Bitwa pod Lützen 1632: zwycięstwo, które kosztowało Szwecję króla

Lützen to bitwa, którą strona protestancka wygrała, choć nie mogła sobie na nią pozwolić. Wieczorem 16 listopada 1632 roku armia cesarska Wallensteina zeszła z pola, porzucając artylerię i tabory, a Szwedzi trzymali drogę z rowami, której przeciwnik bronił przez cały dzień. Tyle że Gustaw II Adolf, król, który przez dwa lata niósł sprawę protestancką przez całe Niemcy, leżał martwy gdzieś w dymie. John Rickard z HistoryOfWar.org pisze, że jego śmierć odebrała blask zwycięstwu, które poza tym było wyraźne.²

Droga pod Lützen

Gustaw Adolf wylądował w Niemczech w 1630 roku i dla protestanckich książąt wygrał całą serię bitew. Jesienią 1632 roku szczęście zaczęło go opuszczać: po nierozstrzygniętym starciu pod Norymbergą stracił, jak piszą autorzy badań pola bitwy z 2017 roku, sławę niezwyciężonego. Wtedy Wallenstein, wódz cesarza, wkroczył do Saksonii z około 30 tysiącami ludzi i zagroził królewskim liniom zaopatrzenia, a Gustaw musiał zawrócić na północ.³

Wallenstein nie spodziewał się bitwy tak późno w roku. Zaczął już rozsyłać wojsko na leża zimowe i odłączył mniej więcej jedną trzecią armii. Gdy Gustaw dowiedział się, że siły cesarskie są rozdzielone, ruszył do ataku. 15 listopada Wallenstein dostał wieść o nadejściu Szwedów, ściągnął rozproszone pułki i ustawił się za drogą obramowaną rowami, opierając prawe skrzydło o miasto Lützen. Obie armie spędziły noc w szyku bojowym, naprzeciw siebie.⁴

Mgła, ogień i kłębowisko jazdy

Rano 16 listopada pole spowiła gęsta mgła. Relacje różnią się co do godziny ataku: według EBSCO Szwedzi uderzyli o 8 rano, niemal na ślepo, a według Rickarda mgła wstrzymała ich do około 11. Na szwedzkim prawym skrzydle jazda prowadzona przez króla wyparła cesarskich muszkieterów z rowu i odrzuciła stojącą za nimi kawalerię.⁵

Wallenstein podpalił Lützen. Dym przesłonił szwedzkie centrum i pod jego osłoną cesarska jazda uderzyła na szwedzką piechotę. Linia wytrzymała, a Gustaw poprowadził jeźdźców z powrotem na pomoc. W walce kawalerii, która się wtedy rozpętała, zginął. Według EBSCO król pojechał naprzód, by dodać ducha swoim żołnierzom, i wjechał wprost w szyk nieprzyjaciela. Dowództwo przejął książę Bernard Sasko-Weimarski.⁶ › Bitwa pod Rheinfelden, 1638

Wtedy na pole dotarły oddziały, które Wallenstein wezwał dzień wcześniej, i na pewien czas zepchnęły Szwedów z powrotem za drogę. Bernard zebrał armię i szwedzkie brygady ruszyły ponownie. W relacji EBSCO wieść o śmierci króla zamieniła ten atak w zaciekły szturm. Do zmroku cesarscy cofnęli się do Lützen, zostawiając działa i tabory, a Wallenstein odszedł, w końcu aż do Czech.⁷

Rachunek strat

Liczby są przybliżone, a źródła się różnią. EBSCO podaje około 18 tysięcy Szwedów i 28 tysięcy cesarskich, a zarówno EBSCO, jak i HistoryOfWar.org mówią o około 10 tysiącach strat szwedzkich i 12 tysiącach cesarskich. Badanie pola bitwy z 2017 roku liczy łącznie od 6 do 9 tysięcy zabitych, a magazyn Archaeology przyjmuje około 9 tysięcy.⁸

Sporny jest nawet werdykt. Wallenstein pierwszy kazał się wycofać, co przemawia za zwycięstwem Szwedów; ale cesarscy zdobyli więcej szwedzkich sztandarów, a Szwedzi stracili króla. Autorzy badań pola bitwy uznają, że z perspektywy bezstronnego obserwatora zwycięzcy nie było, a wojna trwała jeszcze 16 lat.⁹

Grób czterdziestu siedmiu

W 2011 roku archeolodzy natrafili na polu bitwy na zbiorowy grób i wydobyli go w dwóch wielkich blokach ziemi, ważących według autorów badania po około 25 ton, i przewieźli do Państwowego Muzeum Prehistorii w Halle, by go przebadać. Leżało w nim 47 mężczyzn w wieku od 15 do 50 lat, większość dwudziestokilkuletnich; średni wiek w chwili śmierci wynosił około 28 lat. Wielu miało zaleczone rany z wcześniejszych walk, znak weteranów, a u niektórych widać ślady długich marszów i kopania okopów.¹⁰

Ponad połowa z nich zginęła od kul, najczęściej trafiona w głowę, z przodu i z boku. Ołowiane kule z grobu pochodziły głównie z karabinków i pistoletów, broni jazdy walczącej z bliska. Badacze wiążą grób z miejscem, w którym według źródeł elitarna szwedzka jednostka, tak zwana Niebieska Brygada, została rozbita przez niespodziewany atak cesarskiej kawalerii. Ciała wrzucano z kilku stron, najwcześniej dwa do czterech dni po bitwie, co zgadza się z zapisem w miejskich księgach, że do pochówku poległych trzeba było szukać pomocy z zewnątrz.¹¹

Co zmieniło Lützen

Szwecja walczyła dalej. Armia przetrwała utratę króla, ale, jak ujmuje to EBSCO, siłom protestanckim zabrakło porywającego wodza, a brak strategicznej wizji przyniósł sukcesy cesarskim i z czasem bezpośrednią interwencję Francji w wojnie. W Szwecji bitwę do dziś datuje się według starego kalendarza, na 6 listopada, dzień śmierci króla.¹² › Bitwa pod Wittstock, 1636