Bitwa pod Rheinfelden 1638: pokonany w niedzielę, zwycięski w środę

Rheinfelden to w istocie dwie bitwy stoczone w odstępie kilku dni, co jasno mówił już tytuł ryciny wydanej w 1638 roku: zacięte starcie wojsk cesarskich, bawarskich i weimarskich w niedzielę 28 lutego i ponownie w środę 3 marca. Pierwsze przegrał Bernard; drugie, jak pisze Friedrich Hermann Schubert w Neue Deutsche Biographie, było pierwszą klęską, jaką zadał armii katolickiej w swojej kampanii nad Renem, i otworzyło mu drogę do największej zdobyczy, Breisachu.²

Książę na żołdzie Francji

Bernard Sasko-Weimarski był jednym z protestanckich wodzów walczących u boku Szwecji. Po szwedzkiej klęsce pod Nördlingen w 1634 roku zwrócił się ku Francji. Traktatem z Saint-Germain z października 1635 roku rząd Richelieu dał mu pieniądze na utrzymanie 18 tysięcy ludzi pod zwierzchnictwem korony francuskiej i obiecał mu landgrafstwo Alzacji. Katalog Royal Collection Trust nazywa jego wojsko po prostu francuską armią najemną.³

Zimą z 1637 na 1638 rok kwatery w Jurze nie mogły wyżywić jego armii. Gdy Francuzi obiecali osłonić mu tyły od strony Lotaryngii, pisze Karl Menzel w starszej Allgemeine Deutsche Biographie, Bernard uderzył: w styczniu 1638 roku przeszedł Ren pod Säckingen, zajął Laufenburg i Waldshut i obległ Rheinfelden.⁴

Niedziela, 28 lutego

Szybkość jego marszu przeraziła stronę cesarską. Johann von Werth, słynny bawarski dowódca jazdy, leczył w Monachium i Augsburgu ranę od kuli pistoletowej w szyi, gdy nadeszły wieści; razem z cesarskim generałem Federikiem Savellim pośpiesznie ruszył z rozproszonych kwater zimowych na odsiecz miastu. 28 lutego armie się spotkały i pierwsza bitwa pod Rheinfelden zakończyła się porażką Weimarczyków. Bernard zwinął oblężenie i cofnął się ku Laufenburgowi.⁵

Środa, 3 marca

Werth i Savelli nie wykorzystali sukcesu. Według artykułu Bernharda von Potena o Wercie w Allgemeine Deutsche Biographie zwycięzcy oddali się odpoczynkowi; Menzel nazywa ich wodza beztroskim i chełpiącym się zwycięstwem. Już po dwóch dniach Bernard zawrócił i 3 marca spadł na nich z zaskoczenia.⁶

Tym razem armia cesarsko-bawarska została rozbita i rozproszona na wszystkie strony. Niemal wszyscy jej wyżsi dowódcy, którzy nie polegli, dostali się do niewoli: Savelli, dwaj inni generałowie i wielu wysokich oficerów, a także sam Werth, który poddał się oficerowi hrabiego Nassau. Zdobyte chorągwie Bernard posłał królowi Francji jako trofea. Daty nie są jednolite nawet w tym samym wydawnictwie: nowszy artykuł Michaela Kaisera w Neue Deutsche Biographie datuje pojmanie Wertha na 2 marca, starsze hasła i Schubert na 3 marca.⁷

Jean de Werth w Paryżu

Werth liczył, że Bernard szybko wymieni go na szwedzkiego feldmarszałka Gustava Horna, wziętego do niewoli pod Nördlingen. Zamiast tego, pisze Poten, Richelieu zażądał, by groźny Jean de Werth trafił w ręce francuskie. Próba odbicia go przez cesarskiego generała Götza w drodze do Benfeld się nie powiodła i jeńca przewieziono do zamku Vincennes, a podróż zamieniła się w swoisty pochód triumfalny, bo tłumy wychodziły go oglądać. Kolejne lata spędził jako słynny jeniec na dworze Ludwika XIII i dopiero 24 marca 1642 roku wymieniono go na Horna. Savelli sam zbiegł z niewoli.⁸

Od Rheinfelden do Breisachu

Po rozbiciu armii odsieczy Rheinfelden poddało się w marcu, a wojska Bernarda rozlały się po Wirtembergii; 1 kwietnia padł Fryburg. Później w 1638 roku Bernard zmusił do kapitulacji wielką twierdzę nad Renem, Breisach, co było najsłynniejszym czynem jego kariery.⁹

Nie cieszył się nim długo. Zmarł w 1639 roku po krótkiej chorobie, prawdopodobnie na ospę, a Alzacja, którą chciał rządzić jako własnym księstwem, przypadła Francji. Werth wrócił do walki w 1642 roku i bił się dalej dla Bawarii i cesarza, pod Tuttlingen, Fryburgiem, Jankowem i Alerheim; Kaiser uważa niewolę po Rheinfelden za przełom, który zamknął mu drogę do naczelnego dowództwa wojsk bawarskich.¹⁰