Najwięksi wodzowie według epok

1 Cyrus Wielki, ok. 600 do 530 p.n.e.

Lata

Rok urodzenia nieznany; zmarł w 530 p.n.e.

W służbie

Król Anszanu od 559 p.n.e.; podbił Medię, Lidię i Babilonię

Największe zwycięstwo

Opis nad Tygrysem, 539 p.n.e., po czym jego wojsko weszło do Babilonu bez walki; wiarygodne liczby wojsk się nie zachowały

Bilans

Zajął Medię (550 p.n.e.), gdy wojsko Astyagesa wydało mu swego króla; pobił Krezusa pod Tymbrą i zdobył Sardes; wygrał pod Opis (539); według Herodota pobity i zabity przez Massagetów w 530

Dziedzictwo

Twórca perskiego imperium Achemenidów, od Morza Egejskiego po Azję Środkową

Cyrus II został w 559 roku p.n.e. królem perskiego Anszanu, a w 550 roku stanął przeciw swemu zwierzchnikowi, medyjskiemu królowi Astyagesowi. Bić się prawie nie musiał: babilońska Kronika Nabonida zapisała, że wojsko Astyagesa zbuntowało się, pojmało króla i wydało go Cyrusowi. Potem przyszła kolej na Lidię. Po nierozstrzygniętej bitwie pod Pterią Cyrus pobił króla Krezusa pod Tymbrą i po czternastu dniach oblężenia zdobył Sardes.²

W 539 roku p.n.e. ruszył na Babilonię. Kronika podaje, że rozbił wojsko babilońskie pod Opis nad Tygrysem, bez walki zajął Sippar, a dwa dni później jego armia, znów bez bitwy, weszła do Babilonu; król Nabonid trafił do niewoli. Mit i fakt: Babilonu nikt nie szturmował. Walczono pod Opis, a cylinder Cyrusa, który przedstawia go jako wyzwoliciela wybranego przez boga Marduka, napisano już po podboju, by usprawiedliwić go przed babilońskim odbiorcą. W chwili śmierci władał ziemiami od Morza Egejskiego po Jaksartes w Azji Środkowej, co było zaczątkiem jednego z największych imperiów w dziejach.³

Nawet jego koniec jest niepewny. Herodot pisze, że pokonała go i zabiła Tomyris, królowa Massagetów; inni greccy autorzy umieszczają jego śmierć gdzie indziej, a Ksenofont każe mu umrzeć spokojnie w pałacu.⁴

Dlaczego jest na liście: Starożytność ma pięć miejsc, a Cyrus zajmuje ostatnie z nich z 38 punktami, o jeden przed Leonidasem. Wprowadza go komplet punktów za skutek, bo z jego podbojów powstało imperium perskie; bilans 3, skoro według Herodota ostatnia wyprawa skończyła się klęską, i pewność źródeł 2, bo greccy autorzy przeczą sobie nawzajem, trzymają go wyraźnie za czterema pozostałymi wodzami starożytności.

Pełna historia: Cyrus Wielki ›

2 Aleksander Wielki, 356 do 323 p.n.e.

Lata

356 do 323 p.n.e.; zmarł w wieku 32 lat

W służbie

Król Macedonii w latach 336 do 323 p.n.e.; walczył od Grecji po Pendżab

Największe zwycięstwo

Gaugamela, 1 października 331 p.n.e.: według Arriana 40 tys. pieszych i 7 tys. jeźdźców wobec armii perskiej szacowanej na 50 do 100 tys. lub więcej

Bilans

Wygrał nad Granikiem (334 p.n.e.), pod Issos (333), pod Gaugamelą (331) i nad Hydaspesem (326); nie przegrał żadnej bitwy w polu

Dziedzictwo

Obalił imperium perskie; jego zdobycze podzielili między siebie jego wodzowie

Aleksander objął tron Macedonii w 336 roku p.n.e., gdy zamordowano jego ojca Filipa II, a dwa lata później przeniósł wojnę do imperium perskiego. W maju 334 roku p.n.e. pobił perskich satrapów nad Granikiem, a w 333 pod Issos liczniejszą armię króla Dariusza III.⁵

O losach wojny przesądziła Gaugamela, 1 października 331 roku p.n.e. Arrian daje Aleksandrowi 7 tys. jazdy i około 40 tys. piechoty, a Dariuszowi 40 tys. konnych i milion pieszych, w co nikt dziś nie wierzy; World History Encyclopedia podaje szacunki armii perskiej zaczynające się od 50 do 100 tys. Dariusz znów uciekł z pola bitwy, a Aleksander przybrał tytuł króla Azji. W 326 roku p.n.e. pokonał króla Porosa nad Hydaspesem w Indiach. Mit i fakt: nie doszedł na kraniec świata. W tym samym roku jego wojsko się zbuntowało i odmówiło dalszego marszu, więc zawrócił znad rzeki Beas. Zmarł w Babilonie w czerwcu 323 roku p.n.e., mając 32 lata, a imperium podzieliło czterech jego wodzów. World History Encyclopedia pisze, że falanga i jazda pozwoliły mu „nigdy nie przegrać bitwy”.⁶

Wszystko to znamy z relacji późniejszych autorów. Najważniejszy z nich, Arrian, urodził się między 85 a 90 rokiem n.e. i opierał się na zaginionych wspomnieniach dwóch oficerów Aleksandra, Ptolemeusza i Arystobula.⁷

Dlaczego jest na liście: Ma najwięcej punktów w starożytności, 48, z kompletem za rozpoznawalność, bilans na polu bitwy, skutek i spuściznę, o punkt więcej niż Cezar. Brakuje mu jedynie pewności źródeł, 3, bo nie zachował się żaden opis jego bitew spisany za jego życia.

Pełna historia: Aleksander Wielki ›

3 Hannibal, 247 do ok. 183 p.n.e.

Lata

247 do 183 p.n.e.

W służbie

Kartagina, druga wojna punicka; w 218 p.n.e. wkroczył do Italii przez Alpy

Największe zwycięstwo

Kanny, 216 p.n.e.: według Polibiusza około 40 tys. pieszych i 10 tys. jeźdźców wobec 80 tys. rzymskiej piechoty i ponad 6 tys. jazdy

Bilans

Wygrał nad Trebią (218 p.n.e.), nad Jeziorem Trazymeńskim (217) i pod Kannami (216); przegrał pod Zamą (202), a z nią wojnę

Dziedzictwo

Kanny wciąż studiuje się jako wzorzec bitwy okrążającej

Hannibal przeniósł wojnę Kartaginy z Rzymem do Italii w 218 roku p.n.e., przechodząc przez Alpy. Doszedł do gór z 50 tys. piechoty i 9 tys. jazdy, a po 17 dniach zszedł po drugiej stronie z około 26 tys. ludzi. Z tą armią pobił Rzymian nad Trebią w 218 roku p.n.e. i nad Jeziorem Trazymeńskim w 217.⁸

Pod Kannami w 216 roku p.n.e., według Polibiusza, około 80 tys. rzymskiej piechoty i nieco ponad 6 tys. jazdy stanęło przeciw 10 tys. jeźdźców Hannibala i niewiele ponad 40 tys. jego pieszych. Jego centrum celowo się cofało, skrzydła zamknęły Rzymian z boków, a jazda uderzyła na ich tyły. Polibiusz liczy około 70 tys. poległych Rzymian, World History Encyclopedia 44 tys.; Hannibal stracił około 6 tys., głównie Galów. Mit i fakt: pod Kannami nie walczył żaden słoń. Polibiusz pisze, że po bitwie nad Trebią w śniegu i zimnie padły wszystkie z wyjątkiem jednego.⁹

Rzym nie zawarł pokoju. W 202 roku p.n.e. Scypion pobił Hannibala pod Zamą w Afryce, zginęło tam 20 tys. jego żołnierzy, a Kartagina przegrała wojnę. Kanny przetrwały tę klęskę: Alfred von Schlieffen oparł na nich swoją „koncepcję Kann”, czyli okrążenia i zniszczenia wroga, a w lutym 1914 roku młodszy Moltke posłał synowi książkę Schlieffena z radą: „Studiuj Kanny”.¹⁰

Dlaczego jest na liście: Z 43 punktami pewnie zajmuje jedno z pięciu miejsc starożytności, dzięki kompletowi za rozpoznawalność i spuściznę. Zama kosztuje go punkt za bilans na polu bitwy, a skoro Rzym przetrwał, skutek to tylko 3, więc w swojej epoce ma mniej punktów niż Aleksander, Cezar i Scypion, który go pokonał.

Pełna historia: Hannibal ›

4 Scypion Afrykański, 236 do 183 p.n.e.

Lata

236 do 183 p.n.e.

W służbie

Republika rzymska, druga wojna punicka, w Hiszpanii i w Afryce

Największe zwycięstwo

Zama, 202 p.n.e.: około 40 tys. po każdej stronie; Hannibal stracił 20 tys. zabitych i prawie tyle samo jeńców

Bilans

Zdobył Nową Kartaginę (209 p.n.e.); wygrał pod Ilipą (206) i Zamą (202); nie przegrał żadnej bitwy, którą dowodził

Dziedzictwo

Wygrał drugą wojnę punicką; Kartaginie zostało tylko dziesięć okrętów wojennych i 10 tys. talentów do spłaty

Publiusz Korneliusz Scypion, urodzony w 236 roku p.n.e., miał siedemnaście lat, gdy w pierwszej kampanii brał udział w potyczce jazdy nad Padem, w której, jak pisze Polibiusz, rzucił się na ratunek otoczonemu ojcu; Polibiusz znał tę historię od Leliusza, przyjaciela Scypiona, więc może ona mu schlebiać. Taktykę Hannibala poznał też z bliska pod Kannami.¹¹

Jako dowódca w Hiszpanii zdobył w 209 roku p.n.e. kartagińską bazę Nową Kartaginę, posyłając ludzi przez lagunę w czasie odpływu. Pod Ilipą w 206 roku p.n.e., według Polibiusza, jego 45 tys. pieszych i 3 tys. jeźdźców pobiło około 70 tys. piechoty, 4 tys. jazdy i 32 słonie. Potem przeniósł wojnę do Afryki. Pod Zamą w 202 roku p.n.e. obie armie liczyły po około 40 tys. ludzi. Scypion zostawił w szyku przejścia dla ponad osiemdziesięciu słoni Hannibala, a gdy Leliusz i Masynissa wrócili z jazdą i uderzyli na tyły Kartagińczyków, Hannibal stracił 20 tys. zabitych i prawie tyle samo jeńców, Rzymianie nieco ponad 1500 ludzi. Kartagina musiała oddać wszystkie okręty wojenne poza dziesięcioma triremami i zapłacić 10 tys. talentów w ciągu pięćdziesięciu lat.¹²

Mit i fakt: to, że nigdy nie przegrał bitwy, jest prawdą tylko o bitwach, którymi sam dowodził; w tej postaci piszą o tym World History Encyclopedia i wydawca biografii pióra Dextera Hoyosa, a jako nastolatek nad Ticinusem, niedaleko Padu, był po stronie pokonanych.¹³

Dlaczego jest na liście: Niepokonany jako dowódca i zwycięzca wojny z Kartaginą, ma komplet punktów za bilans na polu bitwy i skutek. Rozpoznawalność 4, bo pokonany przez niego Hannibal jest znacznie sławniejszy, wciąż daje mu 44 punkty, więcej niż 43 Hannibala, i pewne miejsce wśród pięciu wodzów starożytności.

