Gustaw II Adolf: szwedzki Lew Północy i jego wojny

Panował dwadzieścia jeden lat i niemal cały ten czas spędził na wojnie. W ciągu dwóch kampanii w Niemczech doprowadził małe, ubogie północne królestwo nad Ren i Dunaj, a śmierć w bitwie uczyniła go protestanckim męczennikiem. Dla Polaków był synem uzurpatora, który najechał Prusy. Dla wielu Niemców obcym wodzem: jeszcze długo po wojnie straszono dzieci „Szwedem”. Oto życie, które kryje się za legendą, z tym, jak widziała go każda ze stron.²

Młodość: dziedzic uzurpatora

Gustaw Adolf urodził się w Sztokholmie 9 grudnia 1594 roku według kalendarza szwedzkiego (19 grudnia według kalendarza gregoriańskiego), jako najstarszy syn księcia Karola, późniejszego Karola IX, i jego drugiej żony, Krystyny Holsztyńskiej. Ojciec w 1599 roku zrzucił ze szwedzkiego tronu własnego bratanka, Zygmunta III Wazę, który był zarazem królem Polski. Ta uzurpacja zaważyła na całym życiu chłopca: katoliccy polscy Wazowie nigdy nie zrzekli się praw do Szwecji, a spór sprawił, że oba królestwa z przerwami walczyły ze sobą przez sześćdziesiąt lat.³

Jego wychowaniem kierowali Szwed Johan Skytte i brandenburski szlachcic Otto von Mörner. Wittich nazywa to wychowanie w dużej mierze niemieckim i pisze, że król mówił po niemiecku jak rodowity Niemiec. Kształcono go też w nowych holenderskich zasadach wojowania, a ojciec wcześnie wprowadził go w sprawy państwa: według encyklopedii Gale w 1609 roku Gustaw zastępował chorego króla na riksdagu.⁴

Król w wieku szesnastu lat: trzy wojny naraz, 1611-1617

Gdy Karol IX zmarł w październiku 1611 roku, Gustawowi brakowało kilku tygodni do siedemnastych urodzin. Wysoka szlachta kazała mu zapłacić za koronę przywilejem, który gwarantował jej prawa i udział w rządach przez Radę Państwa. Spisał go Axel Oxenstierna, który został kanclerzem i do końca panowania był najbliższym współpracownikiem króla: arystokrata wierzący w silną szlachtę u boku króla wierzącego w silną koronę.⁵

Odziedziczył wojny z Danią, Rosją i Polską. Dania zwyciężała i na mocy pokoju w Knäred w 1613 roku Szwecja musiała zapłacić ogromny okup za Älvsborg, swój jedyny port nad Morzem Północnym. Jak ujął to niemiecki biograf Karl Wittich, zawarł pokój „nie taki, jaki chciał, lecz taki, jaki mógł”.⁶

Z Rosją poszło lepiej. Gustaw uczył się wojennego rzemiosła w ciężkich, nierozstrzygniętych kampaniach, a pokój w Stołbowie w 1617 roku dał Szwecji Ingrię i Kexholm. Rosja została odcięta od Bałtyku, a fińskie i estońskie ziemie Szwecji połączył ciągły pas terytorium.⁷

W kraju król i Oxenstierna zbudowali nowoczesne państwo. W 1614 roku powstał sąd najwyższy, potem stałe kolegia skarbu, kancelarii, wojny i floty. Riksdag podzielono na cztery stany, założono pierwsze gimnazja i hojnie uposażono uniwersytet w Uppsali. Nadano prawa miejskie wielu nowym miastom, w tym Göteborgowi. Historycy wciąż spierają się, ile było w tym zasługi samego króla. Encyklopedia Gale przypisuje większość tych reform Oxenstiernie, poza reformą armii.⁸

Przeciw Polsce: Ryga, Prusy i Trzciana, 1621-1629

W 1620 roku Gustaw poślubił Marię Eleonorę Brandenburską. Rok później, gdy Polska walczyła z Turkami, wznowił wojnę z Zygmuntem i w 1621 roku zdobył Rygę, a następnie większość Inflant. W styczniu 1626 roku pod Wallhof w Kurlandii jego zreorganizowana armia pokonała polsko-litewską jazdę, która w 1605 roku rozbiła armię jego ojca pod Kircholmem.⁹

