Bitwa pod Gross-Jägersdorf 1757: pierwszy cios Rosji w Prusy

W 1757 roku Prusy miały wrogów ze wszystkich stron: Austrię, Francję, Szwecję i po raz pierwszy Rosję. Podczas gdy Fryderyk Wielki walczył z Austriakami w Czechach, obronę Prus Wschodnich powierzono feldmarszałkowi Hansowi von Lehwaldtowi, gubernatorowi Królewca, staremu żołnierzowi, który walczył pod Kesselsdorfem w 1745 roku, jak podaje jego biogram w Allgemeine Deutsche Biographie.²

Urodzony w Prusach w 1685 roku, Lehwaldt służył od 1700 roku. W wojnach śląskich walczył pod Chotusicami, Dobromierzem i Soor, a w 1745 roku odniósł własny sukces pod Bystrzycą Kłodzką, choć Fryderyka nieraz irytowało jego niezdecydowanie. W 1757 roku był siedemdziesięciodwuletnim feldmarszałkiem.³

Latem Rosjanie wkroczyli do prowincji, według jednej z relacji regionalnych ze 100 000 ludzi. Twierdza Kłajpeda padła 5 lipca, Gąbin zajęto 8 sierpnia, a wkrótce potem Wystruć. Kłopoty z zaopatrzeniem wykrwawiały armię rosyjską, ale Ostpreussen.net wciąż liczy 54 800 ludzi i 263 działa przeciw 24 700 ludziom i 55 działom Lehwaldta. Rosyjska Encyklopedia Historyczna podaje 55 000 Rosjan przeciw 28 000 Prusaków. Starszy biogram w ADB twierdzi, że było 90 000 przeciw 24 000.⁴

Bitwa w lesie

Apraksin próbował obejść Prusaków od południa. Przeprawił się na lewy brzeg Pregoły bez rozpoznania terenu i położenia nieprzyjaciela, zauważa Rosyjska Encyklopedia Historyczna. Rosjanie rozbili obóz pod Norkitten 27 sierpnia i nazajutrz zakończyli przeprawę. Lehwaldt ruszył im naprzeciw i stanął obozem między Puschdorf a Ranglacken, by zagrodzić drogę na Królewiec. ADB dodaje, że zaatakował na rozkaz króla.⁵

Wczesnym rankiem 30 sierpnia, gdy armia rosyjska maszerowała przez gęsty las koło Gross-Jägersdorf, Prusacy niespodziewanie na nią uderzyli. Rosjanie musieli walczyć na bardzo niekorzystnym terenie. Główny ciężar wzięły na siebie 2. dywizja generała Wasilija Łopuchina i brygada generała Villeboisa. Łopuchin został śmiertelnie, a Villebois ciężko ranny.⁶

Marsz Rumiancewa przez bagno

Sytuację uratował generał major Piotr Rumiancew, dowodzący brygadą odwodu. Przeprowadził swoje cztery pułki przez bagnisty las i uderzył na lewą flankę, a potem na tyły Prusaków, jak pisze Rosyjska Encyklopedia Historyczna. Rumiancew miał później zostać jednym z najsłynniejszych rosyjskich wodzów.⁷

Armia Lehwaldta nie zdołała się utrzymać. Według Ostpreussen.net pruska piechota i jazda po dziesięciu godzinach walki wycofały się w porządku, tracąc 40 procent stanu wobec przewagi nieprzyjaciela. Biogram w ADB obwinia o klęskę błędy w dyspozycjach Lehwaldta, wielką przewagę wroga i kilka nieszczęśliwych przypadków.⁸

Rachunek strat

Liczby w obu współczesnych opracowaniach są zbliżone. Rosyjska Encyklopedia Historyczna podaje straty pruskie na około 4500 zabitych, rannych i jeńców oraz 29 dział pozostawionych na polu, a rosyjskie na 5700 zabitych i rannych, w tym 1487 zabitych. Ostpreussen.net podaje 4520 Prusaków, w tym 123 oficerów, i 28 dział, przeciw 5711 Rosjanom, w tym 278 oficerom i jedenastu generałom. Zwycięzcy po bitwie obficie plądrowali okolicę.⁹

Zmarnowane zwycięstwo

Armia rosyjska nie wykorzystała przewagi strategicznej, zauważa Rosyjska Encyklopedia Historyczna, choć zwycięstwo miało znaczenie moralne. Zamiast ścigać pobitych Prusaków, Apraksin wycofał się na leże zimowe do Kurlandii, zapewne z powodu nieustających kłopotów z zaopatrzeniem. Caryca Elżbieta postawiła go przed sądem wojennym, ale zmarł w trakcie śledztwa. ADB podsumowuje: Rosjanie nie wykorzystali zwycięstwa, a nawet opuścili prowincję.¹⁰

Lehwaldta z jego wojskami wysłano na Pomorze przeciw Szwedom. Dla Prus odwrót Rosjan był wytchnieniem w roku, który przyniósł klęskę pod Kolinem. Rosjanie wrócili do Prus Wschodnich następnej zimy, a w kolejnych latach ich armie miały się zmierzyć w polu z samym Fryderykiem.¹¹