Pełna historia: Scypion Afrykański ›

5 Juliusz Cezar, 100 do 44 p.n.e.

Lata

100 do 44 p.n.e.; zamordowany

W służbie

Wódz rzymski; podbił Galię w latach 58 do 51 p.n.e. i wygrał wojnę domową rozpoczętą w 49 p.n.e.

Największe zwycięstwo

Alezja, 52 p.n.e.: według jego relacji 80 tys. obleganych Galów i odparta armia odsieczy licząca 240 tys. pieszych i 8 tys. jeźdźców

Bilans

Wygrał pod Alezją (52 p.n.e.), Farsalos (48), Tapsus (46) i Mundą (45); pobity pod Gergowią (52) i Dyrrachium (48)

Dziedzictwo

Jego kariera zakończyła republikę rzymską; jego Commentarii wciąż się czyta

Juliusz Cezar, urodzony w 100 roku p.n.e., podbił Galię w latach 58 do 51 p.n.e., w 49 roku przekroczył Rubikon i rozpoczął wojnę domową z Pompejuszem, a 15 marca 44 roku p.n.e. zginął z rąk senatorów.¹⁴

Najtrudniejszy w Galii był rok 52 p.n.e. Pobity przez Wercyngetoryksa pod Gergowią, zamknął go w położonej na wzgórzu Alezji, gdzie według Cezara znalazło się 80 tys. ludzi. Otoczył gród wewnętrznym pierścieniem umocnień długości około 18 km i zewnętrznym około 22,5 km i utrzymał oba wobec armii odsieczy, którą oceniał na 240 tys. pieszych i 8 tys. jeźdźców; World History Encyclopedia zaokrągla to do 250 tys. Dzień po ostatniej bitwie Wercyngetoryks poddał się bezwarunkowo.¹⁵

Wojna domowa znów wystawiła go na próbę. W lipcu 48 roku p.n.e. Pompejusz przełamał jego linie oblężnicze pod Dyrrachium, a Swetoniusz pisze, że Cezar musiał uciekać. Miesiąc później pod Farsalos jego 22 tys. ludzi pobiło, według jego własnej relacji, 45 tys. żołnierzy Pompejusza. Potem przyszły Tapsus w 46 roku p.n.e. i Munda w marcu 45, ciężka bitwa w Hiszpanii, w której, jak pisze Swetoniusz, Cezar uznał bitwę za przegraną i myślał o samobójstwie. Mit i fakt: Swetoniusz twierdzi, że w wojnach domowych Cezar nie poniósł żadnej klęski inaczej niż przez swoich legatów, ale sam przyznaje, że pod Dyrrachium uciekał; bilans nie był bez skazy.¹⁶

Dlaczego jest na liście: Jego 47 punktów ustępuje w starożytności tylko Aleksandrowi, dzięki kompletowi za rozpoznawalność, skutek i spuściznę. Gergowia i Dyrrachium ograniczają bilans na polu bitwy do 4, a pewność źródeł to 4, bo głównym opisem jego wojen są jego własne Commentarii.

Pełna historia: Juliusz Cezar ›

6 Chalid ibn al-Walid, ok. 585 do 642

Lata

Ok. 585 do 642

W służbie

Mekka przeciw Mahometowi, potem kalifowie Abu Bakr i Umar w Arabii, Iraku i Syrii

Największe zwycięstwo

Jarmuk, 15 do 20 sierpnia 636: około 40 tys. Bizantyjczyków wobec 20 do 25 tys. Arabów (World History Encyclopedia); współczesne szacunki sił bizantyjskich wahają się od 15 do 100 tys.

Bilans

Wygrał pod Jamamą (632), Walażą i Ullais w Iraku, Adżnadajn (634) i nad Jarmukiem (636); według tradycji niepokonany jako wódz muzułmański

Dziedzictwo

Zwany Sajf Allah, „Miecz Boży”; Syria przeszła w ręce kalifatu

Chalid ibn al-Walid najpierw walczył przeciw Mahometowi: pod Uhud poprowadził 700 Mekkańczyków w lukę, którą zostawili muzułmańscy łucznicy, gdy rzucili się na łupy, i rozstrzygnął bitwę. Po przejściu na islam ocalił pod Mutą pobitą przez Bizantyjczyków armię, a Mahomet nazwał go Sajf Allah, Mieczem Bożym.¹⁷

Za kalifa Abu Bakra był najlepszym wodzem wojen ridda w latach 632 do 633, rozbił pod Jamamą liczniejsze wojsko proroka Musajlimy, a potem najechał sasanidzki Irak i wygrał pod Mazar, Walażą i Ullais. Zabijał tam także wziętych do niewoli żołnierzy. Wysłany do Syrii, przeszedł bezwodną pustynię i pomógł pobić Bizantyjczyków pod Adżnadajn w 634 roku. Nad Jarmukiem w sierpniu 636 roku formalnie dowodził Abu Ubajda, ale bitwą kierował Chalid: nocą zajął most na Wadi Rukkad, a ostatniego dnia poprowadził jazdę wokół bizantyjskiego lewego skrzydła. Syria przeszła z rąk Bizancjum do kalifatu. Liczebność wojsk to zgadywanie: World History Encyclopedia podaje około 40 tys. Bizantyjczyków wobec 20 do 25 tys. Arabów, a współcześni badacze szacują armię bizantyjską od 15 do 20 tys. (Kaegi) do około 100 tys. (Donner).¹⁸

Mit i fakt: to, że „nigdy nie przegrał bitwy”, jest tradycją, a nie sprawdzonym bilansem. Medievalists.net pisze, że zwyciężał we wszystkich wojnach z Persją i Bizancjum, ale relacje arabskie spisano w większości pod koniec VIII wieku lub później.¹⁹

Dlaczego jest na liście: Jarmuk i kampania iracka dają mu komplet punktów za bilans na polu bitwy i skutek, a 42 punkty stawiają go na równi z Saladynem i pewnie w piątce średniowiecza. Pewność źródeł 2, bo relacje arabskie powstały długo po jego śmierci, zostawia go za Czyngis-chanem i Mehmedem II.

Chalid nad Jarmukiem: pełna historia ›

7 Saladyn, ok. 1137 do 1193

Lata

1137 (Tikrit) do 4 marca 1193 (Damaszek)

W służbie

Sułtan Egiptu i Syrii; zdobył Damaszek (1174) i Aleppo (1183)

Największe zwycięstwo

Hattin, 3 do 4 lipca 1187: około 15 do 18 tys. frankijskiej piechoty i 1300 rycerzy wobec około 20 tys. ludzi Saladyna (World History Encyclopedia); król Gwidon w niewoli

Bilans

Wygrał pod Hattin i zdobył Jerozolimę (1187); pobity pod Montgisard (1177) i Arsuf (1191)

Dziedzictwo

Założyciel dynastii Ajjubidów; wzór rycerskości w europejskich opowieściach

Saladyn urodził się w 1137 roku w Tikricie jako syn Ajjuba, kurdyjskiego żołnierza najemnego. Jego stryj Szirkuh podbił w 1169 roku Egipt, którym Saladyn potem rządził, a w 1174 roku zdobył Damaszek, w 1183 Aleppo, tak że państwa krzyżowców miały odtąd przeciw sobie jednego władcę z dwóch stron. Frankowie zdołali go pobić pod Montgisard w 1177 roku.²⁰

W lipcu 1187 roku wciągnął armię króla Gwidona na suche wzgórza na zachód od Tyberiady. Pod Hattin Frankowie, według World History Encyclopedia około 15 do 18 tys. pieszych i 1300 rycerzy wobec mniej więcej 20 tys. ludzi Saladyna, załamali się 4 lipca; Gwidon trafił do niewoli, Krzyż Święty przepadł, a Renalda de Châtillon zabito, przy czym pierwszy cios zadał sam Saladyn. Według Ibn al-Asira wziętych do niewoli templariuszy i joannitów stracono. 2 października Saladyn wkroczył do Jerozolimy. Mit i fakt: zdobycie miasta zapamiętano jako akt łaski i rzeczywiście obyło się bez rzezi, inaczej niż w 1099 roku, ale nie za darmo: okup wynosił 10 dinarów za mężczyznę, 5 za kobietę i 1 za dziecko, a około 15 tys. ludzi, za których nikt nie zapłacił, trafiło w niewolę.²¹

Odpowiedzią była III wyprawa krzyżowa. Akka padła 12 lipca 1191 roku razem z około 70 okrętami, większością jego floty, a 7 września Ryszard I pobił go pod Arsuf, choć obaj władcy nigdy nie spotkali się twarzą w twarz. Wyprawa skończyła się w 1192 roku wynegocjowanym pokojem.²²

Dlaczego jest na liście: Hattin i Jerozolima dają mu komplet punktów za skutek i spuściznę, a 42 punkty sytuują go w piątce średniowiecza, na równi z Chalidem ibn al-Walidem. Montgisard i Arsuf ograniczają jego bilans na polu bitwy do 3, najmniej w tej piątce.