Latem 1626 roku przeniósł wojnę do Prus: wylądował w Piławie i zajął miasta delty Wisły, wśród nich Elbląg i Tczew, a jego okręty blokowały Gdańsk i pobierały od szyprów wysokie cła. Celem było opanowanie Wisły i jej handlu. Polski historyk Szymon Wachoń widzi w tej wojnie część szwedzkich dążeń do panowania nad Bałtykiem, w której roszczenia Zygmunta do szwedzkiej korony posłużyły za pretekst.¹⁰

Polska stawiła opór. Jesienią 1626 roku armia samego Zygmunta walczyła ze Szwedami pod Gniewem. Omówienie polskich badań w serwisie dzieje.pl mówi, że szwedzki pochód został tam zatrzymany, a Szymon Wachoń zalicza tę kampanię do niepowodzeń, po których król wezwał hetmana polnego koronnego Stanisława Koniecpolskiego, weterana wojen stepowych z Tatarami i Kozakami, który objął dowództwo w Prusach. W 1627 roku Gustaw został dwukrotnie ciężko ranny, w maju pod Gdańskiem i w sierpniu pod Tczewem. Pod Tczewem, jak liczy Jakub Pokojski, na początku bitwy stało około 12 500 Szwedów przeciw 3000 Polaków, a mimo to bitwa skończyła się bez rozstrzygnięcia, gdy król został trafiony. Szwedzka tradycja długo nazywała ją pierwszym szwedzkim zwycięstwem nad husarią. Pokojski tę tezę odrzuca.¹¹

Na morzu niewielka polska flota królewska pokonała 28 listopada 1627 roku eskadrę szwedzką pod Oliwą i zdobyła szwedzki okręt admiralski. Blokadę Gdańska zniesiono, ale tylko do wiosny, a wojna na lądzie toczyła się dalej.¹²

Najgorsza chwila nadeszła pod koniec czerwca 1629 roku pod Trzcianą (Honigfelde), gdzie Koniecpolski, wzmocniony już cesarskim korpusem Hansa Georga von Arnima, dopadł szwedzką jazdę osłaniającą odwrót króla i rozbił ją. Dodge datuje starcie na 27 czerwca, Muzeum Historii Polski na 25 czerwca. Gustaw walczył w samym środku zamętu i omal nie dostał się do niewoli: według Dodge’a polski jeździec chwycił go za pas, a król wyślizgnął się z niego i uciekł. Miejscowa legenda głosi, że uciekając, upuścił do jeziora buławę.¹³

Wojnę zakończyła nie bitwa, lecz dyplomacja. Posłowie holenderscy, francuscy i angielscy, z których Holendrom zależało na odblokowaniu handlu bałtyckiego, a Francuzom i Anglikom na zwróceniu Szwecji przeciw Habsburgom, doprowadzili we wrześniu 1629 roku do sześcioletniego rozejmu w Altmarku (Starym Targu). Szwecja zatrzymała Inflanty na północ od Dźwiny i większość portów pruskich oraz prawo do pobierania ceł od handlu gdańskiego. Całą historię opisuje artykuł Wojna polsko-szwedzka 1600-1629.¹⁴

Armia, która zmieniła sztukę wojenną

Gustaw oparł armię na szwedzkich pułkach prowincjonalnych, dobrze wyszkolonych i regularnie opłacanych, gdy pozwalał na to skarb, a uzupełniał ją najemnymi Szkotami, Niemcami i innymi. Dzielił wojsko na oddziały mniejsze i płytsze niż głębokie czworoboki na modłę hiszpańską, łączył muszkieterów z pikinierami i ćwiczył strzelców w ogniu salwowym szeregami.¹⁵

Jego artyleria budziła podziw. Ujednolicił kalibry, a piechocie dał lekkie działa pułkowe, które nadążały za żołnierzami. Przez pewien czas próbował nawet dział skórzanych. Jazdę nauczył szarżować galopem z szablą i pistoletem, zamiast podjeżdżać stępa, by strzelać.¹⁶

