9 kwietnia 1865 roku, po nieudanej porannej próbie przebicia się pod Appomattox Court House w Wirginii, Robert E. Lee poddał Armię Północnej Wirginii Ulyssesowi S. Grantowi w salonie domu Wilmera McLeana. Żołnierzy zwolniono na słowo i odesłano do domów, a formalne złożenie broni odbyło się 12 kwietnia.
Wiosną 1865 roku oblężenie Petersburga trwało już ponad dziewięć miesięcy, a armia Roberta E. Lee była przerzedzona, głodna i rozciągnięta na kilometrach okopów. W ciągu jednego kwietniowego tygodnia została złamana, wyparta i osaczona w niewielkiej siedzibie hrabstwa w Wirginii, której nazwa stała się symbolem końca wojny secesyjnej.
Ten tekst prowadzi przez ostatnią kampanię Lee, od upadku Petersburga po złożenie broni. Był to finał pojedynku, który zaczął się jedenaście miesięcy wcześniej w Dziczy (Wilderness) i pod Spotsylvanią; obu dowódców porównujemy w tekście Grant kontra Lee.
Odwrót spod Petersburga i wyścig na zachód
Ostatnią kampanię Lee rozpoczął własnym natarciem na Fort Stedman 25 marca 1865 roku. Tydzień później, 1 kwietnia, wojska Unii pod dowództwem Philipa Sheridana zwyciężyły pod Five Forks, a 2 kwietnia szturm Granta przełamał linie pod Petersburgiem. Lee musiał porzucić Petersburg i Richmond, stolicę Konfederacji.
Zamierzał maszerować na zachód, wyżywić ludzi i połączyć się z armią Josepha E. Johnstona w Karolinie Północnej. W Amelia Court House zamiast żywności znalazł tylko amunicję. 6 kwietnia nad Sailor's Creek kawaleria i piechota Unii odcięły dużą część kolumny i do niewoli trafiła mniej więcej jedna czwarta armii Lee.
7 kwietnia wojska Unii przejęły zapasy w Farmville, a Grant wysłał do Lee pierwszy list z wezwaniem do kapitulacji. Lee zapytał o warunki, ale maszerował dalej ku pociągom z zaopatrzeniem na stacji Appomattox. Wieczorem 8 kwietnia pierwsza dotarła tam jednak kawaleria George'a Armstronga Custera, która zdobyła i spaliła trzy pociągi.
Ostatni poranek pod Appomattox Court House
Tej nocy Lee, Longstreet, Gordon i Fitzhugh Lee postanowili uderzyć o świcie na zachód w nadziei, że drogę zamyka tylko kawaleria. We mgle 9 kwietnia około 9000 ludzi Gordona i Fitzhugh Lee zaatakowało przed 8.00, odrzuciło kawalerię Unii i na chwilę otworzyło drogę.
Wtedy nadciągnęło blisko 25 000 piechurów Unii, V Korpus Charlesa Griffina i Armia rzeki James Edwarda Orda, po forsownym marszu ponad 30 mil, czyli blisko 50 km. Wśród nich było około 5000 żołnierzy United States Colored Troops, czarnoskórych pułków armii federalnej. Od tyłu II Korpus Andrew Humphreysa z Armii Potomaku, dowodzonej przez George'a Meade'a, naciskał na straż tylną Longstreeta. Lee był otoczony. Białe flagi wysłano między 10 a 11 rano1.
Walka była krótka i kosztowała mniej niż 1000 zabitych, rannych i zaginionych. American Battlefield Trust szacuje straty na około 152 ludzi po stronie Unii i około 500 po stronie Konfederacji, a siły w walce na około 63 285 żołnierzy Unii i 26 000 konfederatów2; National Park Service ocenia resztę armii Lee na mniej więcej 33 0001. Szacunki się różnią, bo przez cały tydzień armia topniała z powodu dezercji i strat w jeńcach.
Spotkanie w domu McLeana i warunki kapitulacji
Adiutant Lee, Charles Marshall, poprosił mieszkańca wioski, Wilmera McLeana, o budynek, a ten udostępnił swój salon. Lee przybył do domu McLeana około 13.003; Grant zjawił się pół godziny później. Generałowie wspominali wojnę z Meksykiem, aż Lee sam sprowadził rozmowę do rzeczy.
Grant spisał warunki własnoręcznie. Oficerowie i żołnierze mieli zostać zwolnieni na słowo i odesłani do domów, a władze Stanów Zjednoczonych nie miały ich niepokoić, dopóki dotrzymują przyrzeczenia i przestrzegają miejscowego prawa. Broń, artylerię i mienie państwowe należało złożyć i przekazać, ale oficerowie zachowywali broń osobistą, prywatne konie i bagaż4. Grant pisał później, że żądanie oddania szabel uznał za niepotrzebne upokorzenie.
Lee zwrócił uwagę, że w jego armii kawalerzyści i artylerzyści byli właścicielami swoich koni. Grant nie zmienił tekstu, ale obiecał, że każdy, kto zgłosi własnego konia lub muła, zabierze go do domu, by mógł obsiać pole. Lee odparł, że bardzo dobrze podziała to na jego armię. Dodał, że jego ludzie głodują, i Grant zgodził się wydać 25 000 racji na trzy dni3 z pociągów zdobytych na stacji Appomattox.
Czystopis warunków sporządził sekretarz wojskowy Granta, podpułkownik Ely S. Parker z ludu Seneków. Formalnego aktu kapitulacji nie było, tylko wymiana dwóch listów, a przed 15.00 Lee już odjeżdżał. Kiedy działa Unii zaczęły oddawać salwy na cześć zwycięstwa, Grant kazał ją przerwać, bo, jak wspominał, konfederaci byli teraz jeńcami i nie chciano triumfować nad ich upadkiem5.
