 1757 roku 22 tysiące Prusaków Fryderyka Wielkiego zaskoczyło w marszu dwa razy liczniejszą armię francusko-cesarską i rozbiło ją w półtorej godziny.

   
8. 1757
   Bitwa pod Lutynią, 1757Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów

   5 grudnia 1757 roku Fryderyk Wielki zwodem i marszem ukrytym za wzgórzami rozbił pod Lutynią na Śląsku dwa razy liczniejszą armię austriacką.

   
9. 1758
   Bitwa pod Domašovem, 1758Monarchia Habsburgów (Austria) kontra Królestwo Prus

   30 czerwca 1758 roku Austriacy Loudona rozbili pod Domašovem pruski konwój liczący 4000 wozów i zmusili Fryderyka Wielkiego do zdjęcia oblężenia Ołomuńca.

   
10. 1758
    Bitwa o Fort Carillon, 1758Królestwo Francji kontra Wielka Brytania i kolonie amerykańskie

    8 lipca 1758 roku 3600 Francuzów Montcalma za szańcem z bali pod Ticonderogą odparło brytyjsko-kolonialną armię Abercromby'ego w najkrwawszej bitwie tej wojny.

    
11. 1758
    Bitwa pod Hochkirch, 1758Monarchia Habsburgów kontra Królestwo Prus

    14 października 1758 roku Austriacy Dauna podeszli nocą pod obóz Fryderyka Wielkiego w Hochkirch i uderzyli o piątej rano. Nocny marsz, walka o cmentarz, śmierć Keitha i liczby.

    
12. 1759
    Bitwa pod Maxen, 1759Monarchia Habsburgów i armia Rzeszy kontra Królestwo Prus

    W listopadzie 1759 roku Fryderyk Wielki posłał korpus generała Fincka na tyły armii austriackiej. Pod Maxen Daun go okrążył, a 21 listopada cały korpus się poddał.

    
13. 1760
    Bitwa pod Kamienną Górą, 1760Monarchia Habsburgów (Austria) kontra Królestwo Prus

    23 czerwca 1760 roku Austriacy Loudona zdobyli pruskie szańce na wzgórzach pod Landeshut, dziś Kamienną Górą, i wzięli do niewoli generała Fouqué z większością korpusu.

    
14. 1760
    Bitwa pod Warburgiem, 1760Armia sprzymierzonych: Hanower, Hesja-Kassel, Brunszwik i Wielka Brytania kontra Królestwo Francji

    31 lipca 1760 roku marsz oskrzydlający we mgle i brytyjska jazda lorda Granby'ego zepchnęły korpus francuski de Muya spod Warburga za rzekę Diemel.

    
15. 1762
    Bitwa pod Freibergiem, 1762Królestwo Prus kontra Rzesza i Austria

    29 października 1762 roku książę Henryk Pruski pobił armię austriacko-cesarską pod Freibergiem w Saksonii, w bitwie nazywanej ostatnią bitwą wojny siedmioletniej.

    

Oś czasu

1. 1754
   Wirgińczycy Waszyngtona ścierają się z Francuzami pod Jumonville Glen 28 maja i 3 lipca kapitulują w Forcie Necessity.⁴¹
2. 1755
   Kolumna Braddocka wpada w zasadzkę nad Monongahelą, a Braddock umiera 13 lipca.⁴²
3. 1756
   Bitwa Bynga pod Minorką 20 maja i utrata wyspy; 29 sierpnia Prusy wkraczają do Saksonii.⁴³
4. 1757
   Fryderyk wygrywa pod Pragą (6 maja) i przegrywa pod Kolinem (18 czerwca); w czerwcu Clive zwycięża pod Plassey; Fryderyk wygrywa pod Rossbach (5 listopada) i Lutynią (5 grudnia).⁴⁴
5. 1758
   Montcalm utrzymuje Carillon 8 lipca; Amherst zdobywa Louisbourg; 25 sierpnia bitwa pod Zorndorfem; 14 października Daun wygrywa pod Hochkirch.⁴⁵
6. 1759
   Minden (1 sierpnia), Kunersdorf (12 sierpnia), Quebec (13 września) i zatoka Quiberon (20 listopada).⁴⁶
7. 1760
   Kamienna Góra (23 czerwca), Warburg (31 lipca); we wrześniu kapituluje Montreal; 3 listopada bitwa pod Torgau.⁴⁷
8. 1761
   W styczniu kapituluje Pondicherry; w październiku Pitt podaje się do dymisji; w grudniu Rosjanie zdobywają Kołobrzeg.⁴⁸
9. 1762
   5 stycznia umiera caryca Elżbieta, a w maju Piotr III zawiera pokój; Brytyjczycy zdobywają Hawanę i Manilę; 29 października bitwa pod Freibergiem.⁴⁹
10. 1763
    Traktat paryski (10 lutego) i pokój w Hubertusburgu (15 lutego) kończą wojnę.⁵⁰

Co czytać dalej

Kilka bitew tej wojny znalazło się w naszym rankingu największych bitew nowożytności i wśród największych bitew w historii Brytanii, a nasze przewodniki po historii wojskowej Brytanii i Francji pokazują ją w szerszym kontekście. O całej epoce przeczytasz na stronie Nowożytność, a wiedzę sprawdzisz w quizie o bitwach epoki nowożytnej.