Kazał też żołnierzom kopać. Szkocki pułkownik Robert Monro, który służył mu latami, pisał, że król nie zaznał spokoju, dopóki jego szańce nie były gotowe, „bo im był słabszy, tym więcej kopał w ziemi”. Słynne artykuły wojenne, odczytane wojsku przed kampanią ryską 1621 roku, ustanowiły sądy wojenne pułkowe i generalne i trzymały żołnierzy w surowej dyscyplinie.¹⁷

Pułk samego Monro, wystawiony przez sir Donalda Mackaya, był jednym z wielu szkockich oddziałów na żołdzie szwedzkim, a jego wspomnienia z 1637 roku, Monro, His Expedition, należą do najlepszych relacji naocznych świadków wojen króla. Fletcher, który szeroko z nich korzystał, zalicza je do źródeł z pierwszej ręki.¹⁸

Na ile było to nowe? W 1955 roku historyk Michael Roberts dowodził, że reformy taktyczne Maurycego Orańskiego i Gustawa Adolfa zapoczątkowały „rewolucję militarną”, która przyniosła większe armie i silniejsze państwa. Geoffrey Parker, pierwszy poważny krytyk tej tezy, zakwestionował w 1976 roku jej chronologię i przyczyny, stawiając w centrum twierdze artyleryjskie i oblężenia, choć przyznał, że skala wojny uległa rewolucyjnej zmianie. Jeremy Black poszedł dalej i umieścił prawdziwy przełom w liczebności i organizacji armii po 1660 roku. Gustaw pozostaje w samym sercu tego sporu.¹⁹

Wyprawa do Niemiec, 1630-1631

W 1628 roku cesarska armia Wallensteina stała już nad Bałtykiem, a Gustaw wspólnie z Duńczykami ocalił przed nią Stralsund. Jak pisze Wittich, Stralsund i Wismar uchodziły za klucze do Bałtyku od strony niemieckiej. W mowie do stanów, którą przytacza Fletcher, król niewiele mówił o uciskanych protestantach, a dużo o zagrożeniu dla Szwecji: „papiści” trzymają bałtyckie porty i chcą zniszczyć szwedzki handel.²⁰

Historycy spierają się o jego motywy do dziś. Hasło Michaela Robertsa w Britannice akcentuje obronę protestantyzmu i Bałtyku. Norweska encyklopedia narodowa dodaje cele gospodarcze, polityczne i dynastyczne. Peter Wilson widzi Szwecję, która porzuciła nieopłacalną wojnę w Polsce dla łatwiejszych zdobyczy w Rzeszy, by utrzymać swoje bałtyckie imperium.²¹

W połowie lata 1630 roku flota dotarła do wyspy Uznam, a armia wylądowała pod Peenemünde. Fletcher opisuje, jak król pierwszy zszedł na ląd, ukląkł do modlitwy i chwycił łopatę, by zacząć kopać szańce. Także u Schillera klęka na brzegu i dziękuje Bogu. Wrogowie drwili z niego jako ze „Śnieżnego Króla”: listy Wallensteina, jak zauważa Fletcher, wyśmiewają „króla ze śniegu i lodu”, który stopnieje w Europie.²²

Działał szybko. W lipcu otworzył przed nim bramy Szczecin, co dało mu ujście Odry i oparcie na Pomorzu, a przez zimę Szwedzi oczyszczali wybrzeże. W kwietniu 1631 roku szturmem zdobyli Frankfurt nad Odrą.²³

Niemieccy książęta protestanccy zwlekali. Gdy Gustaw targował się z elektorami brandenburskim i saskim, armia Tilly’ego 20 maja 1631 roku zdobyła szturmem protestancki Magdeburg i spaliła go: była to jedna z najgorszych zbrodni tej wojny. Krytycy zarzucali Gustawowi, że przyszedł za późno. Dodge go broni, dowodząc, że nie mógł iść dalej bez pewnych sojuszników na tyłach. Katolicka Francja zgodziła się tymczasem w styczniu 1631 roku finansować szwedzką wojnę z Habsburgami.²⁴