Pełna historia: Saladyn ›

8 Czyngis-chan, ok. 1162 do 1227

Lata

Ok. 1162 (według części badaczy 1167) do 1227

W służbie

Chan Mongołów w latach 1206 do 1227

Największe zwycięstwo

Podbój Chorezmu, 1218 do 1221: armia licząca około 100 tys. ludzi rozbiła państwo szacha

Bilans

Zdobył Pekin na Jin (1215), potem Bucharę i Samarkandę; pobił Dżalal ad-Dina nad Indusem (1221); wiarygodny wykaz jego bitew się nie zachował

Dziedzictwo

Założył imperium, które jego następcy uczynili największym zwartym imperium lądowym w dziejach

Temudżyn urodził się około 1162 roku, według części badaczy w 1167, i zjednoczył plemiona stepu, aż w 1206 roku zgromadzenie nad rzeką Kerulen ogłosiło go Czyngis-chanem.²³

Potem uderzył na państwa osiadłe. W 1211 roku posłał dwie armie po 50 tys. ludzi przeciw dynastii Jin w północnych Chinach, która podobno mogła wystawić 300 tys. piechoty i 150 tys. jazdy; w 1215 roku Pekin został zdobyty i płonął przez miesiąc. Od 1218 roku mongolska armia licząca około 100 tys. ludzi przeszła przez państwo szacha Chorezmu w Azji Środkowej, zdobywając Bucharę i Samarkandę. W 1221 roku sam Czyngis zepchnął syna szacha, Dżalal ad-Dina, nad Indus, gdzie książę ocalał tylko dlatego, że przepłynął rzekę konno. Te podboje były zarazem rzeziami: mordowano ludność cywilną, niszczono systemy nawadniające, a średniowieczni kronikarze liczyli zabitych w milionach. Na jego podbojach następcy zbudowali największe zwarte imperium lądowe w dziejach świata.²⁴

Mit i fakt: Mongołowie nie wygrywali przewagą liczebną. Ich jazda rzadko przekraczała 10 tys. jeźdźców w jednym miejscu, przeciwnik w bitwie w polu zwykle miał więcej ludzi, a oni zwyciężali szybkością, koordynacją, łukiem refleksyjnym i pozorowaną ucieczką.²⁵

Dlaczego jest na liście: Ma najwięcej punktów w średniowieczu, 46, z kompletem za rozpoznawalność, skutek i spuściznę. Bilans na polu bitwy to 4, bo wiele mongolskich zwycięstw odnieśli jego wodzowie, a nie chan osobiście, a pewność źródeł 3, bo liczebność armii znamy z kronik, których nie da się sprawdzić.

Pełna historia: Czyngis-chan ›

9 Timur, 1336 do 1405

Lata

1336 do 19 lutego 1405

W służbie

Władca Transoksanii od około 1370; walczył od Anatolii po Indie

Największe zwycięstwo

Ankara, 28 lipca 1402: według jednego szacunku około 140 tys. wobec 85 tys. Turków, według innych niespełna 20 tys. po każdej stronie; sułtan Bajazyd I w niewoli

Bilans

Wygrał nad Terekiem (1395), pod Delhi (1398) i pod Ankarą (1402); pobity wraz z emirem Husajnem przez Mogołów w 1365

Dziedzictwo

Jego imperium rozpadło się po jego śmierci; dynastia Timurydów rządziła dalej w Azji Środkowej

Timur urodził się w 1336 roku pod Samarkandą. Europejskie imię Tamerlan pochodzi od perskiego Timur-i Leng, „Timur Kulawy”. W sojuszu z emirem Husajnem opanował Transoksanię, a około 1370 roku przejął w niej pełnię władzy.²⁶

W 1395 roku nad Terekiem rozgromił armię Tochtamysza, chana Złotej Ordy, i złupił Saraj. 17 grudnia 1398 roku pobił pod Delhi wojsko sułtana Mahmuda i złupił miasto; według TheCollector kazał zabić około 100 tys. jeńców, czego nie da się sprawdzić. 28 lipca 1402 roku pod Ankarą stanął przeciw sułtanowi osmańskiemu Bajazydowi I. EBSCO daje Timurowi około 140 tys. ludzi, a Bajazydowi 85 tys.; HistoryOfWar przytacza współczesne badania, według których żadna strona nie miała więcej niż 20 tys. Anatolijskie oddziały Bajazyda zeszły z pola albo przeszły na drugą stronę, a sułtan trafił do niewoli. Zmarł w 1405 roku, w marszu na Chiny, a jego państwo, jak pisał J. J. Saunders, „zniknęło razem z nim”.²⁷

Mit i fakt: zdanie „nigdy nie przegrał bitwy” wymaga daty. Historyk Justin Marozzi mówi, że Timur był niepokonany od 1370 roku do śmierci, ale w 1365 roku Mogołowie pobili jego i Husajna pod Taszkentem, co HistoryOfWar nazywa jego rzadką porażką.²⁸

Dlaczego jest na liście: Terek, Delhi i Ankara to wielki dorobek, ale porażka pod Taszkentem w 1365 roku kosztuje go punkt, który każdy wódz na tej stronie traci za poważną klęskę, więc bilans na polu bitwy to 4. Jego imperium rozpadło się wraz z jego śmiercią, więc skutek to 4, a pewność źródeł 3, bo kronikarze zawyżają liczebność armii. Ma 39 punktów jak Joanna d’Arc, tyle samo za rozpoznawalność i skutek, i zachowuje piąte miejsce średniowiecza jako starszy.

10 Mehmed II Zdobywca, 1432 do 1481

Lata

30 marca 1432 do 3 maja 1481

W służbie

Sułtan osmański w latach 1444 do 1446 i 1451 do 1481; osobiście prowadził swoje armie

Największe zwycięstwo

Konstantynopol, 6 kwietnia do 29 maja 1453: 60 do 80 tys. Turków (szacunki współczesne) wobec 5 do 7 tys. obrońców

Bilans

Zdobył Konstantynopol (1453) i Trapezunt (1461); wygrał pod Otlukbeli (1473); pobity pod Belgradem (1456)

Dziedzictwo

W Turcji pamiętany jako Fatih, Zdobywca

Mehmed miał dwanaście lat, gdy w 1444 roku jego ojciec Murad II po raz pierwszy ustąpił i zostawił mu tron, a na stałe objął go w 1451 roku.²⁹

Oblężenie Konstantynopola, ostatniego skrawka Bizancjum, zaczęło się 6 kwietnia 1453 roku. Współcześni historycy szacują jego armię na 60 do 80 tys., naoczny świadek Sfrantzes pisał o 200 tys. Obrońców było według Sfrantzesa niespełna 5 tys., a według Fundacji Świata Helleńskiego około 7 tys., do których dołączyło 700 Genueńczyków. Największe działo sułtana miało 9 m długości i miotało kule ważące 500 kg, a gdy łańcuch zamknął Złoty Róg, Mehmed kazał przeciągnąć do zatoki lądem, na wozach ciągniętych przez woły, około 70 okrętów. Mit i fakt: wielkie działo nie zburzyło murów samo; strzelało tylko siedem razy dziennie, a miasto padło 29 maja w masowym szturmie. W czasie grabieży zginęło może 4 tys. ludzi, a ponad 50 tys. sprzedano w niewolę.³⁰

Potem zdobył Smederevo w 1459 roku i Trapezunt w 1461. Belgrad w 1456 roku był jego pierwszą wielką porażką: odsiecz Jana Hunyadyego zamieniła oblężenie w pogrom, a Mehmed, który sam rzucił się w wir walki, został ranny w czoło. 11 sierpnia 1473 roku rozbił pod Otlukbeli Uzuna Hasana z Akkojunlu.³¹

Dlaczego jest na liście: Zdobycie Konstantynopola zakończyło dzieje cesarstwa bizantyjskiego i dało Osmanom stolicę, więc ma komplet punktów za skutek, a także za pewność źródeł. Belgrad kosztuje go punkt za bilans na polu bitwy, a rozpoznawalność i spuścizna w skali światowej to po 4, co daje mu 43 punkty, drugi wynik średniowiecza po Czyngis-chanie.

Pełna historia: Mehmed II Zdobywca ›

11 Sulejman Wspaniały, 1494 do 1566

Lata

1494 do 1566

W służbie

Sułtan w latach 1520 do 1566; według Feriduna Emecena trzynaście wielkich wypraw osobiście

Największe zwycięstwo

Mohacz, 29 sierpnia 1526

Bilans

Zdobył Belgrad (1521), Rodos (1522) i Bagdad (1534); wygrał pod Mohaczem (1526); nie zdobył Wiednia (1529)

Dziedzictwo

Najdłużej panujący sułtan; zapamiętany jako Kanuni, Prawodawca

Sulejman objął tron osmański w 1520 roku i panował 46 lat, dłużej niż którykolwiek inny sułtan. Był władcą, który sam ruszał na wojnę: turecki historyk Feridun Emecen naliczył trzynaście wielkich wypraw, a ostatnia skończyła się jego śmiercią w obozie pod węgierską twierdzą Szigetvár we wrześniu 1566 roku.³²

Pierwsze dwie wyprawy dały mu to, czego nie zdobył jego pradziad Mehmed II: w 1521 roku padł Belgrad, a w grudniu 1522 roku joannici oddali Rodos. 29 sierpnia 1526 roku pod Mohaczem stanął naprzeciw króla Ludwika II. Węgrów było około 25 tys.; regularnych wojsk osmańskich według tekstu opublikowanego przez węgierskie ministerstwo obrony najwyżej 60 tys., a EBSCO szacuje całą armię sułtana na około 100 tys. Bitwa była krótka, armia węgierska przestała istnieć, a król utonął w bagnie podczas ucieczki; według Emecena ten dzień w praktyce zakończył dzieje królestwa Węgier. W 1534 roku ruszył na wschód, na Persję Safawidów, i 30 listopada wkroczył do Bagdadu.³³

Granicą okazał się Wiedeń. Historia miasta podaje, że w 1529 roku sułtan przyprowadził 150 tys. ludzi, w tym 60 tys. w taborach, przeciw 17 tys. obrońców; szturmy 9, 12 i 14 października się nie powiodły i 14 października Turcy zaczęli odwrót.³⁴

Dlaczego jest na liście: Nowożytność ma pięć miejsc, a Sulejman zajmuje jedno z nich na samej górze: ma 43 punkty jak Yi Sun-sin i George Washington, Yi wyprzedza rozpoznawalnością, a Washingtona jako starszy. Jego wyprawy zaprowadziły imperium do Budy i Bagdadu, stąd komplet punktów za skutek i pewność źródeł, ale porażka pod Wiedniem zatrzymuje bilans na 4.