12 kwietnia: złożenie broni i salut Chamberlaina
10 kwietnia Grant i Lee spotkali się ponownie i uzgodnili, że każdy konfederat dostanie drukowane zaświadczenie o zwolnieniu na słowo. W tawernie Clover Hill drukarze pracowali bez przerwy i wydrukowali około 30 000 blankietów, a do 15 kwietnia podpisano w Appomattox 28 231 przepustek6. Chroniły one żołnierzy w drodze do domu i uprawniały do federalnych racji oraz przejazdu rządowymi pociągami i statkami.
Formalna kapitulacja piechoty nastąpiła 12 kwietnia. Brygada za brygadą maszerowała drogą przez wioskę, ustawiała karabiny w kozły, odkładała ładownice i składała sztandary. Oddziałami Unii, które przyjmowały broń, dowodził Joshua Chamberlain, obrońca Little Round Top pod Gettysburgiem.
Przebieg tej sceny znamy głównie z relacji samego Chamberlaina, opublikowanej w 1915 roku w książce The Passing of the Armies, pół wieku po wydarzeniach. Według niego, gdy każda dywizja konfederatów zrównywała się z jego linią, odzywała się trąbka, a jego żołnierze przechodzili do salutu bronią w marszu (tak zwanej postawy „carry”). John B. Gordon, jadący na czele kolumny, zawrócił konia, opuścił szablę i kazał swoim brygadom odpowiedzieć tym samym: jak to ujął Chamberlain, honor odpowiadał honorowi7. Wiele barwnych szczegółów opiera się wyłącznie na jego relacji.
Perspektywa Unii
Dla Północy Appomattox oznaczało, że najważniejsza armia Konfederacji na Wschodzie przestała istnieć. Grant pisał we wspomnieniach, że list Lee przyjął z radością, ale podczas spotkania czuł smutek i przygnębienie wobec upadku przeciwnika, który walczył długo i dzielnie, choć w sprawie, którą uważał za jedną z najgorszych, za jakie kiedykolwiek walczył jakiś naród. Łagodne warunki odpowiadały życzeniu prezydenta Lincolna, by nie upokarzać pokonanych. Dla około 5000 żołnierzy United States Colored Troops, spośród których wielu zbiegło z niewolnictwa, zwycięstwo łączyło się z wyzwoleniem.
Perspektywa Konfederacji
Dla żołnierzy Lee kapitulacja przyszła po tygodniu głodu i nocnych marszów, a wielu przyjęło wieść ze łzami. W rozkazie generalnym nr 9, wydanym 10 kwietnia, Lee napisał, że Armia Północnej Wirginii została zmuszona ustąpić przed przytłaczającą przewagą liczebną i zasobami4, a on sam zgodził się na kapitulację, by uniknąć bezużytecznej ofiary ich życia. Historyczka Elizabeth Varon dowodzi jednak, że hojność Granta pomogła Lee wypracować wyjaśnienie klęski8, które potem podsycało opór Południa wobec Rekonstrukcji. Ten sam rozkaz czyta się więc dziś i jako żołnierskie pożegnanie, i jako początek długiego sporu o pamięć.
Co Appomattox zakończyło, a czego nie
Lee poddał armię, nie Konfederację, i żaden traktat nie zakończył wojny. Joseph E. Johnston utrzymał Armię Tennessee w polu do 26 kwietnia, kiedy w Bennett Place w Karolinie Północnej skapitulował przed Williamem T. Shermanem; ta kapitulacja, licząca prawie 90 000 ludzi, była największą kapitulacją2 wojny. Richard Taylor poddał się w Alabamie 4 maja, ostatnią bitwę stoczono pod Palmito Ranch w Teksasie 12 i 13 maja, a Edmund Kirby Smith oddał ostatnie duże siły Konfederacji 2 czerwca.
Stand Watie złożył broń 23 czerwca, a prezydent Andrew Johnson ogłosił koniec rebelii dopiero 20 sierpnia 1866 roku. Warunki Granta stały się jednak wzorem dla kolejnych kapitulacji.
Informacje dla zwiedzających
Appomattox Court House National Historical Park chroni wioskę, w której doszło do kapitulacji. Park jest otwarty codziennie od 9.00 do 17.009, z wyjątkiem Święta Dziękczynienia, 25 grudnia i 1 stycznia. Zwiedzanie warto zacząć w centrum dla zwiedzających w zrekonstruowanym budynku sądu: oryginał spłonął w 1892 roku, a odbudowano go w 1964; wyświetla się tam 17-minutowy film With Malice Toward None.
Dom McLeana jest rekonstrukcją: oryginał rozebrano w 1893 roku z myślą o przeniesieniu, do którego nigdy nie doszło, a odbudowę rozpoczęto w 1948 roku; zostało wtedy już tylko około 5500 cegieł. Tablice na wschodnim krańcu wioski wskazują miejsce składania broni przez konfederatów.
Dlaczego Appomattox wciąż ma znaczenie
Appomattox pamięta się w równym stopniu za powściągliwość, co za zwycięstwo: bitwa trwała kilka godzin, spotkanie w salonie skończyło się wczesnym popołudniem, a warunki odesłały dziesiątki tysięcy ludzi do domów zamiast do obozów jenieckich. Grant uważał, że kończy wojnę o złą sprawę z możliwie najmniejszym upokorzeniem pokonanych; pożegnanie Lee dało jego żołnierzom inną opowieść na drogę do domu. Obie należą do historii. Szerszy kontekst przynosi tekst o dowódcach wojny secesyjnej, a więcej rocznic znajdziesz w kalendarzu Tego dnia w historii wojskowości.