Breitenfeld, 1631: największe zwycięstwo

Los Magdeburga i najazd Tilly’ego na Saksonię skłoniły wreszcie elektora Jana Jerzego do sojuszu. 17 września 1631 roku (7 września według kalendarza szwedzkiego) na północ od Lipska połączone armie szwedzka i saska starły się z Tillym. Dodge, za oficjalnym szwedzkim spisem, liczy 26 800 Szwedów i może 45 tysięcy żołnierzy sprzymierzonych łącznie, przeciw armii cesarskiej, która według niego wyraźnie nie sięgała 40 tysięcy. Sasi pękli i uciekli, ale szwedzkie brygady obróciły się czołem do natarcia na odsłoniętą flankę, a król poprowadził jazdę na tyły Tilly’ego, zdobył cesarskie działa i obrócił je przeciw dawnym właścicielom. Według Dodge’a Tilly stracił 7000 zabitych, 6000 rannych i wziętych do niewoli oraz całą artylerię, przy około 2100 zabitych i rannych Szwedach.²⁵

Zwycięstwo uczyniło Gustawa bohaterem protestanckiej Europy: kamień pamiątkowy pod Breitenfeld do dziś głosi, że ocalił tam dla świata wolność wiary. Londyński dziennik wojenny The Swedish Intelligencer zachwycał się w 1632 roku wodzem „tak czujnym przy każdej okazji, że niewiele było wielkich akcji, przy których sam nie był”. Pełną relację znajdziesz w artykule o bitwie pod Breitenfeld.²⁶

Zamiast iść na Wiedeń, Gustaw skręcił na zachód i południe, w bogate biskupstwa katolickie. Padły Würzburg, Frankfurt nad Menem i Moguncja, gdzie spędził zimę. Schiller, piszący w latach 90. XVIII wieku, przedstawia go, jak przemierza Niemcy „z mieczem w jednej ręce i łaską w drugiej”.²⁷

Bawaria i Alte Veste, 1632

W kwietniu 1632 roku pod osłoną skupionych dział sforsował rzekę Lech pod Rain. Kula armatnia strzaskała Tilly’emu nogę i 30 kwietnia zmarł z ran w Ingolstadt. W maju Szwedzi weszli do Monachium, stolicy przywódcy Ligi Katolickiej, Maksymiliana Bawarskiego. Gustaw był wtedy u szczytu potęgi i planował stały związek państw protestanckich w Niemczech pod przewodem Szwecji.²⁸

Cesarz przywrócił do służby Wallensteina, który wystawił nową armię i okopał się pod Norymbergą. Przez całe tygodnie obie armie nawzajem się głodziły: według Dodge’a w mieście stłoczyło się około 125 tysięcy ludzi, szerzyły się choroby, a padłych koni nie było komu grzebać.²⁹

Na początku września (pod koniec sierpnia według kalendarza szwedzkiego) Gustaw szturmował obóz Wallensteina na Alte Veste i został odparty z ciężkimi stratami. Kula zerwała mu podeszwę buta. Autorzy badania pola bitwy pod Lützen z 2017 roku piszą, że to nierozstrzygnięte starcie pozbawiło go sławy niezwyciężonego.³⁰

Lützen, 1632: jak zginął Gustaw II Adolf?

Gdy Wallenstein ruszył na północ, do Saksonii, król poszedł za nim i dopadł go pod Lützen, na południowy zachód od Lipska, 16 listopada 1632 roku (w Szwecji 6 listopada). Fletcher daje królowi około 18 tysięcy ludzi przeciw 25 tysiącom cesarskich, którzy w każdej chwili oczekiwali kolejnych 8 do 10 tysięcy pod Pappenheimem. William Brockington w opracowaniu dla EBSCO podaje 18 tysięcy przeciw 28 tysiącom. Miasto płonęło, a pole skrywały mgła i dym. Prowadząc do szarży jazdę smålandzką, król dostał kulą z muszkietu, która strzaskała mu łokieć, stracił panowanie nad koniem Streiffem i odniósł jeszcze kilka ran, zanim zmarł. Fletcher dodaje, że tego dnia miał na sobie tylko kapelusz i płaszcz do jazdy, bo napierśnik uwierał go od czasu rany spod Tczewa, i że cesarscy jeźdźcy obdarli ciało.³¹

Jego armia walczyła dalej, a Wallenstein pierwszy nakazał odwrót, ale spór o to, kto naprawdę wygrał, trwa. Według badania z 2017 roku w bitwie zginęło od 6000 do 9000 żołnierzy.³²