Pełna historia: Sulejman Wspaniały ›

12 Yi Sun-sin, 1545 do 1598

Lata

1545 do 1598; poległ pod Noryang

W służbie

Flota koreańskiego królestwa Joseon w wojnie z japońskimi najazdami 1592 do 1598

Największe zwycięstwo

Wyspa Hansan, 1592

Bilans

Wygrał pod Okpo, Hansan i Myeongnyang; bez porażki na morzu: według jednego z historyków 45 starć, 40 wygranych i 5 nierozstrzygniętych

Dziedzictwo

Bohater narodowy Korei; jego dziennik wojenny jest na liście Pamięć Świata UNESCO

Yi Sun-sin urodził się w Seulu w 1545 roku, a w 1591 roku objął dowództwo floty lewej prowincji Jeolla; rok przed wojną budował okręty i gromadził zapasy. Gdy w 1592 roku Japończycy najechali Koreę, wygrał pierwszą bitwę pod Okpo i odtąd wygrywał dalej. Jego prowadzony niemal codziennie dziennik z lat 1592 do 1598 znajduje się na liście Pamięć Świata UNESCO.³⁵

Pod wyspą Hansan, według koreańskich zapisów, połączona flota 55 okrętów pod jego dowództwem wywabiła 73 japońskie statki na otwarte wody, spaliła 47 z nich i zdobyła 12. W 1597 roku, gdy flota koreańska pod innym dowódcą została niemal doszczętnie rozbita pod Chilcheollyang, zablokował cieśninę Myeongnyang 13 okrętami przeciw 133 według koreańskiego rachunku, a według innych przekazów około 330, i rozbił 31 z nich. W 1598 roku, ścigając wycofujących się Japończyków pod Noryang, zginął od zabłąkanej kuli.³⁶

Mit i fakt: okręt-żółw nie był jego wynalazkiem, bo kroniki królewskie wspominają taki okręt już w 1413 roku, a żadne źródło nie potwierdza, że był okuty żelazem. Bez podstaw jest też popularny rachunek „23 bitwy, 23 zwycięstwa”: według artykułu serwisu Insight z 2021 roku historyk koreańskiej akademii marynarki wojennej Je Jang-myeong liczy 45 starć, 40 wygranych i 5 nierozstrzygniętych, bez żadnej porażki.³⁷

Dlaczego jest na liście: Ma jedno z pięciu miejsc nowożytności przy 43 punktach, z kompletem za bilans, skutek i spuściznę: nigdy nie przegrał na morzu, a Korea czci go jako bohatera narodowego. Poza Azją Wschodnią mało kto zna jego nazwisko, więc rozpoznawalność 3, a japońskie straty znamy głównie z koreańskich zapisów, więc pewność źródeł 4.

Pełna historia: Yi Sun-sin ›

13 Jan III Sobieski, 1629 do 1696

Lata

1629 do 1696

W służbie

Hetman wielki koronny; król Polski od 1674 roku

Największe zwycięstwo

Wiedeń, 12 września 1683

Bilans

Obronił obóz pod Podhajcami (1667); wygrał pod Chocimiem (1673) i Wiedniem (1683); pobity pod Parkanami 7 października 1683; wyprawa mołdawska 1686 nieudana

Dziedzictwo

Wiedeń otworzył wojnę, w której Habsburgowie odzyskali Węgry

Sobieski zasłynął jako żołnierz na długo przed koroną. W październiku 1667 roku z 3 tys. ludzi utrzymał warowny obóz pod Podhajcami przeciw najazdowi tatarsko-kozackiemu i zmusił napastników do układu. W 1673 roku jako hetman wielki koronny poprowadził wojsko pod Chocim nad Dniestrem, gdzie okopało się około 30 tys. Turków; 11 listopada jego żołnierze zdobyli obóz i według Muzeum w Wilanowie ocalało zaledwie około 4 tys. Turków. Rok później wybrano go na króla.³⁸

W 1683 roku Kara Mustafa obległ Wiedeń z armią liczącą według miasta Wiednia około 120 tys. ludzi. Sobieski poprowadził odsiecz złożoną z wojsk polskich, cesarskich i niemieckich, według miasta 65 tys., według Muzeum w Wilanowie 69 tys. żołnierzy, i 12 września sprowadził ją z Kahlenbergu na oblegających. Po próbnej szarży chorągwi husarskich około 20 tys. jeźdźców ruszyło późnym popołudniem i armia osmańska poszła w rozsypkę.³⁹

Jego bilans nie jest bez skazy. 7 października 1683 roku wojsko polskie zostało pobite pod Parkanami, a sam król znalazł się w poważnym niebezpieczeństwie, zanim dwa dni później wygrał w tym samym miejscu; wyprawa mołdawska z 1686 roku skończyła się fiaskiem. Wojna otwarta pod Wiedniem trwała do 1699 roku; Austria odzyskała resztę Węgier, a Rzeczpospolita, jak zauważa historyk Konrad Bobiatyński, tylko to, co utraciła w 1672 roku.⁴⁰

Dlaczego jest na liście: Zajmuje piąte miejsce nowożytności: ma 40 punktów jak Oliver Cromwell i taką samą rozpoznawalność (3, bo poza Polską i Austrią mało kto go zna), a wyprzedza go skutkiem, bo Wiedeń zaczął długi odwrót Turków z Europy Środkowej. Parkany i nieudana wyprawa mołdawska zatrzymują bilans na 4.

Pełna historia: Jan III Sobieski ›

14 Fryderyk Wielki, 1712 do 1786

Lata

1712 do 1786

W służbie

Król Prus w latach 1740 do 1786, osobiście dowodzący armią

Największe zwycięstwo

Lutynia (Leuthen), 5 grudnia 1757: około 33 tys. Prusaków wobec 65 tys. Austriaków

Bilans

Wygrał pod Rossbach i Lutynią (1757), Sarbinowem (1758) i Torgawą (1760); przegrał pod Kolinem (1757), Hochkirch (1758) i Kunowicami (1759)

Dziedzictwo

Utrzymał Śląsk i uczynił Prusy mocarstwem; szyk skośny

Fryderyk II został królem Prus w 1740 roku i jeszcze tej jesieni zajął bogaty austriacki Śląsk, rozpoczynając wojnę o sukcesję austriacką; pokój drezdeński z 1745 roku zostawił prowincję Prusom. W wojnie siedmioletniej, w latach 1756 do 1763, bronił jej przed armiami Francji, Austrii i Rosji.⁴¹

Rok 1757 pokazał obie jego twarze. W czerwcu Austriacy pobili go pod Kolinem. Pod Rossbach 5 listopada około 22 tys. Prusaków rozbiło sprzymierzoną armię liczącą około 45 tys. Francuzów i Niemców, tracąc 549 ludzi wobec mniej więcej 10 tys. po stronie przeciwnika. Miesiąc później pod Lutynią, mając 33 tys. ludzi przeciw 65 tys. Austriaków, markował atak na ich prawe skrzydło i rzucił główne siły na lewe, w podręcznikowym przykładzie szyku skośnego; Austriacy stracili około 22 tys. ludzi.⁴²

Potem przewaga wrogów zaczęła ważyć. W 1758 roku pobił Rosjan pod Sarbinowem (Zorndorf), ale w październiku przegrał z Austriakami pod Hochkirch. Pod Kunowicami (Kunersdorf) 12 sierpnia 1759 roku armia rosyjsko-austriacka zadała mu straty 19 100 zabitych, rannych i wziętych do niewoli, a on sam spodziewał się upadku państwa. Przetrwał, w 1760 roku wygrał krwawą bitwę pod Torgawą, a pokój w Hubertusburgu z lutego 1763 roku zostawił mu Śląsk.⁴³

Dlaczego jest na liście: Zajmuje jedno z pięciu miejsc nowożytności przy 41 punktach: Rossbach i Lutynię wciąż uczy się jako wzory, obie bitwy utrzymały Śląsk przy Prusach, a jego wojny należą do najlepiej udokumentowanych w epoce (pewność źródeł 5). Kolin, Hochkirch i Kunowice kosztują go punkt za bilans, a rozpoznawalność i skutek kończą się na 4, więc ma dwa punkty mniej niż trzej liderzy epoki.

15 George Washington, 1732 do 1799

Lata

1732 do 1799

W służbie

Naczelny wódz Armii Kontynentalnej w latach 1775 do 1783

Największe zwycięstwo

Yorktown, 19 października 1781, razem z Rochambeau i de Grasse’em

Bilans

Wygrał pod Bostonem, Trenton, Princeton i Yorktown; przegrał o Nowy Jork, pod Brandywine i Germantown

Dziedzictwo

Wywalczył niepodległość Stanów Zjednoczonych; w 1783 roku zwrócił Kongresowi nominację

Plantator z Wirginii i weteran wojny z Francuzami i Indianami, George Washington został w czerwcu 1775 roku wybrany przez II Kongres Kontynentalny na dowódcę nowej Armii Kontynentalnej.⁴⁴

Jak ujmuje to Miller Center, wygrał ważne bitwy, pod Bostonem, Trenton i Princeton, ale przegrał ich więcej. W 1776 roku Brytyjczycy wyparli go z Nowego Jorku, a w 1777 roku przegrał pod Brandywine i Germantown i nie zdołał im przeszkodzić w zajęciu Filadelfii. W połowie grudnia 1776 roku z jego armii zostało ledwie 3 tys. ludzi; w noc Bożego Narodzenia przeprawił się przez Delaware i pobił Hesów pod Trenton, a potem Brytyjczyków pod Princeton, czym dodał otuchy zniechęconym rodakom. Bitwę pod Monmouth z 1778 roku źródła oceniają różnie: Miller Center jako porażkę, World History Encyclopedia jako nierozstrzygniętą.⁴⁵

W 1781 roku razem z francuskim generałem Rochambeau ruszył na południe, podczas gdy francuska flota hrabiego de Grasse’a strzegła zatoki Chesapeake, i zamknął w Yorktown armię lorda Cornwallisa liczącą 9 tys. ludzi; American Battlefield Trust podaje siły oblegających na 19 900. Kapitulacja 19 października wyłączyła z wojny jedną trzecią wszystkich sił brytyjskich w Ameryce Północnej. W grudniu 1783 roku pojechał do Annapolis i zwrócił Kongresowi nominację.⁴⁶

Dlaczego jest na liście: Ma jedno z pięciu miejsc nowożytności przy 43 punktach, tyle co Sulejman, za nim jako młodszy, a przed Yi Sun-sinem dzięki rozpoznawalności: Yorktown dało początek państwu, stąd komplet za skutek, spuściznę i pewność źródeł. Przegrał więcej bitew, niż wygrał, i jego bilans 3 jest najniższy wśród pięciu wodzów epoki.

Pełna historia: George Washington ›

16 Horatio Nelson, 1758 do 1805

Lata

1758 do 1805; poległ pod Trafalgarem

W służbie

Royal Navy, 1770 do 1805

Największe zwycięstwo

Trafalgar, 21 października 1805: 27 okrętów brytyjskich wobec 33 francuskich i hiszpańskich

Bilans

Wygrał pod Abukirem (1798), Kopenhagą (1801) i Trafalgarem (1805); odparty pod Santa Cruz de Tenerife (1797)

Dziedzictwo

Trafalgar otworzył stulecie brytyjskiej przewagi na morzach

Horatio Nelson urodził się w 1758 roku na plebanii w Burnham Thorpe i w 1770 roku wstąpił do Royal Navy. Jedyną prawdziwą porażkę poniósł 24 lipca 1797 roku, gdy nie powiódł się jego atak na Santa Cruz de Tenerife, a on sam stracił prawą rękę.⁴⁷

Pod Abukirem 1 sierpnia 1798 roku jego 13 okrętów liniowych zaatakowało 13 francuskich stojących na kotwicy w zatoce, przy czym jedna eskadra weszła między Francuzów a brzeg; uciekły tylko dwa francuskie okręty liniowe, a flagowy L’Orient wyleciał w powietrze. Pod Kopenhagą 2 kwietnia 1801 roku walczył dalej mimo sygnału do przerwania boju, a potem dyplomacją, groźbą i blefem wymusił na Duńczykach rozejm. Mit i fakt: Royal Museums Greenwich nazywa historię lunety przyłożonej do niewidzącego oka jedynie domniemaną, choć notuje jego słowa, że jednooki ma czasem prawo nie widzieć.⁴⁸

Pod Trafalgarem 21 października 1805 roku jego 27 okrętów zaatakowało 33 francuskie i hiszpańskie; 17 zdobyto, kolejny spłonął, a zginęło 449 brytyjskich marynarzy. Kula wystrzelona z takielunku francuskiego Redoutable trafiła Nelsona około 13.15, a o 16.30 admirał zmarł. Bitwa przekreśliła plany inwazji Napoleona na Wielką Brytanię i otworzyła stulecie brytyjskiej przewagi na morzach.⁴⁹

Dlaczego jest na liście: Ma jedno z trzech miejsc epoki napoleońskiej przy 45 punktach, z kompletem za skutek, spuściznę i pewność źródeł; admirała wymienia się rzadziej niż generała, więc rozpoznawalność 4, a Teneryfa kosztuje punkt za bilans. Stoi tu przed Napoleonem tylko dlatego, że Trafalgar rozegrał się sześć tygodni przed Austerlitz.

Pełna historia: Horatio Nelson ›

17 Napoleon Bonaparte, 1769 do 1821

Lata

1769 do 1821

W służbie

Armia francuska; generał brygady od 1793; cesarz Francuzów 1804 do 1814 i w 1815

Największe zwycięstwo

Austerlitz, 2 grudnia 1805: około 73 tys. Francuzów wobec 85 do 90 tys. Rosjan i Austriaków

Bilans

Około 60 bitew, 7 przegranych; wygrał pod Austerlitz, Jeną i Auerstedt, Frydlandem i Wagram; przegrał pod Aspern-Essling, Lipskiem i Waterloo

Dziedzictwo

Pobór powszechny i korpusy zmieniły wojnę w Europie

Urodzony w 1769 roku w Ajaccio na Korsyce, Napoleon został generałem brygady w wieku 24 lat po oblężeniu Tulonu w 1793 roku, a 18 maja 1804 roku ogłosił się cesarzem Francuzów. Według World History Encyclopedia stoczył 60 bitew i przegrał siedem, a pobór powszechny i system korpusów zmieniły prowadzenie wojny w Europie.⁵⁰

Arcydziełem było Austerlitz, 2 grudnia 1805 roku. Około 73 tys. Francuzów pobiło mniej więcej 85 tys. Rosjan i Austriaków z armii, która pod Ołomuńcem urosła do 90 tys.; sprzymierzeni stracili około 27 tys. ludzi, w tym 12 tys. jeńców. Austria zawarła pokój i wystąpiła z III koalicji. W październiku 1806 roku rozbił Prusy pod Jeną i Auerstedt, a w czerwcu 1807 roku Rosjan pod Frydlandem.⁵¹

Aspern-Essling w maju 1809 roku było jego pierwszą poważną klęską w polu, choć w lipcu wygrał pod Wagram. Wyprawa na Rosję w 1812 roku kosztowała pół miliona ludzi, po Lipsku w październiku 1813 roku odeszli od niego niemieccy sojusznicy, a Waterloo 18 czerwca 1815 roku zakończyło jego panowanie. Mit i fakt: Napoleon nie był niski. Mierzył około 1,67 do 1,69 m, nieco więcej niż przeciętny Francuz jego czasów, a obraz małego „Little Boney” stworzył głównie brytyjski karykaturzysta James Gillray.⁵²

Dlaczego jest na liście: Ma najwięcej punktów w epoce napoleońskiej, 48, z kompletem za rozpoznawalność, skutek, spuściznę i pewność źródeł; Aspern-Essling, Lipsk i Waterloo zatrzymują bilans na 4. Stoi tu za Nelsonem tylko dlatego, że Austerlitz rozegrało się sześć tygodni po Trafalgarze.

Pełna historia: Napoleon Bonaparte ›

18 Książę Wellington, 1769 do 1852

Lata

1769 do 1852

W służbie

Armia brytyjska w Indiach, na Półwyspie Iberyjskim i w kampanii 1815 roku; premier w latach 1828 do 1830 i w 1834

Największe zwycięstwo

Waterloo, 18 czerwca 1815, razem z Prusakami Blüchera

Bilans

Wygrał pod Assaye (1803), Salamanką (1812), Vitorią (1813) i Waterloo (1815); nie zdobył Burgos (1812)

Dziedzictwo

Zakończył panowanie Napoleona; nie przegrał żadnej wielkiej bitwy

Arthur Wellesley urodził się w Dublinie w 1769 roku i pierwsze wielkie zwycięstwo odniósł w Indiach, pod Assaye 23 września 1803 roku; później nazywał je najlepszą bitwą, jaką stoczył. W 1808 roku wysłano go do Portugalii i to wojna na Półwyspie Iberyjskim zbudowała jego sławę; później dwukrotnie był premierem.⁵³

Przez lata uchodził za wodza defensywnego, aż pod Salamanką 22 lipca 1812 roku dowiódł, że potrafi manewrować i atakować w otwartym polu. Pod Vitorią 21 czerwca 1813 roku pobił 65-tysięczną armię francuską króla Józefa i marszałka Jourdana, co przesądziło los bonapartystowskiej Hiszpanii. Potem przyszło Waterloo. 18 czerwca 1815 roku jego 68 tys. żołnierzy utrzymało grzbiet wzgórz przeciw 72 tys. Napoleona, aż nadciągnęło 48 tys. Prusaków Blüchera; Francuzi stracili blisko 40 tys. zabitych, rannych i jeńców, a Napoleon musiał abdykować.⁵⁴

Mit i fakt: „nigdy nie przegrał bitwy” to według Stephena Robertsa często powtarzany mit. Jako młody oficer przeżył niepowodzenie pod Boxtel w 1794 roku, w 1811 roku został odparty pod Redinhą i pobity pod El Bodón, a nieudane oblężenie Burgos w 1812 roku zmusiło go do odwrotu do Portugalii; uczciwie można powiedzieć, że nie przegrał żadnej wielkiej bitwy.⁵⁵

Dlaczego jest na liście: Zajmuje ostatnie z trzech miejsc epoki napoleońskiej przy 45 punktach, tyle co Nelson: nikt w jego epoce nie ma czystszego bilansu w wielkich bitwach (5), a Waterloo zakończyło panowanie Napoleona, ale na świecie jest mniej znany niż pokonany przez niego cesarz, więc rozpoznawalność 4, a Waterloo było zwycięstwem wspólnym z Blücherem. Blücher i Kutuzow, z 38 punktami, zostają daleko w tyle.