Ciało złożono w wiejskim kościele w Meuchen, a potem przewieziono do Szwecji. Królowa Maria Eleonora kazała zachować pamiątki spod Lützen i Zbrojownia Królewska w Sztokholmie wciąż pokazuje jego zakrwawione ubrania oraz Streiffa, jego konia, wypchanego po śmierci. Spoczywa w kościele Riddarholmen w Sztokholmie, w kaplicy grobowej, której budowę zlecił, zanim wyruszył do Niemiec. Następczynią zostało jego jedyne dziecko, Krystyna, urodzona w grudniu 1626 roku, a więc niespełna sześcioletnia. W jej imieniu rządził Oxenstierna. Całą historię opisuje artykuł o bitwie pod Lützen.³³

Pole bitwy wciąż oddaje swoich zmarłych. W 2011 roku archeolodzy odkryli tam masowy grób 47 żołnierzy w wieku od 15 do 50 lat, z których wielu zginęło od ran postrzałowych głowy. Wydobyto go w jednym bloku ziemi, a później stał się centralnym punktem wystawy w Krajowym Muzeum Prehistorii w Halle.³⁴

Czy Gustaw II Adolf był wielkim wodzem?

Jego wielbiciele nie mieli wątpliwości. Monro nazwał go „Lwem Północy, niezwyciężonym królem Szwedów”, a amerykański żołnierz i historyk Theodore Dodge „ojcem nowoczesnej wojny”, wielkim, „bo wiedział, kiedy być ostrożnym, a kiedy śmiałym”. Łączył piechotę, jazdę i działa, dbał o zaopatrzenie i zimową odzież, i prowadził kampanie zimą, gdy inne armie szły na leże.³⁵

Miał też porażki. Koniecpolski trzymał go w szachu w Prusach i rozbił jego jazdę pod Trzcianą, Alte Veste była krwawym odparciem, a zwyczaj osobistego prowadzenia szarż, który porywał żołnierzy, kosztował go życie w wieku trzydziestu siedmiu lat. Wittich zauważa, że raz po raz niepotrzebnie narażał życie w potyczkach, ku zmartwieniu otoczenia. Encyklopedia Gale ocenia, że wolał walczyć defensywnie i pozwalać nieprzyjacielowi rozbijać się o szwedzką siłę ognia.³⁶

Dziedzictwo: Lew Północy, Śnieżny Król, najeźdźca

Szwecja wyszła z jego panowania jako mocarstwo, co potwierdził pokój westfalski w 1648 roku, a Szwedzi wciąż nazywają go Gustawem Adolfem Wielkim. W protestanckich Niemczech stał się zbawcą: biografia wydana na dwusetną rocznicę bitwy pod Lützen w 1832 roku nazywała go zbawcą Niemiec i męczennikiem protestanckiej wolności wiary.³⁷

Na dwusetną rocznicę jego śmierci w 1832 roku lipszczanin August Schild zaproponował, by zamiast pomnika zorganizować groszową zbiórkę na ubogie gminy protestanckie. Tak powstała Gustav-Adolf-Stiftung, dziś Gustav-Adolf-Werk, dzieło diaspory niemieckich Kościołów ewangelickich, które wciąż nosi jego imię.³⁸

Z drugiej strony widziano go mroczniej. Dla wielu katolików był obcym tyranem, który łupił ich ziemie. Dla Polski był królem, który wykorzystał spór dynastyczny, by zagarnąć Inflanty i obłożyć cłami handel wiślany. Współcześni badacze, jak Peter Wilson, ostrzegają przed widzeniem w tej wojnie prostej krucjaty protestanckiej: religia miała znaczenie, ale tak samo głód bałtyckich ziem i dochodów, który czuła szwedzka korona.³⁹

Miejsce, gdzie znaleziono jego ciało, głaz pod baldachimem zaprojektowanym przez Schinkla i kaplica zbudowana w 1907 roku, wciąż przyciąga Szwedów i Niemców, a rocznice 6 listopada, daty bitwy pod Lützen według dawnego kalendarza szwedzkiego, obchodzi się tam co najmniej od 1832 roku. Porównaj go z jego wielkim przeciwnikiem Stanisławem Koniecpolskim, z Turenne’em, który uczył się rzemiosła w tej samej wojnie, albo zobacz, jakie miejsce zajmuje wśród największych wodzów w historii i najbardziej wpływowych wodzów w historii.⁴⁰