Pełna historia: książę Wellington ›

19 Simón Bolívar, 1783 do 1830

Lata

1783 do 1830

W służbie

Armie niepodległościowe Wenezueli i Nowej Granady od 1811 roku; pierwszy prezydent Kolumbii (Wielkiej Kolumbii)

Największe zwycięstwo

Boyacá, 7 sierpnia 1819

Bilans

Wygrał pod Boyacá (1819), Carabobo (1821) i Junín (1824); stracił Puerto Cabello (1812), przegrał pod La Puerta (1814)

Dziedzictwo

Wenezuela, Kolumbia, Ekwador, Peru i Boliwia niepodległe do 1825 roku

Simón Bolívar urodził się w 1783 roku w bogatej kreolskiej rodzinie w Wenezueli i przyłączył się do rewolucji, która w lipcu 1811 roku ogłosiła niepodległość. W lipcu 1812 roku przez zdradę jednego z oficerów stracił twierdzę Puerto Cabello, a młoda republika skapitulowała. W 1813 roku ogłosił wojnę na śmierć każdemu Hiszpanowi, który czynnie nie popierał niepodległości, ale w czerwcu 1814 roku, jak podaje Larousse, jeźdźcy z llanos José Tomása Bovesa rozbili jego armię pod La Puerta.⁵⁶

Przełom przyszedł w 1819 roku. Poprowadził armię przez zalane równiny i Andy, przełęczą Páramo de Pisba na wysokości około 4 tys. metrów, tracąc według relacji opublikowanej przez Bibliotekę Kongresu jedną trzecią ludzi z zimna i głodu. Pod Boyacá 7 sierpnia około 2850 patriotów starło się z 2670 rojalistami, według tygodnika Semana; do niewoli poszło 1600 rojalistów, a trzy dni później Bolívar wkroczył do Bogoty. Pod Carabobo 24 czerwca 1821 roku, z Legionem Brytyjskim w szyku, otworzył sobie drogę do Caracas i przypieczętował niepodległość Wenezueli.⁵⁷

Mit i fakt: Bolívar nie wyzwolił Ameryki Południowej sam. José de San Martín pokonał rojalistów w Chile i Peru, a rozstrzygającą bitwę pod Ayacucho w grudniu 1824 roku wygrał Antonio José de Sucre, kilka miesięcy po zwycięstwie samego Bolívara pod Junín. Do 1825 roku w miejscu hiszpańskich posiadłości powstało pięć nowych państw.⁵⁸

Dlaczego jest na liście: Ma najwięcej punktów w epoce przemysłowej, 41, tyle co Garibaldi i przy tej samej rozpoznawalności i skutku, a wyprzedza go jako starszy: Boyacá i Carabobo zakończyły panowanie Hiszpanii w Nowej Granadzie i Wenezueli (skutek 5). Utracone republiki z lat 1812 i 1814 zatrzymują bilans na 3.

20 Giuseppe Garibaldi, 1807 do 1882

Lata

1807 do 1882

W służbie

Rio Grande i Urugwaj do 1848 roku; Republika Rzymska 1849; ochotnicze armie we Włoszech 1859 do 1867; Francja 1870 do 1871

Największe zwycięstwo

Wyprawa Tysiąca, Sycylia i Neapol, 1860

Bilans

Wygrał pod Calatafimi, w Palermo i nad Volturno (1860), obronił Dijon (1871); stracił Rzym (1849), przegrał pod Mentaną (1867); zatrzymany pod Aspromonte (1862)

Dziedzictwo

Oddał południe Włoch nowemu Królestwu Włoch

Urodzony w Nicei 4 lipca 1807 roku Giuseppe Garibaldi uczył się wojny w Ameryce Południowej. Walczył za zbuntowaną prowincję Rio Grande przeciw Brazylii, a potem za Urugwaj, gdzie w 1843 roku utworzył Legion Włoski i w 1846 roku wygrał pod Sant’Antonio, co rozsławiło go we Włoszech. Po powrocie bronił w 1849 roku Republiki Rzymskiej i 30 kwietnia pobił Francuzów pod bramą San Pancrazio, ale republika upadła.⁵⁹

Jego wielka kampania przyszła w 1860 roku. 11 maja 1089 ochotników, czerwonych koszul, wylądowało w Marsali na Sycylii. Pod Calatafimi 15 maja pobili dwukrotnie liczniejsze wojska Burbonów, a pod koniec maja mieli już Palermo. Garibaldi przeprawił się do Kalabrii i 7 września wkroczył do Neapolu; w październiku jego armia liczyła już 30 tys. ludzi i nad Volturno odparła wojska neapolitańskie; plebiscyty oddały potem Sycylię i Neapol Wiktorowi Emanuelowi. Mit i fakt: Tysiąc nie zdobył południa sam; ochotnicy zamienili 1089 ludzi z Marsali w tę 30-tysięczną armię.⁶⁰

Późniejsze marsze na Rzym skończyły się porażką: w 1862 roku pod Aspromonte otworzyły do jego ochotników ogień regularne wojska włoskie, a on sam został ranny i aresztowany, w 1867 roku zaś Francuzi pobili go pod Mentaną. W latach 1870 i 1871 dowodził dla Francji Armią Wogezów i w dniach 21 do 23 stycznia 1871 roku skutecznie obronił Dijon.⁶¹

Dlaczego jest na liście: Zajmuje jedno z trzech miejsc epoki przemysłowej przy 41 punktach, tyle co starszy od niego Bolívar: kampania 1860 roku dała nowemu Królestwu Włoch całe południe (skutek 5), a jego nazwisko znają daleko poza Włochami (rozpoznawalność 4). Rzym w 1849 roku, Aspromonte i Mentana zatrzymują bilans na 3.

21 Ulysses S. Grant, 1822 do 1885

Lata

1822 do 1885

W służbie

Wojna z Meksykiem, 1846 do 1848; armia Unii, 1861 do 1865; naczelny wódz od marca 1864

Największe zwycięstwo

Vicksburg, kapitulacja 4 lipca 1863

Bilans

Forty Henry i Donelson, Vicksburg, Chattanooga i Appomattox; zaskoczony pod Shiloh, pobity pod Cold Harbor

Dziedzictwo

Wygrał wojnę secesyjną dla Unii; 18. prezydent Stanów Zjednoczonych

Urodzony w 1822 roku w Point Pleasant w Ohio jako Hiram Ulysses Grant, ukończył West Point w 1843 roku jako 21. z 39 kadetów, a w wojnie z Meksykiem dwukrotnie wyróżniono go za męstwo.⁶²

W lutym 1862 roku zdobył Fort Henry i Fort Donelson, pierwsze poważne zwycięstwo Północy, a żądanie bezwarunkowej kapitulacji przylgnęło do niego jako przydomek. Dwa miesiące później jego armię zaskoczono pod Shiloh i porażkę odrobił dopiero drugiego dnia. W 1863 roku przeprawił się 1 maja przez Missisipi pod Port Gibson i obległ Vicksburg; 4 lipca, po 46 dniach, skapitulowała licząca 30 000 ludzi armia Johna Pembertona. Razem z Gettysburgiem, pisze American Battlefield Trust, był to punkt zwrotny wojny. Jesienią przerwał oblężenie Chattanoogi. W marcu 1864 roku mianowany naczelnym wodzem, bił się z Lee od Wilderness po Petersburg; pod Cold Harbor 3 czerwca poniósł dotkliwą klęskę, a kampania overlandzka kosztowała go więcej ludzi, niż Lee miał żołnierzy. 9 kwietnia 1865 roku osaczył Lee pod Appomattox Court House i tego samego popołudnia przyjął jego kapitulację.⁶³

Mit i fakt: krytycy nazywali go rzeźnikiem, który wygrywał arytmetyką strat, ale Encyclopedia Virginia przekonuje, że ten obraz pomija śmiałe kampanie manewrowe, które dały mu Vicksburg i Chattanoogę.⁶⁴

Dlaczego jest na liście: Grant ma te same punkty co w naszym zestawieniu wszech czasów. Wygrał wojnę, która ocaliła jedność Unii, więc za skutek i pewność źródeł dostaje komplet, a niemal przegrany pierwszy dzień pod Shiloh i klęska pod Cold Harbor kosztują go punkt w bilansie na polu bitwy. W skali światowej rozpoznawalność to 3; jego 40 punktów daje mu trzecie miejsce epoki przemysłowej, o punkt przed Tōgō Heihachirō.

Pełna historia: Ulysses S. Grant ›

22 Ferdinand Foch, 1851 do 1929

Lata

1851 do 1929

W służbie

Armia francuska od 1870; 9. Armia nad Marną, 1914; Grupa Armii Północ, 1915 do 1916; naczelny wódz wojsk sprzymierzonych, 1918

Największe zwycięstwo

Ofensywa stu dni, 8 sierpnia do 11 listopada 1918

Bilans

Utrzymał swój odcinek nad Marną, 1914; poprowadził sprzymierzonych do zwycięstwa, 1918; ofensywy w Artois, 1915, i nad Sommą, 1916, bez przełamania

Dziedzictwo

Marszałek Francji, Wielkiej Brytanii i Polski; podpisał rozejm w Rethondes

Ferdinand Foch urodził się w Tarbes w 1851 roku, w wojnie 1870 roku zaciągnął się do piechoty, a sławę zdobył jako nauczyciel sztuki wojennej: w latach 1907 do 1911 kierował École de guerre, a w swoich książkach głosił potęgę natarcia. We wrześniu 1914 roku jego nowa 9. Armia utrzymała prawe skrzydło francuskiej linii nad Marną, co John Rickard nazywa rolą kluczową, choć mało efektowną.⁶⁵

Jako dowódca grupy armii na północy kierował ofensywami w Artois w 1915 roku, które według Rickarda dały niewiele albo nic, i francuską częścią bitwy nad Sommą w 1916 roku; krytykowany za ofensywy zbyt kosztowne w ludziach, pod koniec tego roku popadł w niełaskę razem z Joffre’em. Przywróciła go niemiecka ofensywa wiosenna 1918 roku: 26 marca w Doullens Haig zgodził się służyć pod nim jako naczelnym wodzem na froncie zachodnim. Zaskoczony w maju na Chemin des Dames, 18 lipca kontratakował w Szampanii, a od sierpnia kazał armiom brytyjskiej, francuskiej, belgijskiej i amerykańskiej nacierać na całym froncie, aż Niemcy poprosiły o rozejm. Buławę marszałkowską otrzymał 6 sierpnia 1918 roku, a 11 listopada podpisał rozejm w Rethondes. National WWI Museum and Memorial szacuje koszt ofensywy stu dni na blisko 1 070 000 rannych, zabitych i zaginionych po stronie sprzymierzonych i 1 172 075 po stronie niemieckiej.⁶⁶

Dlaczego jest na liście: Ofensywa stu dni wygrała wojnę, więc skutek to 5, a spuścizna 4. Ofensywy z lat 1915 i 1916, które nie przyniosły przełamania, obniżają jego bilans na polu bitwy do 3, a w światowej skali rozpoznawalność to 3; jego 38 punktów to drugi wynik epoki I wojny światowej, za Atatürkiem.

Foch i ofensywa stu dni: pełna historia ›

23 Józef Piłsudski, 1867 do 1935

Lata

1867 do 1935

W służbie

I Brygada Legionów Polskich w czasie I wojny światowej; Naczelny Wódz Wojska Polskiego od listopada 1918; Marszałek Polski

Największe zwycięstwo

Bitwa Warszawska, sierpień 1920

Bilans

Wygrał pod Warszawą i nad Niemnem, 1920; zajął Kijów w maju 1920 i stracił go w czerwcu

Dziedzictwo

Ocalił odrodzone państwo w 1920 roku; w maju 1926 przejął władzę zamachem

Józef Piłsudski urodził się w 1867 roku w Zułowie na Wileńszczyźnie, w zaborze rosyjskim. W I wojnie światowej dowodził I Brygadą Legionów Polskich, a 11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna oddała mu zwierzchnictwo nad wojskiem odradzającego się państwa.⁶⁷

W kwietniu 1920 roku razem z ukraińskimi sojusznikami ruszył na Kijów. Oddziały 3. Armii Rydza-Śmigłego weszły do opuszczonego miasta 7 maja, ale 5 czerwca konnica Budionnego przełamała front i Kijów trzeba było oddać; historyk IPN Mirosław Szumiło pisze wprost, że wyprawa zakończyła się porażką. W sierpniu plan, który na podstawie ogólnej koncepcji Piłsudskiego opracowali szef Sztabu Generalnego Tadeusz Rozwadowski i dwaj oficerowie sztabu, zakładał obronę przedpola stolicy i uderzenie znad Wieprza na północ, w skrzydło wojsk sowieckich. Od 16 sierpnia Piłsudski osobiście prowadził to kontruderzenie, a po dziesięciu dniach nieprzyjaciel był rozbity. Szumiło liczy 66 tys. jeńców sowieckich; Muzeum Historii Polski, które zaznacza, że straty sowieckie nie są znane, podaje 60 tys. We wrześniu wygrał raz jeszcze nad Niemnem i otrzymał buławę marszałkowską; w maju 1926 roku przejął władzę po trzech dniach walk w Warszawie.⁶⁸

Mit i fakt: określenie „Cud nad Wisłą” ukuł Stanisław Stroński, zdeklarowany przeciwnik Piłsudskiego, a historyk Mariusz Wołos nazywa je niemal czystą propagandą.⁶⁹

Dlaczego jest na liście: Kontruderzenie pod Warszawą ocaliło niepodległość Polski, więc skutek to 5, a spuścizna 4. Zasługę za plan dzieli z Rozwadowskim, a wyprawa kijowska skończyła się odwrotem, więc bilans na polu bitwy to 3; poza Polską mało kto zna jego nazwisko, stąd rozpoznawalność 2. Jego 35 punktów daje mu trzecie miejsce epoki, o punkt przed Johnem J. Pershingiem.

Pełna historia: Józef Piłsudski ›

24 Mustafa Kemal Atatürk, 1881 do 1938

Lata

1881 do 1938

W służbie

Armia osmańska: 19. Dywizja i Grupa Anafarta pod Gallipoli, 1915; 7. Armia, 1917 i 1918; naczelny wódz armii narodowej, 1921 do 1922

Największe zwycięstwo

Wielka Ofensywa, od 26 sierpnia 1922

Bilans

Obronił Gallipoli, 1915; wygrał nad Sakaryą, 1921, i Wielką Ofensywę, 1922; jego 7. Armia rozbita pod Megiddo, 1918

Dziedzictwo

Założyciel i pierwszy prezydent Republiki Turcji, 1923

Mustafa Kemal urodził się w Salonikach w 1881 roku. Pod Gallipoli w 1915 roku dowodził 19. Dywizją, w kwietniu stawił czoło desantowi Anzac, a w sierpniowych walkach objął dowództwo na odcinku Anafarta; Australian War Memorial uznaje jego przywództwo za decydujące dla udaremnienia planów sprzymierzonych.⁷⁰

We wrześniu 1918 roku stał na czele 7. Armii w Palestynie, gdy ofensywa Allenby’ego przełamała front: 8. Armia została zniszczona, 7. rozbita, a Kemal wycofał się do Aleppo. Po rozejmie stanął na czele oporu przeciw greckiemu marszowi w głąb Anatolii. W sierpniu 1921 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe uczyniło go naczelnym wodzem z pełnią swoich uprawnień, a on przez dwadzieścia jeden dni i nocy bił się z Grekami nad Sakaryą, aż 12 września odparł ich na zachód; zgromadzenie nadało mu stopień marszałka i tytuł Gazi. 26 sierpnia 1922 roku jego armia uderzyła na całym froncie, 30 sierpnia otoczyła greckie dywizje pod Dumlupınarem, a 9 września dotarła do Izmiru.⁷¹

Gdy armia turecka dotarła do Izmiru (Smyrny), ogień strawił dzielnice ormiańską, grecką i europejską; relacje greckie i zachodnie obwiniają armię turecką, relacje tureckie oddziały greckie i ormiańskie, a wystawa Biblioteki Uniwersytetu Michigan odnotowuje przemoc wobec cywilów po obu stronach. W 1923 roku Turcja stała się republiką, a Kemal jej pierwszym prezydentem.⁷²

Dlaczego jest na liście: Ta strona liczy obok służby osmańskiej także wojnę z lat 1919 do 1922, więc skutek i spuścizna to 5. Klęska pod Megiddo kosztuje go punkt w bilansie na polu bitwy, a w światowej skali rozpoznawalność to 4, ale jego 45 punktów to i tak najlepszy wynik epoki.

Mustafa Kemal pod Gallipoli: pełna historia ›

25 Gieorgij Żukow, 1896 do 1974

Lata

1896 do 1974

W służbie

Armia Czerwona; szef Sztabu Generalnego, 1941; marszałek Związku Radzieckiego od 1943; minister obrony do 1957

Największe zwycięstwo

Moskwa, 1941 do 1942

Bilans

Chałchyn Goł, Moskwa i Berlin; nieudana operacja „Mars”, 1942

Dziedzictwo

Czterokrotny Bohater Związku Radzieckiego; przyjął kapitulację Niemiec 8 maja 1945

Gieorgij Żukow, urodzony w 1896 roku, walczył w I wojnie światowej i w rosyjskiej wojnie domowej, a sławę zdobył w sierpniu 1939 roku, gdy pobił Japończyków nad Chałchyn Goł na granicy mongolskiej; w styczniu 1941 roku Stalin mianował go szefem Sztabu Generalnego.⁷³

Po niemieckiej napaści stał się dla Stalina strażakiem od najtrudniejszych zadań: we wrześniu 1941 roku pognał do Leningradu, by powstrzymać Niemców, a potem wrócił ratować Moskwę. Niemieckie dywizje pancerne podeszły na 32 km od stolicy, ale od 6 grudnia jego kontrataki na froncie długości 320 km odrzuciły je na zachód; World History Encyclopedia nazywa Moskwę pierwszą wielką klęską Niemiec na lądzie. Nie każdy cios się udał. Operacja „Mars” przeciw występowi rżewskiemu pod koniec 1942 roku zawiodła; sowieckie dane zebrane przez Kriwoszejewa mówią o 215 674 zabitych, rannych i zaginionych na 545 070 żołnierzy. W kwietniu 1945 roku jego 1. Front Białoruski, według tych samych danych 908 500 ludzi, poprowadził natarcie na Berlin, a 8 maja Żukow przyjął kapitulację Niemiec. Po wojnie Stalin, zazdrosny o jego sławę, odesłał go do dowodzenia okręgami wojskowymi w Odessie i na Uralu.⁷⁴

Mit i fakt: Berlin nie był wyłącznie jego zasługą. W operacji wzięły udział trzy fronty radzieckie i wojska polskie, łącznie około 2,5 mln żołnierzy, front Koniewa przebijał się obok jego frontu, a same Wzgórza Seelowskie kosztowały Armię Czerwoną niemal 40 tys. zabitych i rannych.⁷⁵

Dlaczego jest na liście: Żukow ma te same punkty co w naszym zestawieniu wszech czasów: Moskwa i Berlin zmieniły przebieg wojny i mapę Europy, więc skutek to 5, a porażka operacji „Mars” zatrzymuje bilans na polu bitwy na 4. Ma 43 punkty jak Patton i jest najwyżej ocenianym wodzem epoki dzięki wyższemu skutkowi.

Pełna historia: Gieorgij Żukow ›

26 Erwin Rommel, 1891 do 1944

Lata

1891 do 1944

W służbie

Armia niemiecka od 1910; 7. Dywizja Pancerna, 1940; wojska niemieckie i włoskie w Afryce Północnej, 1941 do 1943; Grupa Armii B we Francji, 1944

Największe zwycięstwo

Gazala i zdobycie Tobruku, maj i czerwiec 1942

Bilans

Zwycięstwa we Francji, 1940, pod Gazalą, 1942, i na przełęczy Kasserine, 1943; nieudane oblężenie Tobruku, 1941; klęska pod El Alamein, 1942

Dziedzictwo

„Lis Pustyni”, sława zbudowana najpierw przez propagandę nazistowską

Erwin Rommel, urodzony w Heidenheim w 1891 roku, w październiku 1917 roku zdobył Monte Matajur w Alpach włoskich i otrzymał za to najwyższe pruskie odznaczenie, order Pour le Mérite. W lutym 1940 roku objął 7. Dywizję Pancerną i wyrobił sobie nazwisko w kampanii francuskiej.⁷⁶

Wysłany w 1941 roku do Afryki, wygrał pod El Agheila i Mersa Brega, ale oblężenie Tobruku od kwietnia do grudnia zakończyło się niepowodzeniem. Największe zwycięstwo odniósł pod Gazalą w maju i czerwcu 1942 roku, a zwieńczył je zdobyciem Tobruku 21 czerwca: John Rickard liczy 33 tys. jeńców, w tym 19 tys. Brytyjczyków, a czasopismo South African Military History Society pisze o utracie liczącej 33 tys. ludzi załogi. Hitler mianował Rommla feldmarszałkiem. Pod El Alamein od 23 października jego 116 tys. żołnierzy niemieckich i włoskich i 540 czołgów stanęło wobec ponad 190 tys. ludzi i ponad 1000 czołgów Montgomery’ego, a on stracił znaczną część armii; w maju 1943 roku siły Osi w Afryce skapitulowały. Podejrzany o udział w spisku na życie Hitlera, 14 października 1944 roku usłyszał wybór między procesem a samobójstwem i zażył truciznę.⁷⁷

Mit i fakt: rycerskiego Lisa Pustyni stworzyła najpierw propaganda nazistowska a jego miejsce w ruchu oporu wciąż budzi spory; historyk Peter Caddick-Adams nie znajduje nic konkretnego na temat tego, jak blisko był spiskowców.⁷⁸

Dlaczego jest na liście: Rommel ma te same punkty co w naszym zestawieniu wszech czasów: komplet za rozpoznawalność, spuściznę i pewność źródeł, ale El Alamein zatrzymuje jego bilans na polu bitwy na 3, a jego zwycięstwa niewiele zmieniły, więc skutek to 2. Ma 40 punktów jak Chester Nimitz i zajmuje piąte miejsce epoki dzięki rozpoznawalności.

Pełna historia: Erwin Rommel ›

27 Bernard Montgomery, 1887 do 1976

Lata

1887 do 1976

W służbie

Armia brytyjska od 1908; 8. Armia, 1942 do 1943; sprzymierzone wojska lądowe w Normandii, 1944; armie brytyjska i kanadyjska w Europie Północno-Zachodniej, 1944 do 1945

Największe zwycięstwo

El Alamein, 23 października do 4 listopada 1942

Bilans

Alam Halfa i El Alamein, 1942, oraz bitwa o Normandię, 1944; nieudana operacja Market Garden, wrzesień 1944

Dziedzictwo

Wicehrabia Montgomery of Alamein; przyjął kapitulację Niemców na Pustaci Lüneburskiej w maju 1945

Bernard Montgomery urodził się w londyńskim Kennington w 1887 roku, a w 1908 roku wstąpił do Royal Warwickshire Regiment. W 1914 roku postrzelony w prawe płuco, uznany za umierającego, wyzdrowiał i otrzymał order DSO.⁷⁹

W sierpniu 1942 roku objął 8. Armię w Egipcie i od 30 sierpnia wygrał bitwę obronną pod Alam Halfą. Pod El Alamein dowodził ponad 190 tys. żołnierzy i ponad 1000 czołgów wobec 116 tys. Niemców i Włochów. Po niemal dwóch tygodniach wyniszczających walk od 23 października operacja „Supercharge” przełamała linię Osi 4 listopada, choć jego ostrożność pozwoliła zmotoryzowanej części armii Rommla ujść. W czerwcu 1944 roku dowodził wszystkimi sprzymierzonymi wojskami lądowymi w desancie w Normandii, 39 dywizjami, a 1 września został feldmarszałkiem. Jego jedyna poważna porażka, jak ujmuje to English Heritage, przyszła w tym samym miesiącu: Market Garden, w której stracono przyczółek pod Arnhem; z około 10 tys. żołnierzy desantu powietrznego zrzuconych pod Arnhem około 7,5 tys. zginęło lub trafiło do niewoli. W maju 1945 roku na Pustaci Lüneburskiej przyjął kapitulację wojsk niemieckich w Holandii, Danii i północno-zachodnich Niemczech.⁸⁰

Mit i fakt: słowa Churchilla o „końcu początku” uczyniły z El Alamein w brytyjskiej pamięci punkt zwrotny całej wojny; National Army Museum uważa to za przesadę, bo Afryka Północna była teatrem pobocznym wobec frontu wschodniego i zachodniego.⁸¹

Dlaczego jest na liście: El Alamein i Normandia to wielkie zwycięstwa, ale Market Garden zatrzymuje jego bilans na polu bitwy na 4, a El Alamein rozstrzygnęło jeden teatr wojny, nie całą wojnę, więc skutek to 4. Ma 41 punktów, tyle co Eisenhower, i zajmuje jedno z pięciu miejsc epoki.

Pełna historia: Bernard Montgomery ›

28 Dwight D. Eisenhower, 1890 do 1969

Lata

1890 do 1969

W służbie

Armia USA od 1915; dowódca sprzymierzonych w Afryce Północnej, 1942 do 1943; Naczelny Dowódca Sprzymierzonych Sił Ekspedycyjnych, 1943 do 1945

Największe zwycięstwo

D-Day i Normandia, od 6 czerwca 1944

Bilans

Afryka Północna, Normandia i wojna na zachodzie; pod jego dowództwem przegrana na przełęczy Kasserine, luty 1943

Dziedzictwo

Generał armii, grudzień 1944; prezydent Stanów Zjednoczonych, 1953 do 1961

Dwight D. Eisenhower, urodzony w 1890 roku w Denison w Teksasie, ukończył West Point w 1915 roku, a I wojnę światową spędził, szkoląc żołnierzy w obozach w Stanach Zjednoczonych, od lutego 1918 roku w wojskach pancernych. W czerwcu 1942 roku objął dowództwo w Europie, a w listopadzie został naczelnym dowódcą sił sprzymierzonych lądujących w Afryce Północnej.⁸²

Pierwsza kampania poszła źle. W lutym 1943 roku Niemcy uderzyli na niedoświadczonych Amerykanów na przełęczy Kasserine i zmusili ich do odwrotu; Eisenhower zdymisjonował dowódcę polowego Lloyda Fredendalla, sprowadził Pattona, a 13 maja wojska niemieckie i włoskie w Afryce Północnej skapitulowały. W grudniu 1943 roku mianowany Naczelnym Dowódcą Sprzymierzonych Sił Ekspedycyjnych, wczesnym rankiem 5 czerwca 1944 roku wydał ostateczny rozkaz inwazji na Francję, licząc na zapowiadaną przerwę w sztormie, i napisał notatkę, w której na wypadek klęski brał całą winę na siebie, omyłkowo datując ją na „5 lipca”. 6 czerwca powodzenie desantu spoczywało, jak pisze amerykańska Służba Parków Narodowych, na ponad 160 tys. żołnierzy, marynarzy i lotników. Po Normandii objął dowództwo wszystkich sprzymierzonych wojsk lądowych i trzymał się natarcia szerokim frontem, wbrew Montgomery’emu, który chciał wąskiego uderzenia na Niderlandy. 20 grudnia 1944 roku awansowany na pięciogwiazdkowego generała armii, doczekał kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku.⁸³

Dlaczego jest na liście: Poprowadził koalicję, która wyzwoliła Europę Zachodnią, więc za skutek i pewność źródeł dostaje komplet; dowodził jednak ze sztabu, a Kasserine przegrano pod jego dowództwem, więc bilans na polu bitwy to 3. Rozpoznawalność 4 w skali światowej i spuścizna 4 dają mu 41 punktów, tyle co Montgomery, i jedno z pięciu miejsc epoki.

Pełna historia: Dwight D. Eisenhower ›

29 George S. Patton, 1885 do 1945

Lata

1885 do 1945

W służbie

Armia USA, 1909 do 1945: brygada czołgów we Francji, 1918; 7. Armia na Sycylii, 1943; 3. Armia, 1944 do 1945

Największe zwycięstwo

Marsz 3. Armii przez Francję i odsiecz Bastogne, 1944

Bilans

Zwycięstwa na Sycylii, we Francji, w Lotaryngii i w Ardenach; nieudany rajd na Hammelburg, marzec 1945

Dziedzictwo

Jego 3. Armia przeszła dalej niż jakakolwiek inna armia w Europie

George S. Patton, urodzony w 1885 roku w San Gabriel w Kalifornii, ukończył West Point w 1909 roku. W 1918 roku dowodził 304. Brygadą Czołgów pod Saint-Mihiel i został ranny pod Cheppy na początku ofensywy Meuse-Argonne.⁸⁴

W II wojnie światowej wylądował w Maroku w listopadzie 1942 roku. Na Sycylii jego 7. Armia zajęła Palermo 22 lipca 1943 roku i Mesynę 17 sierpnia, ale spoliczkowanie dwóch żołnierzy cierpiących na stres bojowy kosztowało go dowództwo. 1 sierpnia 1944 roku objął 3. Armię, przełamał niemiecką obronę, oczyścił Bretanię i w ciągu miesiąca przekroczył Mozę, a we wrześniu odparł kontratak niemieckiej 5. Armii Pancernej pod Arracourt w Lotaryngii. Gdy Niemcy uderzyli w Ardenach, jego 4. Dywizja Pancerna 26 grudnia dotarła do okrążonego Bastogne. Według National WWII Museum 3. Armia przeszła dalej niż jakakolwiek inna armia w Europie i wzięła ponad 1 250 000 jeńców. Nie każde przedsięwzięcie się opłaciło. W marcu 1945 roku wysłał grupę bojową Bauma, 314 ludzi, ponad 80 km za linie niemieckie, by uwolnić obóz jeniecki w Hammelburgu, gdzie najpewniej przetrzymywano jego zięcia; 32 zginęło, a do swoich wróciło tylko 35. Zmarł po wypadku samochodowym w grudniu 1945 roku.⁸⁵

Dlaczego jest na liście: Komplet za spuściznę i pewność źródeł, a w światowej skali rozpoznawalność 4. Nieudany rajd na Hammelburg kosztuje go punkt w bilansie na polu bitwy, choć to ocena na granicy, bo był to wypad 314 ludzi, a nie przegrana bitwa, a jego armia była jedną z kilku, które pokonały Niemcy, więc skutek to 4; ma 43 punkty jak Żukow i ustępuje mu w epoce skutkiem.

Pełna historia: George S. Patton ›